Araldaǵy qaıaz, sazan etterinen jasalatyn tamaq ónimderi taıaý shetelderge shyǵaryla bastady
Sary dalany kesip aqqan Syrdarııanyń arnasy tolyp jatsa da Araldy sýǵa toltyra almady. Teńizdiń tabany tartylyp, arsa-arsasy shyqty. Osy tusta Elbasy Nursultan Nazarbaev «Syrdarııa ózeniniń arnasyn retteý jáne Aral teńiziniń soltústik bóligin saqtaý» jobasyn bastady. Atalǵan jobanyń birinshi kezeńi sátti júzege asyp, Kishi Aral teńizi, kóptegen sý aıdyndary, kólder qalpyna keldi. Teńizge sý jetti degenińiz, tirshiliktiń tynysy ashyldy degen sóz. Ásirese, balyqshylar atakásibine qaıta oraldy.
Sońǵy úsh jylda óńir boıynsha balyq aýlaý kólemi 40 paıyzǵa ósken. Sonyń ishinde Kishi Aral teńizinen aýlanatyn balyq kólemi 33,6 paıyzǵa ulǵaıyp otyr. Aıta keteıik, Qyzylorda oblysynda Kishi Aral teńizi, Syrdarııa ózeni men jergilikti mańyzdy 179 kól bar. Al osy Kishi Aral teńiziniń 18 ýchaskesi men 149 kóli tabıǵat paıdalanýshylarǵa uzaq merzimdi paıdalanýǵa berilgen. Balyq aýlaý óskennen keıin, ony óńdeý salasy da qarqyndy damyp keledi. Máselen, Aral, Qazaly aýdandarynda jyldyq qýattylyǵy 11 myń tonnadan astam 8 balyq óńdeý zaýyty jumys istep tur. Shyǵaryp jatqan negizgi ónimder balyq fılesi, ystalǵan, muzdatylǵan, qatyrylǵan balyq, balyq uny ekenin aıtý kerek.
2013 jyldyń sońynda burynǵy «Atamekenbalyqóńdeý» zaýyty jergilikti kásipkerge jalǵa berilip, «Aral balyq óńdeý zaýyty» JShS bolyp qaıta quryldy. Kásiporyn ákimshiligi halyqaralyq sapa standarty men eýrokod alý baǵytynda sharalar júrgizýde. Olar óńdegen balyq ónimderin negizinen Almaty, Aqtóbe, Atyraý oblystary men Reseı, Grýzııa sekildi memleketter tutynady. Sonymen qatar, ónimdi Avstrııa, Germanııa, Polsha naryǵyna shyǵarý josparlanyp otyr.
Teńiz attas aýdandaǵy taǵy bir iri balyq óńdeý kásiporny – «Aral servıstik daıyndaý ortalyǵy» JShS. Zaýytta turaqty 80 adam jumyspen qamtylǵan. Jyl basynan beri 400 tonnanyń ústinde balyq qabyldanyp, óńdelgen. Sońǵy jyldary balyq ónimderiniń eksport kólemi artyp keledi. Mysaly, 2014 jyly quny 3,1 mıllıon AQSh dollary bolatyn 500 tonnadan astam balyq ónimderi Grýzııa, Danııa, Polsha, Avstrııa, Germanııa elderine eksporttaldy.
2006 jyldan bastap, elimizdiń «Qyzyl kitabyna» engen «Aral qaıaz» balyǵynyń genofondyn saqtaý jobasy júzege asyrylyp keledi. Joba bastalǵaly beri 45-50 myń dana qaıaz balyǵynyń shabaqtary kúrishtik alqaptardan jınalyp, ýaqytsha toǵanda ósirilip, Kishi Aral teńizine jiberilýde. Qaıaz balyǵynyń analyq tobynyń qalyptasyp, ýyldyryq shashý jasy 10-11 jyl ekendigin eskersek, aldaǵy 5-6 jylda qaıazdyń analyq toby qalyptasyp, tabıǵı ósý deńgeıine jetetin bolady.
Balyq óniminiń kólemin arttyrýdyń birden-bir joly taýarly balyq sharýashylyqtaryn uıymdastyrý. Taýarly balyq sharýashylyqtaryn damytý oblysta ótken jyldan bastap qolǵa alyna bastady. Sońǵy 2 jylda 9 sharýashylyqqa osyndaı mártebe berildi. Aldaǵy úsh jyldyń kóleminde mundaı sharýashylyqtyń sanyn 20-ǵa jetkizý jospary bar. Osy arqyly aýyldyq jerlerde qosymsha jumys oryndarynyń ashylýyna jaǵdaı jasalady.
Balyq sharýashylyǵyn órkendetýde óńir basshylyǵy úlken bastamalardy qolǵa aldy. Aıtalyq, oblys ákimdigi óńirdegi balyq sharýashylyǵyn damytýdyń 2015-2017 jyldarǵa arnalǵan «Jol kartasyn» bekitti. Atalmysh qujattyń negizinde qyrýar jumys jasalmaq nıette.
Erjan BAITILES,
«Egemen Qazaqstan».
Qyzylorda oblysy.