Zaman týdyrǵan talap
Ár zamannyń talaby bolady. Talap zymyraǵan ýaqyt pen oǵan ilese damyǵan qoǵam qajettiliginen týyndaıdy. Tarıhta aıtylatyn jalpy adamzattyń qalyptasý, damý evolıýsııasy men soǵan qaraı ózgerip, jetile túsken qoǵamdyq ortany kóremiz. Ol jetilgen saıyn adam da oǵan ıkemdi, beıim bolyp, tipti, keı jaǵdaılarda bolashaqta bolýy múmkin nárselerdi túısik arqyly tanyp, soǵan oraı áreket-qam jasap tirlik etedi.Bizdiń elimiz ýaqyt ıiriminde birde qalqyp, birde tunshyǵa maltyp degendeı, búginge jetti. Qazaqtyń syrt eldermen jaýlasqan kezi bolǵan joq, tarıhymyzdan belgili qııan-keski shaıqastardyń barlyǵy el men jerdi «ózderi kelip súıkengenderden» qorǵaý úshin boldy. Budan aıtpaǵymyz, qazaq – qashanda kórshimen tatý, bógdeni bóten dep keýdeden ıtermegen halyq. Qaı halyqpen de syılas, syrlas bolyp, qajetti jerinde olarmen bilek pen tilek biriktire alǵan el.
Al búgingi zaman ne deıdi? Damý yrǵaǵy barynsha kúrdeli, sát saıyn san sapat ózgerister oryn alyp, alpaýyt elderdiń ózi buǵan deıin júrip kelgen dańǵyl boıynan oıda joqta kezdesken kedergilermen kúresip, tolassyz qarbalasqa túsken shaq. Jahandanýdyń ıirimi álem halqyn túgel sharpýda, áleýmettik-ekonomıkalyq máseleler kúrdelenip, jahandyq daǵdarys oryn aldy. Odan shyǵý – árbir memlekettiń aldyna tehnologııalyq jańǵyrýdy, ekonomıkalyq jetilýdi, aqyl-oı kúreskerligi men onyń gýmanıstik sıpatyn arttyra túsýdi qajet etedi. «Etek-jeńdi qymtap» alǵa ekilene umtylmasa, yǵyp ketý qıyn emes. Endi áńgime osy «etek-jeńdi qymtaý» máselesine kelip tireledi. Bul eshkimmen aralaspaı, tomaǵa-tuıyq bolý degen emes, kerisinshe, ózgelerden qalys qalmaı, olarmen teń dárejede áreket etý qabiletine ıe, belsendi, tas-túıin bolý degendi bildiredi. Qazirgi Qazaqstan áriptes retinde Reseı, Belarýs elderimen birge tabaldyryǵynan attaǵaly turǵan odaq – Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaǵy osy ózara yqpaldasý, belgili bir tustarda birlese áreket etý ıdeıasynan týǵan.
Qazaqstannyń geografııalyq ornalasýy oǵan «ózimen ózi bolýǵa» emes, ózgelermen tolassyz aralas-quralas bolýǵa qolaıly. Ashyq ekonomıkalyq saıasatty ustanatyn Qazaqstannyń bul úlken sahnaǵa qaraı jasaǵan taǵy bir qadamy.
