Balalar qaýipsizdigi – basty másele

Jıynda sóz alǵan Oqý-aǵartý vıse-mınıstri Edil Os­pan balalardyń ál-aýqaty men qaýipsizdigin qamtamasyz etý memlekettik saıasattyń basty baǵyttarynyń biri eke­nin jetkizdi. Onyń sózi­ne qaraǵanda, Memleket basshy­synyń tapsyrmasyna sáıkes balalardyń quqyqtaryn qor­ǵaý júıesin nyǵaıtý boıynsha aýqymdy zańnamalyq, stra­tegııalyq is-sharalar iske asy­ryldy. Sonyń alǵash­­qy­sy – zańnamalyq jumys­­tar. Atap aıtqanda, bala­lar­ǵa qatysty zorlyq-zomby­lyq­tyń kez kelgen nysany úshin jaýapkershilikti qatań­datatyn normalar engizildi; balany qoǵamdyq kólikten májbúrlep túsirýge ty­ıym sa­lynyp, ákimshilik jaýap­kershilik kózdeldi; qu­­­rylys kompanııalaryn tere­­­­ze­­lerge qulyptar nemese qaýip­sizdik tetikterin orna­týǵa mindetteıtin normalar engizildi; balalardy saýda­laýdyń aldyn alý sha­rala­ry engizildi. Sondaı-aq Bala quqyqtary jónindegi ýákil ınstıtýtynyń márte­besi nyǵaıtyldy – balalar­dyń quqyqtaryn qorǵaý má­selelerin tıimdi iske asyrý úshin elimizdegi árbir óńirde onyń ókilderi taǵaıyndaldy. Qamqorshylyq jáne qor­ǵa­n­shylyq organdary mamanda­rynyń shtat sanynyń norma­tıvi belgilendi – 5 myń balaǵa bir mamannan kem emes, bul bir jylda mamandar sanyn 400-ge jýyq birlikke ulǵaıtýǵa, balalardyń quqyqtaryn qor­ǵaý deńgeıin aıtarlyqtaı art­tyrýǵa múmkindik berdi. Tálim­gerlik ınstıtýty engizildi, endi jetim balalar tabys­ty áleýmettený úshin eresek tálim­gerlerdi qoldana alady.

«Strategııalyq sharalar­dyń ekinshisi – qaýip­sizdik júıelerimen tehnıkalyq jaraqtandyrý. Búginde mem­lekettik balabaqshalar, mektepter men kolledjder zama­naýı beınebaqylaý júıe­lerimen jáne baqy­laý quryl­ǵylarymen jabdyq­talǵan. Bul jumys jekemenshik bi­lim berý uıymdarynda da jalǵasyp jatyr. 2024 jyl­ǵy 1 qyrkúıekten bastap, bala­lardyń túrli ómirlik jaǵ­daıda óz áreketterine seni­min qalyptastyrýǵa baǵyt­talǵan «Jeke qaýipsizdik sabaqtary» engizildi. Úshinshi, emosıonaldy ál-aýqat. 2022 jyly jábirleý (býllıng) uǵymy zańnamalyq túrde be­kitildi. Nátıjesinde, mek­tep­terdegi jábirleý áreke­ti úshin ákimshilik jaýap­ker­­shilik kúsheıtildi, bilim or­dalaryndaǵy psıholo­gııalyq qyzmetter men mektepishilik esepke alýdyń biryńǵaı qaǵı­dalary qabyldandy, zardap shekken balalarǵa shuǵyl kómek kórsetýge múmkindik beretin vedomstvoaralyq jedel áreket etý algorıtmderi engizildi», dedi E.Ospan.

Vıse-mınıstrdiń málim­deýinshe, tórtinshi shara – psıhologııalyq ahýal. 2023 jyly Balalardy zorlyq-zombylyqtan qorǵaý jáne olardyń quqyqtary men ál-aýqatyn qamtamasyz etý boıynsha keshendi jos­par qabyldandy. Barlyq óńir­de balalar men ata-analar­ǵa kásibı kómekke qol jet­kizý­di qamtamasyz etetin Psıh­o­logııalyq qoldaý ortalyqtary ashyldy. Byltyr 250 myńǵa jýyq adam kómek aldy. 24/7 rejiminde jumys isteıtin 111 biryńǵaı memlekettik baılanys ortalyǵy iske qosyldy. О́tken jyldyń qorytyndysy boıynsha balalardan 17 myń qońyraý tústi. 2024 jyldyń 1 jeltoqsanynan bastap bilim berý uıymdarynda oqý­shylardan QR-kodtar arqyly ótinishter qabyldaıtyn júıe engizildi. Bul jasóspirimderge jasyryn túrde qoldaý suraý­ǵa múmkindik berdi. Bıylǵy aq­pandaǵy jaǵdaı boıynsha balalardan 25 myń SMS tirkeldi.

