Bıyl hakim Abaıdyń ómirge kelgenine 180 jyl toldy. Aqyly men danalyǵy jurttan asqan aǵa sultannyń balasy zamanynan ozyp týǵan tulǵa retinde ulyqtalyp keledi. Tek qazaq jurty ǵana emes, kúlli álem ádebıetinde ózindik oryny bar Abaı Qunanbaıulynyń ómirin sýrettegen «Abaı joly» epopeıasy kitap bolyp jaryqqa shyqqannan beri oqyrmannyń qolynan túspeı, jyl saıyn bıiktep keledi. О́tkende jazýshy Muhtar Maǵaýınniń «Abaıdyń sýreti» atty kólemdi essesin oqyp otyryp, «Abaıdy alǵash oqyǵanda ár adam ártúrli kúı keshken bolar?» degen saýaldyń tóńireginde oılandym. Aıtpaqshy, Muhtar Maǵaýın «Abaı joly» romanynyń eki tomyn nebári 8 jasynda oqyp taýysqanyn jazady. Al ózge qalamgerler Abaıdy alǵash oqyǵanda, qandaı áserde boldy eken, sóıletip kórelik. Bul týraly jazýshy Dildár Mamyrbaeva áńgimelestik.
– «Abaı joly» qazaq ádebıetiniń qaǵbasy, qubylnamasy ǵoı. Ulttyq ar-ojdanymyz, ulttyq maqtanyshymyz. Atyn dúnıe júzi biletin jaýharymyz. Muhtar Áýezov bolsa álemdik mádenıetke «Abaı jolyn» ákep qosqan uly tulǵa. Endi seniń suraǵyńa kelsek, Ǵ. Músirepovtyń ózi «men «Abaı jolyn» tórtinshi ret qaıtalap oqyǵanda baryp túsindim» depti. 5-6- synypta oqyp júrip-aq, túsinbek turmaq syn jazǵan azamattar bar.
Al bizdiń jetemizge keıindep baryp jetti. Mektepte oqyp júrgenimizde attap-puttap, uzaq oı aıtylǵan jerdi tastap ketip, oqıǵa qýyp oqydyq. Ýnıversıtet bitirgen 21-22 jasymyzda da tolyq oqyp shyqqanymyzben, paryqtaı qoımadyq-aý deımin. Sodan keıin otyzdan asqanda oqyǵanymyzda Muhtar Áýezovtyń keıipkerin oqyrmanǵa jek kórgizgisi kelse jeti qat jer astyna kirgizip jiberetinin, jaqsy kórgizgisi kelse jaınatyp jiberetin sheberligine tań qaldym. Kórkem shyǵarmadaǵy Abaıdy Abaı dep, Qunanbaıdy ómirde de sol Qunanbaı dep qabyldaǵanym da shyn. Ideologııanyń qudireti ǵoı. Áıeldi túıeniń órkeshine asyp óltirgen, óz nemeresin qylqyndyrǵan, urpaǵyna teris bata bergen Qunanbaıdy qalaı jaqsy kóresiń? Álemde qandaı zulymdyq, qataldyq bar bári bir Qunanbaıdyń boıynda. О́mirdegi Qunanbaı basqa shyǵar degen oı kelmegen. Qunanbaı Mekkege attanyp bara jatyp:
– Báıbishe, úı serigim ǵana emes, ómir serigim ediń. Uzaq ketken tirlikte qaı beldiń astynda júrsem de, artymda otyrǵan bir bel – óziń ediń, seniń aıtar kináń bolsa da, meniń saǵan artar bir túıirdeı nazym joq. Adal júrek, aq peıiliń úshin balalaryńnyń baǵy ashylsyn,- dedi.
– «Myrzam, mynandaı saparyńa kiná túgil naz ertsem, onym bilmestik bolar edi! – dep kúıeýiniń betine salmaqpen qarady.
