Sońǵy jyldary ǵalymdardyń, zertteýshilerdiń tabandy eńbeginiń nátıjesinde shetel arhıvterinde saqtalǵan qazaq tarıhy men mádenıetine qatysty kóptegen derekter elge jetkizildi. Áıelder merekesi qarsańynda Ortalyq memlekettik kıno-fotoqujattar men dybys jazbalary arhıvi «Qazaq dala mádenıetindegi áıelderdiń mártebesi» taqyrybymen dóńgelek ústel ótkizip, qujattardyń bir parasymen kórme aıasynda ǵylymı ortaǵa tanystyrdy.
«Arhıv-2025» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda Ortalyq memlekettik kıno-fotoqujattar men dybys jazbalary arhıvi mamandary tarapynan 2022-2024 jyldarda shetel arhıvterinen 73 – kıno, 41 – fono, 944 birlik fotoqujattar ákelingen. Qujattardyń deni Máskeý mańyndaǵy Krasnodar arhıvi, Armenııa, Belarýs elinen, Monǵolııadan jetken. Germanııanyń Gambýrg qalasyndaǵy kitaphanada saqtalǵan fotograf S.Dýdınniń «Semeı ekspedısııasyna» qatysty sýretteri kórmeniń mazmunyn asha tústi.
Fotoqujattar sol kezeńdegi qazaq dalasyndaǵy turmys-tirshilikti, áıelder ómirinen mol maǵulmat beredi. Dırektor Ilııas Ysqaqovtyń aıtýynsha, fotomaterıaldar arhıv qoryn tolyqtyryp qana qoımaı, jańa zertteýlerge jol ashady.
«XIX-HH ǵasyrlardaǵy qujattarǵa súıene otyryp, qazaq qoǵamynda, áıelderdiń alatyn orny erekshe ekenin jáne de ata-babalarymyz qyz balaǵa joǵary qurmetpen qaraǵanyn, mártebesin joǵary qoıǵanyn kórmedegi árbir fotoqujat aıǵaqtaıdy. Qazaq áıelderi bala tárbıesimen qatar sharýashylyqqa da ıe bolǵan. Ár sýrettiń mazmunyna qarap, áıeldiń qazaq turmysyndaǵy jaýapkershiliginiń joǵary bolǵanyn kóremiz. Olar erlermen teń atqa qonyp, kóshpeli ómirdiń syn-saǵatynda moıymaı, erlikpen para-par is atqarǵan» deıdi Ilııas Basharuly. Atap ótkendeı, arhıv mamandary shetel arhıvterimen jumysty jalǵastyra otyryp, el tarıhyna qatysty qorlarmen aınalasyp jatyr. Sońǵy ýaqyttyń ózinde Germanııa, Monǵolııa elderiniń árqaısynan 100 shaqty materıal álingen.
«Arhıv qujattarynsyz gýmanıtarlyq nemese jaratylystaný-ǵylymı bilimdi tarıhı turǵydan shynaıy baǵalaı almaımyz. Aýdıovızýaldy muramyzdy saqtaý arqyly ǵana ata-babalarymyzdan qalǵan murany, mádenı kodymyzdy saqtaımyz. Qazaqtyń mádenı kody ulttyń genotúrin anyqtaıtyn qurylym ispetti ári rýhanı mura, salt-dástúr, til, otbasy, sharýashylyq júıesi sııaqty mańyzdy tarmaqtardan turady. Kóshpeliler órkenıetiniń tabıǵatty paıdalanýda myń jyldyq tarıhy bar. Olar tabıǵatpen úndestikte ómir súrdi. Kóptegen eýropalyq zertteýshiler kóshpeli halyqtardy adamzat damýynyń «artta qalǵan ári jabyq tarmaǵyna» jatqyzyp kelgeni belgili. Alaıda, ekologııalyq apattyń aldynda turǵan kezeńde, dúnıetanym birtindep ózgerip, kóshpeli halyqtar jınaqtaǵan názik ekojúıelerdegi ómir tájirıbesi álemde suranysqa ıe bola bastady. Búgingi tańda, kóshpeli halyqtar álemi «terra incognita» bolyp tabylady» deıdi arhıv dırektorynyń orynbasary Sáýle Sataeva. Sondyqtan Uly dalada bolǵan ejelgi órkenıetterden qalǵan baı murany qasterleý, arhıv qujattary arqyly ǵylymı mánin ashyp, zertteýshilerdi, ǵalymdardy, pedagogtar men kınoqujatshylardy jaqyndastyra otyryp, qazaq halqynyń tarıhy men mádenıetin zerdeleýge jáne dáripteýge birlese kiriskenimiz abzal.
