Teriskeıge bet túzegen kósh

Kóshi-qon saıasatyn iske asy­rýǵa mańyzdy memlekettik organdar men jergilikti at­qarý­shy organdar jumyla atsalysady. Olardyń aqparattyq júıeleri arasyndaǵy baılanys, jumysty  atqarý boıynsha tıimdi ádisti birlese tabý isi jetile tússe, quba-qup. Mysaly, Eńbek jáne halyq­ty áleýmettik qorǵaý mınıstr­liginiń ­oblysta ashqan mansap ortalyǵy­nyń maqsaty – eńbek mobıldiligin qamtamasyz etý. Qaı jerde qandaı mamandyqqa suranys bar, qandaı jaǵdaı jasaıdy, mektebiniń jaı-kúıi, t.b. osyndaı aqparattardy beredi. Al jumys tıimdiligin arttyrý­ǵa halyqpen tikeleı jumys is­teı alatyn azamattyq ınstıtýt ókilderi, ıaǵnı qoǵamdyq uıymdarǵa tıimdi jobalar usynýǵa memlekettik organdar belsendilik tanytsa dep oılaımyz.

Úsh-tórt jyldan beri Qyzyl­jar óńirinde shyryldap, «Teriskeı biz­ge amanat!» degen uran tastap, «Táýe­kel» degen uıym qurǵan Býra­han Daha­novtyń usynǵan jobalaryn qoldap, bastamasynyń iske asýyna qolǵabys tıgizse, birshama is ońy­nan sheshiler edi. Mysaly, Býra­han ońtústik óńirden qonys qarap, jaǵdaıdy barlaýǵa kelgen azamattardy, tipti otbasymen kó­ship kelgen jandardy jaıǵastyryp, jón silteıtin ortalyq qursam degen oı aıtady.

– Petropavldan 15 shaqyrym­daı jerde alystan kelgen qandastar­ǵa arnalyp salynǵan «Báıterek» ­aýyly bar. Bul – kezinde «Elıtnyı» dep atal­ǵan aýyldyń orny. Qazirgi turǵyndarynyń bári – «Nurly kósh» baǵdarlamasymen alys shetelderden oralǵan qandastar. Osy aýyl­da bu­rynǵy keńshardan qalǵan eki­qabat­ty ǵımarat tur. Aýmaǵy – 900 sharshy metr shamasynda. «Sony ıesinen satyp alyp, jóndetip, maǵan jalǵa be­rińizder, men ony kóship kelgen qo­nys aýdarýshylar men qandastardy qa­byldaıtyn ortalyqqa aınaldyraıyn» degen usynys aıttym. Osy jerde alystan kelgen aǵaıynǵa jón siltep, qaı jerlerge qonystaný tıimdi ekenin, qaı jerde qandaı jumys orny baryn, qaı jerde nemen aınalysýǵa bolatynyn, baspanalardyń qaıda tııa­naqty ekenin aıtyp, barlyq aqpa­ratpen tanystyrýǵa bolady. As-sý­laryn beretin shaǵyn ashana da ashýdy oıladym. Aýdandar­ǵa ózimiz aparyp, kórsetip kelemiz. Buryn kelgen jer­lesterine de jo­lyqtyramyz. Sóıtip, alystan kelgen aǵaıynnyń kóńilin aýlap, munda jalǵyz emestigin, olarǵa qýanysh syılaıtyn, qoldaıtyn, qosh­taı­tyn jandar bar ekenin kór­se­tý­ge bolar edi. Ońtústikten kelgen adamnyń dili basqa, ortasy basqa. Mun­da ol klımattyq, psıhologııalyq ózgeshelikterge tap bolady. Adam qo­ǵamnyń ónimi, óziniń úırengen ortasyn kórmegen soń olar jatyrqaıdy, jalǵyzsyraıdy, jany aýyrady. Sondaıda biz qazaqy keńdik kórsetip, janashyrlyq jasaımyz. Beıimdeý, áleýmettendirý degenimiz osy ǵoı. Qyzyljarǵa ońtústikten halyq­ty jetkizetin jalǵyz poıyz – «Qyzyl­orda-Petropavl». Ol keıde keshi­gip, tún ortasynda da kelýi múmkin. Sondaıda poıyzdan jerdiń sýyǵy­nan qorqasoqtap túsken adamdar tań­syq qalada qaıda bararyn bilmeı qań­tarylyp, mansap ortalyǵyn izdep aıaǵynan sarsylady. Al bizdi olar saıtymyzda kórsetilgen telefonymyz arqyly taýyp, qashan keleti­nin, qaı vagonnan túsetinin aıtsa bolǵa­ny, táýliktiń kez kelgen ýaqytynda qarsy alar edik. Ortalyqqa taksımen aparyp, joǵaryda aıtylǵan jaǵ­daı­lardy jasar edik. Biraq sony eshkim qoldamaıdy. Tipti qaltaly azamat­tar da qoldaý bildirmeı tur, – deıdi Býrahan.

