Jigerli ǵalym

Inesh Kenjına – PhD, Q.Sát­­baev atyndaǵy Qazaq ult­tyq tehnıka­lyq zertteý ýnı­versıtetiniń qaýym­dastyrylǵan professory, Memlekettik «Daryn» jastar syılyǵynyń laý­­reaty. Ol atom energetıkasyn zertteýge úlken maqsatpen kelgen. Muny: «Men álemge yqpal etetin, adamzatty alǵa jyljytatyn salada jumys istegim keldi. Bul baǵytta áıelderdiń az ekenin kórgende men úshin kedergi emes, kerisinshe, qyzyq synaq boldy. Osyndaı salalarda bilim, tabandylyq jáne kásipqoılyq mańyzdy ekenin, al stereotıpterdiń sheshýshi ról atqarmaıtynyn dáleldeýge umtyldym», dep túsindiredi.

14 jyldan asa ýaqyt boıy ǵy­­ly­mı zertteýlermen aına­ly­syp kele jatqan ǵa­lym­nyń alǵashqy, son­daı-aq keıingi ǵylymı ju­mys­tary ıadrolyq jáne termo­ıadrolyq reaktorlarǵa arnal­­ǵan materıaldardy zert­­teý­­men tyǵyz baılanysty boldy. Ǵylymı qyzmetiniń basynan bastap, ol materıaldardyń ekstremaldy jaǵdaıda qalaı áreket etetinin jan-jaqty zertteýmen aınalysty. Ýaqyt óte kele ǵylymı qyzyǵýshylyǵynyń sheń­beri keńeıip, radıasııalyq zaqymdanýlardyń jańa aspekti­lerin, materıaldardyń jumys ortalarymen ózara árekettesýin, joǵary temperatýra men sáýle­le­ný jaǵdaılaryndaǵy mate­rıal­dardyń minez-qulqyn zert­teýdi qamtydy. Bul jekelegen jo­ba­lar ǵana emes, ıadrolyq jáne ter­mo­­ıadro­lyq energetıkada qolda­ny­latyn keshendi zertteý­lerge ulasty.

«Doktorlyq dıssertasııam osy ǵylymı joldyń logıkalyq kezeńine aınaldy. Onda ıondandyrýshy sáýlelenýdiń áserin zerttep, mys negizindegi metall nanoqurylymdardy baǵyttalǵan túrde túrlendirý ádisterin qaras­tyrdym. О́z qyzmetimdi árqashan jeke zertteýlerden turatyn jol retinde emes, úzdiksiz damyp otyratyn ǵylymı izdenis retinde qabyldadym. Nátıjesinde, men úshin ǵylymı jumys – dınamı­kalyq úderis, munda bir zertteý kelesisine negiz bolady, al alynǵan nátıjeler tereń ári aýqymdy jańa jo­balardyń irge­tasyn qalaıdy. Me­niń ǵylymı mansabymda ustazym Qaırat Ka­maluly Qa­dyrjanovtyń róli zor. Ol ǵylymı jetekshim bolyp qana qoımaı, sonymen qatar ǵylymǵa kózqarasymdy qalyptastyrdy, mindetterge keńirek qaraýdy, strategııalyq oılaýdy jáne eń kúrdeli syn-qaterlerden qoryq­paýdy úıretti. Onyń tereń bilimi, analıtıkalyq oılaý qabileti men kúrdeli tehnologııalyq úderisterdiń bolashaǵyn kórý qabileti maǵan úlken áser etti. Irgeli ǵylymı zertteý­lerdi qol­danbaly sheshim­dermen úıles­tirýdiń mańyzdy­lyǵyn kórset­ti, al bul ıadrolyq energetıka sııaqty kúr­deli ári ınnovasııalyq salada erek­she mańyzdy», deıdi I.Kenjına.

Qazir keıipkerimiz óziniń komandasymen reaktorda sáýle­lendirilgen tıtan berıl­lııdiń korrozııalyq úderisterin zertteýmen aınalysyp jatyr. Olar eksperımenttik derekter aldy, bul sáýlelendirilgen tıtan berıllııdiń korrozııalyq qasıetteri hımııalyq sıpattamalar men sáýlelený áseri­nen betki jáne ja­qyn betki qa­bat­tar­dyń mıkrostrýk­týralyq ózge­ris­teriniń úı­le­simimen anyq­ta­latynyn dá­lel­­deıdi. Mun­daı ná­tıjeler termo­ıadrolyq reaktorlar jaǵdaıynda materıaldyń uzaq merzimdiligin boljaý úshin mańyz­dy ári ekstremal­dy jaǵdaılar­da paı­dalanýǵa beıim­delgen, radıa­sııalyq jáne korro­zııalyq áser­lerge tózimdi jańa materıaldardy jasaý tehnologııalaryn ázirleýde qoldanylýy múmkin.

«Termoıadrolyq energe­tı­ka­­­daǵy perspektıvaly fýnk­sıo­naldyq materıal­dardyń biri – lıtıı qu­ramdy keramıkalar. Bul blanketter trıtıı óndirý úshin qoldanylady, al trı­tıı – termoıadrolyq sıntez reaksııasynyń otyny. Biz ár­túr­li moldik quramy, pebbl ólshemderi bar lıtıı keramı­kasynyń úlgile­rimen sáýle­len­dirý eksperı­ment­terin júr­gizdik jáne in-situ zertteý­leriniń nátıjelerin aldyq. Bul jumystar aıasynda jetekshi eýropalyq uıym­darmen bir­les­ken zertteý­ler júrgizýge, termoıadrolyq energetıka úshin ınnova­sııalyq tehnologııalardy yntymaqtastyqpen ázirleý múmkindigin arttyrady. Sonymen qatar bul kom­mersııalyq termo­ıadro­lyq energııa kózin damytý salasyndaǵy ha­lyq­ara­lyq tehnıkalyq jáne teh­no­logııalyq máse­le­ler­di sheshýge yqpal etip, álemniń jetekshi ǵy­ly­mı ortalyqtarymen óza­ra tıimdi áriptestik orna­týdy kózdeıdi», deıdi I.Kenjına.

Ǵylymdy bolashaǵy retinde kóretin ol qyz-kelinshekter­ge keıipkerimiz ıadrolyq fızıka sııaqty kúr­deli baǵyttarǵa qo­ryqpaı kirisýge, granttarǵa, kon­feren­sııalarǵa, tájirıbe alma­sý baǵdarlamalaryna qaty­sý ar­qyly halyqaralyq múmkin­dikterdi paıdalanýǵa, joǵary kásibılikti talap etetin ǵylymda bilim alýdy toqtatpaýǵa, myqty mamandarmen jumys istep, naqty tájirıbe jınaýǵa yqpal etetin jobalardy izdeýge, ózine jáne bilimine senýge, kóshbasshylyq rólderdi batyl qabyldaýǵa keńes beredi.