Kórmege qoıylǵan fotoqujattardyń deni 19-ǵasyrdyń sońy men 20- ǵasyrdyń basynda Aqtóbe oblysy Temir ýezi, Pavlodar oblysy, Semeı, Jetisý, Ońtústik Qazaqstan óńirindegi áıelderdiń turmys-tirshiligin beıneleıdi. Fotoqujattar qazaq áıeliniń qashan da bet-júzi jarqyn, ajary ashyq júrgenin, dástúrli turmys-tirshiligine saı oramal salý, taqııa, bórik kııý, áshekeı taǵý dástúri qalyptasqanyn jáne kıim-kıisi, júris-turysy men turmystyq, salttyq buıymdardy qoldanýdyń ádebi men erejesin saqtaý arqyly kóshpeli turmystyń órkenıettik qalpyn saqtap otyrǵanyn aıǵaqtaıdy.
Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ professory Leıla Ahmetova atap ótkendeı, qazaq áıelderiniń turmystaǵy bet-beınesi kóbine tarıh tasasynda qalyp keldi. Qazaq halqynyń basynan ótken náýbet jyldarda er adamdardyń júgin teń kótergen áıelder bala ósirip, ot basyndaǵy aýyr taǵdyrdy moınymen kótere bildi. Arhıv mamandary uıymdastyryp otyrǵan kórmeniń táýelsiz el tarıhyndaǵy mańyzy joǵary. Endigi kezekte mundaı kórmelerdi elimizdiń barlyq óńirlerinde ótkizýdi dástúrge aınaldyrǵan abzal. «Bir qolymen besikti, bir qolymen álemdi terbetken áıelderdiń mártebesi qashan da bıik. Biz kóp jaǵdaıda qoǵamda belsendi, qaıratker tulǵalardy nasıhattap, qarapaıym qazaq áıeliniń ómirin nazar aýdara bermeımiz. Kórmege qoıylǵan árbir fotoqujattan bir áıel ǵana emes, tutastaı ulttyń sol kezeńde bastan keshken taǵdyr-talaıyna qanyqtyq. Qazaq áıeliniń el basyna tóngen náýbet jyldarda ultty saqtaý, ultty uıystyrý, ashtyqtan aman alyp qalýda erlikke para-par isin árqashan dáriptep otyrýǵa tıispiz» deıdi tarıhshy.
Is-shara aıasynda 1927 jylǵy «Sovetskıı Kazahstan» kınojýrnaly kórsetildi. Fılmge sol zamandaǵy qazaq áıelderiniń kelbeti men ujymdastyrý kezeńindegi turmys-tirshiligi, qazaq aýylyndaǵy sosıalıstik qaıta qurý úrdisi arqaý bolǵan. Dóńgelek ústelge qatysqan Aqmaral Ysqaq, Gúlnar Eleýqulova, Evgenııa О́tesheva, Gaýhar Bısenǵalıeva, Dınara Asanova, Djýlııa Ǵanı, Nazym Adambaı syndy belgili ǵalymdar, kınematografıster, sýretshiler, mýzeı mamandary kórme, fılmge týraly pikirlerin bildirip, óz eńbekterine arqaý áıel taǵdyry, bolmysyna qatysty zertteýlerimen bólisti. Jazýshy da, sýretshi de, ǵalym da ult taǵdyryna qatysty derekterdi muraǵat qorlarynan izdeıtini anyq. Osy oraıda fotoqujattar kórmesi qazaq áıelderiniń turmysyn ǵana emes, ata-babalarymyz ómir súrgen tutastaı dala órkenıetin pash etip turǵandaı.
ALMATY