Biraq, bizdiń halqymyz áli atalmysh odaq týraly tolyq túsinip bolǵan joq. Sondyqtan túrli kereǵar pikirler aıtyp, ony «táýelsizdikti qurdymǵa ketiretin» qurylym retinde qabyldap júrgender bar. Taǵdyrdyń aýyr zulmattarynan ábden zapy bolǵan qandastardyń úrkektik tanytýyn da túsinýge bolady. Bizdiń halyq úshin eń basty qajettilik te, qundylyq ta – táýelsizdik. Olardy qolǵa zaryqtyryp qonǵan baqty óz qolymyzben qaıtaryp berip jatqan joqpyz ba degen oı mazalaıdy. Demek, úrkektigi – saqtyǵy. Osy oraıda Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurý týraly ıdeıanyń avtory – Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti N.Nazarbaev Máskeýdegi mártebeli minbelerden «Mundaı odaqty qurý – tek qana ınnovasııalyq joba. Ol – qulaǵan Keńes Odaǵyn kókseý emes, Qazaqstan, Reseı, Belarýs elderiniń birlesken ustanymy. Saıası táýelsizdikke eshkim qol suqpaıdy, ol saqtalady», dep atalmysh odaqtyń tek ekonomıkalyq birlesken qurylym, ekonomıkalyq áriptestik ekendigin ashyq aıtyp keledi. Keshe álem halqy sosıalıstik jáne kapıtalıstik júıe bolyp ekige jarylyp ómir súrgen kezeńniń ózinde, sosıalıstik elderde ekonomıkalyq ózara kómek keńesi jumys istedi. Keńes sharttary boıynsha temirjol tasymalynyń jolaýshylar vagony GDR-de, júk vagondary Keńes Odaǵynda, kúni keshege deıin qoldanysta bolǵan «Ikarýs» avtobýstary Vengrııada jasalatyn. Jáne mundaı mysaldardy kóptep keltirýge bolady. Ortaq ıgilik úshin birlese jumys jasaýdan, múddelestik tanytýdan osy elderdiń qaısy opyq jedi? Meni tańǵaldyratyn osyny biletin aǵa býynnyń ony op-ońaı umytyp ketkendigi.
Kezinde Birtutas ekonomıkalyq keńistik qalyptastyrý úshin Keden odaǵy qurylǵan bolatyn. Buqaralyq aqparat quraldaryndaǵy sarapshylar pikirlerine, ekonomıster esep-qısabyna nazar aýdarsaq, Keden odaǵyna múshe elder men ózge syrt elder arasynda ekonomıkanyń kúretamyry bolyp sanalatyn saýda-sattyq kóleminiń artýy, kedendik rásimderdiń qysqarýy, tranzıtti saýda tasymaldarynyń ósýi baıqalyp, jalpy ónimniń ósimi ańǵarylǵan. Bulardan ózge Qazaqstan ınvestısııa kóleminiń ósýi, logıstıkalyq naryqtyń damýy syndy jetistikterge qol jetkizgen. Bul oń kórsetkishter birtutas ekonomıkalyq keńistikke barar joldy odan ári satylaı jalǵastyrý qajettigin alǵa tartty. Qazir úsh el – Qazaqstan, Belarýs jáne Reseı prezıdentteri Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurý týraly shartqa qol qoıyp úlgerdi.
28 sáýirde Máskeý qalasyndaǵy M.V.Lomonosov atyndaǵy memlekettik ýnıversıtette reseılik ǵalymdar men jastar aldynda dáris oqyǵan N.Nazarbaev budan 21 jyl buryn ıdeıa retinde aıtylǵan, osy ýaqyt ishinde synalý, taldaný, baıqap-baǵamdaý kezeńin bastan ótkergen bastamanyń bolashaǵy týraly da aıtty. 2050 jylǵa qaraı odaqtaǵy áriptes elderge álemdegi ıntegrasııalyq birlestikterdiń kóshbasshy úshtiginde bolýǵa usynys bildirdi. Keshe Keden odaǵy bolyp bastalǵan, búgingi úsh taǵandy Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń erteń kókjıegi barynsha keńeıip, álem elderi qyzyǵýshylyqpen qarap, baǵalaıtyn birlestik bolatyny kúmánsiz. Demek, ekonomıkalyq múddelestik tanytyp, óziniń mádenıetin, tili men dilin saqtap, táýelsizdigin tuǵyrynan taıdyrmaıtyn Qazaqstan budan utylmaıdy.
