Bul – Jaılaýkól aýylynyń shetindegi kózge birden túse ketetin bir top múlgigen terekter. Olar – ýaqyttyń únsiz shejireshisi, tarıhtyń tylsym tańbasy ispetti. Biri erlikke, biri saǵynyshqa, biri qasiretke kýá.
– 1940 jyly osynda ár jaqtan ókimettiń jóneltýimen 20 úı ornalasa qaldyq. Bári de jańa úılengen jas otaýlar edi, – deıdi Jumanbaı qarııa. Onyń basyr ekenin qolyndaǵy ár neni bir túrtip tanıtyn taıaǵynan-aq tanısyń.
Qorshaǵan sharbaqtyń ár jeri qırap, setinegen. Ár jyldar ústi-ústine jaqqan syry qabyrshyqtalyp, qabyqtary qopsyp, irgesi shirip tur.
– Bir jyldan soń burq etip soǵys bastaldy. Adamzat tarıhyndaǵy eń úlken, qasiretti qyrǵyn, – dedi sál tolǵanǵan qart. – Búkil úıdiń erkegi túgel soǵysqa attanatyn boldy. Er kúrsinip, el kúńirendi. Jar bitken zar jylady. Sonda bir qaıratty jigit turyp: «Bul soǵystan endi tiri kelý-kelmeýimiz ekitalaı. Urpaq umytpaı júretin artymyzda bir belgi qalsyn» depti. Aqyry «Atadan mal qalǵansha, tal qalsyn» degenge toqtaıdy. Sóıtip, árkim bir túp kóshet ekken, – deıdi baǵban qart terekterdiń basyna qaraı shalqaıyp.
Kózi kórmese de, kókiregi terekterdiń qanshalyqty bıik óskenin sezetin tárizdi. Men onyń taıaq ustaǵan qolyna qaradym. Qoly ár jyldardyń jylnamasy jazylǵandaı shımaı-shımaı ájim.
– Bir túnde eldi ulardaı shýlatyp, jigitterdi mashınaǵa tıedi de alyp kete bardy. Olar nebári 20-21 jastaǵy jigitter edi ǵoı. Soǵysqa soqyr jaramaıdy dep jalǵyz jigitti tastap ketti. Oǵan da ońaı tıgen joq. Kúlli aýyldyń aýyr taýqymeti artyldy. Qara jamylǵan 20 úı qabaryp qala berdi, – deıdi taıaǵynyń ushyn qaz-qatar tizilgen aýyl úılerine qaratyp.
Sharbaqtyń qulaǵan jerinen kirgen bir top eshki aýlada byrt-byrt jaıylyp júr.
– Jyldar ótti, sum soǵys ta bitti. Qara qaǵaz kelip jatty. Tek úsh úıge qara qaǵaz kelmedi. Úsh adam boıynda jany bar demeseń, oraldy ǵoı áıteýir. Biraq soǵysta kóp nárse qaldyryp keldi. Al kóshetter ósip jatty. Tek úsh kóshet kókteı soldy. Rasynda, sol tiri oralǵan úsh soldattyń kósheti ǵana kóktemedi. Áne, qara, terekter qalaı óskenin, jaıqalyp tur ǵoı? – deıdi qarııa masattana.
Osy kezde bir qart orys áıel sharbaqqa kirdi. Qolynda baqsha sýaratyn qumany bar. «Qalyń qalaı? Meni kútip qaldyń ba? Oı, qaqpas, nemene, men erigip júr deımisiń osy? Boldy, qyńqyldaı berme. Mine, qazir». Burqyldap sóıleı júrip, bir quman sýdy shettegi terektiń túbine quıdy.
– Bul – Nastıa ǵoı. Sheshesi ólgeli tapqan jumysy – osy. Ákesimen ylǵı urysady da júredi. Degenmen perzent qoı, qaıtsin, qımaıdy ákesin. Soǵan qaraımyn dep qaladaǵy balalaryna da barmaı, aýylda qaldy, – deıdi ol keńkildep.
– Ol qyzy bolǵanda, sonda siz?
– Iá, uqtym, ne suraǵyń kelgenin. Men – ol emespin, – dedi de biraz únsizdikten soń áńgimesin qaıta sabaqtady. – Men sol basyr shaldyń áńgimelerin jıi estigen adammyn. Men ǵana emes, bul aýylda soqyr adam kóp. Ekologııa buzylǵan deıdi ǵoı.
Men terekterge qaradym. Japyraqtary sybdyrlap, «Belgisiz soldat» kúıin shertip turǵandaı. Anaý bir terektiń kisi jeter jerinde baılanǵan aqtyqtar jelmen birge terbele bılep tur. Taǵy bir terektiń butaǵynda jeńis lentasy men medal ilinipti.
– Soǵys órtine shalynbaǵan birde-bir úı joq. Soǵys zardaby, soldattyń saǵynyshy, ata-ananyń qaıǵysy, jardyń qasireti, jetim-jesirdiń kóz jasy, árqaısymyzdyń basymyzdan ótti. О́ıtkeni sol bozdaqtar ketken kúıi oralmady. Olar – óz jandaryn osynda egip ketken adamdar, – deıdi Jumanbaı qarııa.
* * *
Dál osyndaı oqıǵa qazaqtyń taǵy bir pushpaǵy – Semeı qalasynda bolypty. О́te-móte uqsas jaǵdaı. Qalalyq Chernyshevskıı atyndaǵy №1 mekteptiń salynǵanyna bıyl dál 130 jyl toldy. Mekteptiń dál túbinde bir top terek ósip tur. Bul terekterdiń taǵdyry da – osy.
– Bul mekteptiń 1941 jylǵy túlekteri qoshtasý balynan soń erteńinde soǵysqa attandy. Olar keterde ekken terekterge bıyl 80 jyl toldy, áli mekteptiń aýlasynda jaıqalyp ósip tur. Bulardyń ishinen «Tenı ıschezaıýt v polden» ı «Vechnyı zov» serıaldaryna mýzyka jazǵan Leonıd Afanasev esimdi kompozıtor shyqqan. Bálkim soǵysqa ketken sarbazdar arasynda Semeıdiń kóne tarıhyn zerttegen jas ólketanýshylar da bolǵan shyǵar. О́ıtkeni bul mektepte 1938 jyldary Jas ólketanýshylar úıirmesi jumys istegen. Úıirmege qatysýshylar Semeı qalasynyń mańynan 500-den asa qysh ydystardyń synyǵyn, 400-den asa tas quraldardy taýypty. Úıirme jetekshisi barlyq tabylǵan jádigerdiń ornyn qoldan syzylǵan shematıkalyq kartaǵa túsirip otyrǵan, – deıdi semeılik arheolog Aıdyn Júnishan.
R.S. Tarıh – tek sarǵaıǵan muraǵat paraqtarynda ǵana emes, jel terbegen terektiń japyraqtarynda da saqtalady. Ol bozdaqtardyń kózindeı bolǵan terekter edi. Parasatsyz maıdannyń bir belgisi – osy.
Abaı oblysy