Ult óneriniń qudireti

Esimiz endi kirgen tórt-bes jasymyzda qazaqylyqtyń ne ekenin qaıdan bileıik. Múmkin úıde qarasur tústi ekrannan basqa qyzyq bolmaǵan soń soǵan telmirgen de shyǵarmyz. Áıteýir fılm­de naǵyz ónerge tán bir qudiret bolmasa esimizde ár sıýjeti saırap turmas edi ǵoı. Týyndy tipti Aldar kóse týraly emes syndy. Qarlyǵash pen baıdyń jyl­qyshysy ǵashyq jigittiń jyryndaı emes pe? Aldar kóse solardyń baqytyn kóksep, basyn taý men tasqa soǵyp júrgen bireý me dep qalasyz. Úı-kúıi joq, áıteýir janama bireý. Al Qarlyǵash qandaı sulý ári qylyqty. Aqylyna kórki saı. Onyń árbir qylyǵy men sózi, qatqan jaýaby kózdiń jaýyn alǵan gaýhardaı elesteıdi jáne bizdiń kókeıge solaı tańbalanyp qaldy. Bala sanamyzǵa qazaq sulýy degen uǵym osylaısha qashalǵan shyǵar, kim bilipti. Bir uıań iltıpat pen tartymdy minez bar boıyn­da. Qaratory ǵana burymdy qyzdyń boıynan erkindik baıqalady. Aldar kóse atynan túsip tezegin arqalamaq syńaı tanytqanǵa ózi ǵashyq bolyp qalǵan eken dep otyrsańyz, joq, oǵan ǵashyq jylqyshy jigit ekeýin qosýǵa bekip, jolǵa shyqqanyn kóre­miz. Osy tusta Qarlyǵashtyń kózden qalǵan ákesine Aldar salǵan án sol kezde sahnadan shyrqalǵan, shyrqalmaǵanyn bilmeımiz. Biraq bertinde Moldabaıdyń áni bolyp, qulpyryp shyǵa keldi. Halyq keremet qabyldady. Teginde tereńnen tamyr tartqan uly óner osylaı jyl ótken saıyn jetilip, halyqpen birge jasaı beretininiń bir kórinisi osy ma deımiz.

Fılmniń ishine mundaı soqtaly týyndyny orap berý, sóz joq, Sháken Aımanovtyń kóregendigi der edik. Jalpy, Sháken Aımanov kınola­ryndaǵy ár án, tipti jalǵyz-aq aýy­zy aıtylyp qalatyn «Iаpyraı» (qazirgishe Iаpýraı), «Quralaı» sekildi ánder jeke-jeke toqtalýdy qajet etetin halyq muralaryna aınaldy. Sháken ata kınolarynyń árbir mezetiniń astarynda ulttyq ónerdiń qaınary burqyldap qaınap jatqanyn basa aıtqan jón. Sonyń biri de biregeıi osy «Aldar kóse» týyndysynyń jóni tipten bólek. Qatardaǵy jaı dúnıe emes, bul – qazaq óneriniń sıntezi. Myńdaǵan jyldar boıy qazaq dalasyn kezgen ańyz, áńgimelerdiń, ǵashyqtyq ǵalamatynyń, ánniń jáne eń bastysy eskilik tanymǵa balanatyn baqsylyq óner men áýlıelik joldyń kórinýi teginnen tegin emes. Týyndy 1965 jyly túsirilgenin esepke alsańyz, sol ýaqyt úshin bulardyń bári adam aıtsa nanǵysyz qubylys sanalady. Baqsylyq týraly ústirt bolsa da osylaı kórsete ketýiniń ózi kezdeısoq deı almaımyz. Al Áýezov pen Marǵulan jazbalarynda olardyń orny múlde bólek emes pe edi?

Týra osy syqyldy, fılmde Túr­kis­tannyń kórinis tabýy, azan shaqyrylyp jatqanyn da elemeı ketpeýge bolmaıdy. Tún ishinde beıittiń ishine túnemek bolǵan ury-qarylardyń aldynan aq kıinip, arýaqtyń keıpine enip atyp shyǵyp, álgiler shoshyp beze qashqanda bar múkámalyna ıe bolyp qalatyn jeri áli esimizde. Taǵy bir tusynda baı­dy aldap-sýlap syrt kıimin sheship alyp, bıik dýaldan ári asyryp jiber­genin kórip kúletinbiz. Bir jaǵy kúlki bolsa, bir jaǵy bular qazaq baılaryn na­dan qylyp kórsetýdiń amaly eken. Any­ǵynda qazaq dáýlettileri aýyl-aı­maǵynyń quty, joq-jitikke maly­nan bólip bergen eliniń panasy ekenin keıin baıyptap bildik. Ol kezde bulaı túsirmeske taǵy bolmaıdy. Saıasat solaı. Ekinshi sheti el bolǵan soń ozbyrlyq pen óktemdik oryn almaı tura ma? Túptep kelgende, Aldardyń ózi sondaı ádiletsizdikke qarsy halyq qııalynan týdyrǵan jıyntyq beıne. Sondyqtan kınony, ony túsirgen adam­dardy kinálamaq oı joq. Sóıte tura, týyndy naǵyz der shaǵynda, tipti qazirdiń ózinde qazaq qalpynan az habar bermegen, qaı tusynan kóz tikseń de ult­tyq kartınany jaıyp salatyn biregeı óner jaýhary bolyp qala bermek.

Qaı aýylǵa, áıteýir bir baı aýyl­ǵa shabarman jiberip, aýyl syrtyna áýlıe keldi dep Qarlyǵashty zorlyq­pen alǵan dúmdini aldyna keltiredi Aldar. Ol dúmdińiz alańsyz kele jat­­­qanda aldynan oqys shyǵa kelip, zikir sala jóneletin kórinisiniń ózinen qazaqylyqtyń ısi ańqyp turǵan joq pa? Ol kezdegi ortalyqtan basqaryp otyrǵandar qansha jerden ý tamyzam dese de, túsirilim toby baı men kedeıdi kórsetýge májbúr boldy demeseńiz, ulttyq tamyrdan bir eli ajyramaǵan.

Jat dinniń jeteginde ketken keıbi­reýlerge qudaısyz qoǵamda áýlıelerdi tiriltken «Aldar kóseni» bir kórsetip alar ma edi?