Men ózim baıyrǵy ustazbyn. Zeınetkerlikke shyqsaq ta, osy salanyń tynys-tirshiligin syrttaı qarap otyramyz. Shaqyrylǵan jıyn-basqosýlardan, semınar-keńesterden qalys qalmaımyz. Bul ýaqyt ótkizýdiń esebi emes, táýelsiz Qazaqstannyń bilim berý salasyn áli de bolsa qalaı jetildire túsemiz, jas urpaq boıyna eljandylyqty, ulttyq qasıet-qundylyqtardy qalaı etsek sińire túsemiz degen oıdyń jeteleýi. О́tken jyly mamyr aıynda Mańǵystaý oblysyndaǵy ardager ustazdar, qyzmette júrgen ustazdar men mektep bitirýshiler, ıaǵnı úsh býyn ókilderi jıylyp «Táýelsiz eldiń ulttyq mektebi jáne ony damytýdyń negizgi baǵyttary» atty semınar-keńes ótkizgen edik. Nátıjesinde elimizdiń bilim berý júıesin odan ári jetildirý baǵytynda birneshe usynystary týyndaǵan bolatyn. Solardyń biri – orta mekteptiń joǵary satysynda negizgi jáne orta mektep baǵdarlamalaryn matematıka, fızıka, ınformatıka, hımııa, bıologııa pánderi boıynsha Keden odaǵy, ásirese, Reseı mektepteri pánderi baǵdarlamasymen sáıkestendirý, kúntizbelik josparlardy birdeıleý máselesi boldy. О́ıtkeni, álemdik ǵylym jetistikteri barsha ultqa ortaq, ony kórshi eldermen ózara yqpaldasa otyryp, baılanysa oqytatyn bolsaq, ortaq ǵylymı jetistikterdi birge meńgergennen eshqandaı saıası mán izdep qajeti joq dep esepteımin. Memleket basshysynyń byltyrǵy 28 sáýirde M.V.Lomonosov atyndaǵy MMÝ-de oqyǵan dárisinde osy másele aıtylǵanyn estip, qýandym. Ekonomıkalyq yqpaldasýdyń elderdiń mádenı-gýmanıtarlyq salada da ózara qarym-qatynasyn tereńdete túsýge septigi tıetindigin aıtqan N.Nazarbaev, odaqqa múshe elderdiń bir-biriniń tarıhyn, ádebıetin, mádenı muralary men tildi oqyp-úırenýge, ǵylymdy damytýǵa tıis ekendigin uqtyrdy.
Integrasııa – qajetti qubylys. Ekonomıkalyq ıntegrasııany joqqa shyǵarýdyń, sheteldermen ekonomıkalyq turǵyda yqpaldasa otyryp, ınvestısııa tartýdyń el ekonomıkasyn kóterýdiń birden-bir joly ekenin túsinbeı, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqty «táýelsizdikke qarsy áreket retinde» baǵalaýdyń qajeti joq. Kóp jaǵdaıda, mundaı túsinik elimizdiń geografııalyq jaǵdaıyn bilmeýden týyndaıtyn sııaqty. Qazaqta «alaǵan qolym – beregen» degen sóz bar. Árkim óz jeriniń asty-ústindegini eshkimmen bólispeı, eshteńege aıyrbastamaı otyrsa, qalaı bolar edi?! Mysaly, «Qytaıǵa munaı berdi» dep qyzǵanamyz, elimizdiń soltústik oblystary turǵyndary tańdaıyn shylap, aýyz sýyn aıyryp otyrǵan Ertistiń bastaýy qaıda jatyr? Qytaı Qara Ertisten ishke qaraı Qaramaı kanalyn saldy. Erteń Shyńjań okrýgindegi halyqtyń ál-aýqatyn arttyrý úshin óz aımaǵymyzdy sýlandyramyz dep, Qazaqstanǵa keletin arnany tumshalaı qoısa she? Ile Alataýynan bastaý alatyn Ile ózeniniń jaǵalaýyna ırrıgasııalyq jumystardy jobalap otyrǵan Aspanasty eliniń mańdaıynan sıpap, áriptestikke shaqyrmasaq, Qapshaǵaı, Balqashtan aıyrylyp, Araldyń kepeshin kımeımiz be? Ámý men Syrdyń sýy úshin qyrǵyz elimen, Edil men Jaıyq úshin Reseımen til tabysyp, ózara dostyq qatynasty joımaı, til tabysa tirlik etýdiń kemshiligi bar ma?
Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqty kesheginiń elesi emes, keleshektiń belesi dep bilý kerek.
Ordaly QOSAI,
ardager ustaz.
Mańǵystaý oblysy.