«Naýryz aıy týǵanda,Toı bolýshy edi bul mańda», dep júrekterdi án terbeıtin kóktem merekesiniń eń úlken asy – naýryzkóje. Ańsap jetken asty ázirleýde apa-ájelerimiz eń aldymen qol dıirmenniń kómegimen tary-talqan, un tartatynyn umytqan joqpyz. Tipti dóńgelengen tasty aınaldyrýǵa talasyp-tarmasatynbyz. Halqymyzdyń turmys-tirshiliginde asa mańyzǵa ıe bul qural búginde kóneniń kózine aınaldy.
Qol dıirmen – qazaq turmysyndaǵy kóne un tartqysh qural. Qazaq halqynyń kúndelikti turmysynda qol dıirmen erekshe oryn alǵan. Ol dándi daqyldardy untaqtaý úshin qoldanylatyn qarapaıym ári tıimdi qural ejelden beri kóshpeli ómir saltyna beıimdelgen, úı sharýashylyǵynda taptyrmas kómekshi bolǵan zattardyń biri.
Eki bólek jalpaq tastan dóńgelek, sheńber tárizdi etip jasalǵan jádigerimiz Usta Dárkembaı atyndaǵy qolóner mýzeıiniń qorynda saqtaýly. Ony ertede alǵash qoldanǵan kezderi «dıirmen» dep ataǵan.
Dıirmenniń jumysy bir-birine bettesken eki tabaq tastyń arasyna salynǵan daqyldyń ústińgi tasty aınaldyrǵan kezinde úgilýine negizdelgen. Tastardyń salmaǵyna, úlkendigine qaraı alynatyn ónim ártúrli bolǵan eken.
Dıirmenniń qurylymynda astyńǵy tas – «urǵashy tas», ústińgi tas – «erkek tas» dep atalady. Dıirmen tasynyń jasalý tehnıkasy qarapaıym bolǵanymen aýyr eńbekti, asa yjdaǵattylyqty qajet etedi. Ony jasaý úshin tez jelinip, úgilip qıyrshyq tastarǵa bólshektenbeıtin tastar tańdap alynady. Tastardyń birin urǵashy tasqa arnap, kólemdileý etip, dóńgelete qıyp alyp, betki jaǵyn tegistep, dál ortasyn qashap oıady. Osy oıyqqa ústińgi tasty ustap turatyn kindik temir tiginen qoıylyp bekitilip, qozǵalmaýy úshin aǵash syna qaǵylady. Astyńǵy tasqa qaraǵanda kishirek kólemde dóńgelete qıylatyn erkek tastyń da astyńǵy tasqa bettesetin jaǵy tegistelip, dál ortasy qashalyp oıylady, biraq munyń oıyǵy keńirek bolady. Urǵashy tas ústine, tiginen turǵan kindik temirge erkek tastyń tegistelgen betin oıyǵyna ótkizip, tastardy bir-birine bettestirip qoıady. Ústińgi tastyń keń oıylǵan oıyǵy tastyń erkin aınalýyn qamtamasyz etedi jáne osy oıyq arqyly dıirmenge tartylatyn dándi daqyldar salynyp turady. Endigi kezekte erkek tastyń ústińgi betinen, jıek tusynan alynyp salynatyn aǵash tutqa qoıylatyn taǵy bir oıyq oıylady. Kertile oıylǵan oıyqqa tutqa qoıylyp, dıirmendi sol arqyly júrgizedi. Tutqany oń qolymen ustap, dıirmen tasyn saǵat tiline qarsy baǵytta aınaldyrady.
Mundaı dıirmenge astyq daqyldarynyń dánin shıkileı tartyp jarma, un, qýyrylǵan dánin tartyp talqan daıyndaǵan. Dıirmennen shyqqan ónimdi elep, dánniń tolyq jarylmaǵan irileri men kebegin malǵa jem retinde bergen. Ertede tuz jáne boıaý úshin qoldanylǵan josa da osy dıirmende tartylyp untaqtalǵan.
Halyq turmysyndaǵy osyndaı mańyzdy qyzmetine baılanysty ol qut-bereke, yrystyń belgisi sanalǵan. Sondyqtan baıyrǵy kezde halyq arasynda «tas shesheı» dep te ataǵan eken. Al keıingi zamanda jel dıirmen, sý dıirmen, bý dıirmen, ot dıirmender paıda bolǵanda ony ajyratý úshin «qol dıirmen» dep ataǵan.
«Qol dıirmen – qazaq halqynyń turmysynda tereń iz qaldyrǵan kóne eńbek quraly. Ol un tartýdyń qarapaıym, biraq eń tıimdi ádisi retinde ǵasyrlar boıy qoldanylyp, ár otbasynyń tirshiliginiń ajyramas bólshegine aınaldy. Bul dıirmen tek astyq untaqtaýǵa arnalǵan qural ǵana emes, qazaq halqynyń eńbekqorlyǵy men turmys mádenıetiniń aınasy. Onyń aınalasynda otbasy músheleri birigip, un túıý arqyly ortaq eńbekke aralasqan. Qazaqtyń «Eńbektiń nany tátti» degen sóziniń máni osy qarapaıym dıirmenniń mańynda tereńdeı túsedi. Búginde qol dıirmenniń kónergenine qaramastan, onyń tarıhı jáne mádenı mańyzy erekshe. Mýzeıimizde saqtalǵan bul kóne jádiger halqymyzdyń turmystyq dástúrin, ata-babamyzdyń tirshilik úshin jasaǵan eńbegin umytpaýǵa shaqyrady. Qol dıirmen – qarapaıymdylyq pen uqyptylyqtyń belgisi, ǵasyrlar boıy urpaqtan-urpaqqa jetken sheberliktiń kýási», deıdi usta Dárkembaı atyndaǵy qolóner mýzeıiniń qor saqtaýshysy Maqpal Butabaeva.
Almaty oblysy