Mine, óz aıaǵymen kelip, qonys aýdarýshyny da, alystan oralǵan qandastardy da qonystandyrǵysy kelip, jan-tánimen kirisip júrgen osyndaı azamattardy da qýana qol­daý joq. Býrahan tipti ózdiginen demeýshiler taýyp, ondaǵan ulttyq is-sharalardy uıymdastyryp júr. Jýyrda ǵana ol oblystyq mýzeıde qazaq kımeshekteriniń kórmesin de uıymdastyrdy. Maqsaty kelgen aǵaıyn teriskeıdi jatyrqamasyn, munda da qazaqy orta, óner baryn kórsetý ekenin aıtty.

Resmı aqparat boıynsha, 2023–2024 jyldary Soltústikke jalpy sany 5 245 adam nemese 1 636 otbasy qonys aýdarǵan. Onyń 445-i – shet­elderden kelgen qandastar. Jalpy sanyn aıtsaq, 2023 jyly 2 698 adam, 821 otbasy qonys aýdarsa, byltyr ­2 547 adamy bar 815 otbasy ǵana qo­nys aýdaryp, kóship kelýshiler sany ­azaıyp ketti.

Memleket tarapynan kóshi-qon máselesine baılanysty arnaıy sýbsıdııa alǵan adamdar sany joǵary­da atalǵan 5 245 adam bolsa, sonyń eńbekke jaramdysy – 2 271, 18 jasqa tolmaǵany – 2 512. Sondaı-aq 162 zeınetker, 103 stýdent, dekrettik demalystaǵy 197 áıel bar.

Keıbir otbasylyq, klımattyq, ekonomıkalyq sebeptermen keri qaı­typ ketken adamdar da bar. Olardyń jalpy sany 560-tan asady. Iаǵnı orta eseppen 10 paıyzy qaıta ketken degen sóz. Oblysqa kóship kelgenderdiń 90 paıyzy – etnostyq qazaqtar, qalǵa­ny – basqa etnostardyń ókili, biraq Qazaqstan azamattary. Al ­alystan kel­genderdiń bári – qazaqtar.

Jylyna 2,5 myń adamnyń ǵana kelýi óte az. Bul qarqynmen 10 jylda 25 myń adam ǵana keledi degen sóz. Al qazir oblys halqynyń jalpy sanynyń ósýi óte mardymsyz, alys shetelderge kóship ketýshiler de azaıar­ emes. Sondyqtan kóshi-qonnyń tu­raq­tylyǵy ǵana emes, onyń ar­týyna janashyrlyqpen qaraǵan jón. Kvo­ta sanyn eki ese arttyrsa, quba-qup bolar edi. Onyń ústine kóship kelgen jandardy turaqtandyrý úshin qosymsha sharalar qabyldaǵan jón. Mundaǵy halyqtyń shyǵyndary ońtústikke qa­raǵanda artyq ekenin de eskerý kerek. Ásirese qysta jyly kıim, otyn, jy­lý, qýatty taǵam munda ońtústikpen sa­lystyrǵanda áldeqaıda kóbirek qajet.

Árıne, aýyzdy qý shóppen súrte berýge bolmaıdy. Soltústikke kelip, eńbekte tabysqa jetip jat­qan qan­dastarymyz da bar. My­saly, Túrkistan óńirinen kelgen Jáni­bek Asqarbekuly Ǵ.Músirepov aýda­nyndaǵy temirjol bólimshesine jumysqa turyp, aldymen qatardaǵy jumysshy bolyp, qazir osy kásiporyn bas­shylary­nyń biri. Jýyrda ol Mansap ortaly­ǵy qyzmetkerlerimen birge Túrkistan óńirine baryp, temirjolǵa ju­mys isteýge nıet bildirgen 18 adamdy ákeldi. Qyzyljar aýdanyndaǵy Pod­gor­noe aýylyna tústiktegi Arys aýdany­nan qonys aýdarǵan Nursultan Qýatov qazir osy aýyldyq okrýgtiń ákimi bolyp saılandy. Ol da qonys aýdarý­shylardy shaqyrý úshin tústik­ke talaı ret at basyn tiredi.