«Strategııalyq jumystyń mańyzdy baǵyttardyń besin­shisi jalpyǵa birdeı ata-ana tárbıesi boldy. Ata-analardyń quqyqtyq jáne pedagogıkalyq mádenıetin arttyrý maqsatynda barlyq mektepte ata-analardy pe­da­gogıkalyq qoldaý ortalyq­tary quryldy. Ata-analar úshin 45 myńnan asa trenıng ótkizildi. Altynshy máse­le – memlekettik baqylaý. 2024 jyly Balalardyń quqyq­taryn qorǵaý komıtetiniń ba­qylaý ókilettikteri keńeı­tildi, tekserýge jatatyn obektilerdiń tizbesi ulǵaı­tyldy, eskertýsiz jospardan tys tekserýler tetigi engizildi. Sonymen qatar balalardyń quqyqtaryn buzǵany úshin ákimshilik yqpal etýdiń jańa sharalary engizildi. Jetinshi shara jetim balalardyń qu­qyǵyn qamtamasyz etýge baǵyt­taldy. Byltyr balalar úı­lerine balama retinde kásibı otbasy qabyldaý ıns­tıtý­ty engizildi. Sonyń nátı­jesin­de balalar úıinde tár­bıelenip jatqan balalar sany sońǵy 10 jylda eki esege qys­qar­dy», dedi spıker.

Konferensııada baıandama jasaǵan Balalardyń quqyqtaryn qorǵaý komıte­tiniń tóraǵasy Nasymjan Ospanova 6,8 mıllıon bala­nyń (bul jalpy halyqtyń úsh­ten birine jýyǵy) qaýipsizdigi men ál-aýqatyn qamtamasyz etý memlekettik saıasattyń negizgi basymdyqtarynyń biri bolyp qalatynyn aıtty. Onyń oıynsha, balalardyń quqyqtaryn tıimdi qorǵaý otbasynyń belsendi qaty­sýyn­syz múmkin emes. О́ıtke­ni ata-ana mindetterin tıi­sin­she oryndamaýǵa baılanysty ákimshilik quqyq buzýshylyqtar sany sońǵy bes jylda 3,5 ese artqan, bylaısha aıtqanda, 2020 jylǵy 5 myń jaǵdaı bolsa, 2024 jyly 19 myń jaǵdaıǵa deıin kóbeıgen. Sondaı-aq kámeletke tolma­ǵan balalardyń túnde ere­sek­terdiń qaraýynsyz tur­ǵyn úıden tys jerde bolýy­na baılanysty quqyq buzý­shy­lyqtar sany 2 ese (2020 jy­ly 65 myńnan 2024 jyly 112 myńǵa deıin) ósti. Bala­lardyń túngi ýaqytta oıyn-saýyq oryndarynda bolý faktileriniń sany 3 esege, ıaǵnı 844-ten 2406 jaǵdaıǵa deıin artty. Bul derekter erekshe nazar aýdarýdy qajet etedi.

«Kún jylyǵanda balalar­dyń terezeden qulaýy, sýǵa batýy jáne basqa da oqıǵa­larmen baılanysty jazata­ıym oqı­ǵalardyń sany kóbeıip ketti. Taldaý kórsetkendeı, 2 jas­tan 5 jasqa deıingi bala­lardyń terezeden qulaý jaǵ­daılary­nyń basym bóligi, ıaǵnı shamamen 80%-y úıde bolady. Balalardyń qaýipsizdigin arttyrý maqsatynda byltyr bilim berý, tálimgerlik, áıelderdiń quqyqtaryn qamtamasyz etý jáne balalyq shaqty qor­ǵaý máseleleri jónindegi zańna­ma sheńberinde qurylys kásiporyndaryn terezelerge qaýipsizdik qulyptaryn ornatýǵa, al talaptardyń saqtalýyn baqylaýdy júzege asyrýǵa mindetteıtin normalar engizildi. Bul talaptar paıdalanýǵa beriletin jańa ǵımarattarǵa qoldanylady. Balalardy qorǵaýdyń taǵy bir mańyzdy aspektisi – olardyń sıfrlyq qaýipsizdigi. 2023 jyldyń sońynda júrgizilgen «Kazakhstan Kids Online» zertteýiniń derekteri boıyn­sha saýalnamaǵa qatysqan balalardyń tórtten bir bóligi­nen kóbi ata-analarynyń olar týraly aqparatty olardyń kelisimin suramaı-aq habarlamalar, sýretter nemese beıneler túrinde ornalastyrǵanyn atap ótti. Qazir onlaın álem balalar ómirinde úlken ról atqarady. Qoǵamda ómirlik jaǵdaılarǵa tap bolǵan bala­lardyń beıneleri men beınejazbalaryn taratý erekshe qaraýdy qajet etetinin eskerý mańyzdy», dedi N.Ospanova.