Mundaı mysaldardy kóptep kel­ti­rýge bolady. Al jylyjaı orna­­typ, jemis-jıdek, gúl ósirip satyp, ta­­bys taýyp otyrǵandar qanshama. Tip­ti bir qonys aýdarýshy bódene ósirip, tabysqa kenelip otyr. Jalǵa alǵan ­30–40 gektar jerine mal ósirip, bir­neshe qara maldy bordaqylap, turmy­syn túzep jatqandar da bar. Qalaı desek te, ońtústikten qonys aýdarǵan aǵaıyn dúnıege soltústiktegilerge qaraǵanda epti ekenin kórsetip jatyr. Eńbek etkenderiniń bári jańa ortada ózderiniń joba-josparlaryn jyldam iske asyryp júr.

Jalpy, shekaralyq aımaqtardyń bos qalmaı, halyqtyń qonystaný jıi­ligi qalypty deńgeıde bolǵany ma­ńyzdy. Sol úshin ońtústiktegi tyǵyz qo­nystanǵan halyqty soltústikke tartyp, kóshi-qonnyń barlyq shyǵynyn óteýmen qatar jeńildetilgen baǵamen baspana salyp berý qolǵa alyndy. Biraq úı salýǵa jaldanǵan keıbir qury­lys kompanııalary qadaǵalaý­dyń kem­shiliginen sýyqqa shydas ber­meı­tin, sapasyz baspanalar turǵy­zyp, mıl­lıondaǵan qarajat bosqa ­shashyldy. Sonyń kesirinen talaı úı bos qaldy. Odan soń qonys aýda­rýshynyń satylatyn úılerdi ózi tań­dap alyp, belgili shektegi baǵanyń kó­leminde jarty aqshasyn bıýdjet­ten (utqyrlyq sertıfıkaty dep atalady) berip, satyp alýyna jol berildi. Munyń da shıkiligi shyǵyp, prokýra­týra organdary talaı alaıaqtyqty áshkereledi.

Árıne, aýyrdyń ústi, jeńildiń astyn qalap, ońaı aqsha tapqysy kelgen qýlar da joq emes. Ondaılardy da aıtpaı ketýge bolmaıdy. Jýyrda oblystyq prokýratýranyń baspasóz qyzmeti málimdeme jasap, joǵaryda aıtqanymyzdaı, qonys aýdarýshylar tarapynan memleketke 11 mln teńge­den artyq shyǵyn keltirilgen faktini ashqanyn aıtty. Bul qylmystar Aıyrtaý, Ǵ.Músirepov jáne Jambyl aýdandarynda tirkelgen. Utqyrlyq sertıfıkatymen jarty aqshasyn ­bıýdjetten tóleý arqyly úı satyp alǵysy kelgen qýlar satýshymen ke­lisip, úıdiń baǵasyn jymysqylyq­pen ósirip kórsetken. Al úıdiń naryq­taǵy baǵasy áldeqaıda tómen bolǵan.

«Osy faktilerge súıene otyryp, prokýratýra Qylmystyq kodekstiń 190-baby «Alaıaqtyq» boıynsha sotqa deıingi tergep-tekserý jumystaryn júrgizip, qorytyndysynda, aýdan­dyq sot úkimimen baǵdarlamanyń úsh qatysýshysy bir jyldan úsh jylǵa deıingi merzimge bas bostandyǵyn shekteý jazasymen sottaldy», dep habarlady SQO prokýratýrasynyń baspasóz qyzmeti.

Sondaı-aq memleketten qarjy­laı kómek alǵan bir qonys aýdarýshy­lar basqa óńirlerge kóship ketken. Soǵan qaramastan, jergilikti atqarý­shy organdardyń sheneýnikteri 103,6 mln teńge kólemindegi tólemderdi óndi­rip alý sharalaryn jasamaǵan.

«Prokýrorlyq qadaǵalaý akti­le­ri­ne sáıkes, jergilikti atqarýshy organ­dardyń 25 qyzmetkeri, onyń ishinde mansap ortalyqtary fılıa­ly­nyń 11 basshysy tártiptik jaýapker­shilikke tartylyp, 19,1 mln teńge kóle­min­degi bıýdjet qarajaty qaıta­ryldy. Qal­ǵan somalar boıynsha talap-aryzdar sotqa berilip, qaralyp jatyr», de­lingen baspasóz habarlamasynda.

Teristiktegi kóshi-qon jaǵdaıy osyn­daı. Adamı turǵydan janashyr­lyq kóbeıe tússe, onyń jandanýy da arta túser degen oıymyz bar. Al kóp ishinde kezdesetin sońǵy aıtylǵan faktiler kóshtiń kólikti bolýyna zardabyn tıgize qoımas dep oılaımyz.

Soltústik Qazaqstan oblysy