– «Jastyqta adamǵa tósek te, úı de, tipti dúnıe de tar eken. Al egde tartyp, zaýal shaǵyńa beıimdelgen saıyn dúnıe keńeıe beredi eken. О́ziń bosań, kishireıe berip, aınalańda qýys dúnıeni kóp taýyp, ózgege oryn bosatyp bergiń keledi. Kinań azaıyp, keshirimiń kóbeıip, sýyna bastaıdy ekensiń, osy kóńil meni jeńgenine kóp bolǵan,-dep biraz tolas tapty. Qunanbaı asa qatty dep qoıyp, uıyp tyńdap qalǵan edi», degen tusty oqyǵanda Qunanbaıdyń da et pen súıekten jaralǵan adam ekenine kózim jetip, ishim jylyp qalǵany bar. Yzǵarly, sýyq Qunanbaıǵa oqyrmannyń júregin jylytqany jazýshynyń sheberligi ǵoı. Bul da áser shyǵar.
Endigi bir tus. Nurǵanymdy Qarataıdyń aqylymen Qunanbaı toqaldyqqa uıǵardy da, Berdiqojaǵa kisi salady. Sonda Abaı birtúrli, qatty túrshigip kelip: «Áke dep syı kórýden qalsyn. Birjola jat bolsyn degen minez ǵoı. Osynshama qyrýar jandy adam qurly sanamaǵan ǵoı. Sheshemmen nege aqyldaspaıdy. О́mir boıy joldasy sendermen nege sanaspaıdy? Bizden kishi qyz alyp otyryp, solar uıalar-aý dep, bizdi nege oılamaıdy? Quptamaımyn! Qaıta kinálaımyn. Sen de maquldama! Áıteýir, bizdi adam sanamaǵan jan ǵoı. Renjip ketkenin bilip ketsin! – deıtin tusy bar. Sodan Qunanbaıdy Mekkege shyǵaryp salardaǵy arba ústindegi Mákish ekeýiniń arasyndaǵy áńgime bylaı órbıdi. «Qudaıshylyq emes, Qunanbaıshylyqty jaqtap bara jatqan bolǵany da!» Abaı asa bir ashy mysqyl, yzamen qabaq túıip jymıdy da, Qunanbaı jaıyn oılaýdan, onyń saparynan kóńilin bir-aq kesip tyıyp, basqa kúıge aýysyp ketti... Mákishke:
– Men súıgen men kúıgendi aıtam. Súıgenim oralmastaı alysta. Al aınymastan qasymda, jadymda qalar-jalǵyz kúıigim ǵana.
– Kúıigiń ne? O ne degen sóziń? Sende qandaı kúıik bolýshy edi? – dep, Mákish Abaıǵa kinálaı da, synaı da qaraıdy....
– Jar degenim kúıik salǵan bir jan da! Jar degendi bilmeýshi me eń?
– Bilem, jar dep kisi úı joldasyn aıtat ta!
Abaı selt etip, jalt qarady:
– Dildá demeksiń be?
– Iá, Dildá bolsa qaıtýshy edi?
Abaı kúıip, qınalyp kettip:
– Oıbaı, jaratqan, Mákish-aı, Dildáń ne? ne dep kettiń.
– Iаpyraı, sózim saǵan túrpideı tıdi -aý, Abaı. Dildá baıǵustyń ne jazyǵy bar edi?
– Ras, Dildániń jazyǵy joq. Biraq oǵan yntyqqan arman óleńin aıtar meniń de jazyǵym joq. Tórt bala tapqan Dildáni aıtqanyń ne?
– E, bala taýyp bergenine jazyqty ma saǵan?
– Jazyǵy joq, qaıta balalary jaqsy. Ol – balalarymnyń anasy. Ata men ana qosqan joldasym. Bar bolǵany sol ǵana. Al júrek jalyn, yntyq, dostyq deseń, ondaı ottyń bári de ol keýdede óshken. Bolǵan shaǵynda da, sonshalyq mazdaǵan shyraq joq edi. Kóńili biteý tartyp, erte sýynǵan jan ǵoı ol!, dedi de, Abaı endi budan ary sóılegisi kelmeı, toqtap qaldy.
Men osy tusta toqtap, Abaı nápsi-jelikke urynǵandaı, kóńilim qalyp, urynarǵa qara tappadym.
«Dildá baıǵustyń Mákish aıtpaqshy, aıyby ne? Kókiregi jabyq emes, onyń da júreginde sen salǵan muń bar shyǵar? Qunanbaı Nurǵanymdy alarda «quptamaımyn! Qaıta kinálaımyn!» - dep edi ǵoı. Uljan týraly aýzynan jaman sóz shyǵarmaǵan budan góri Qunanbaı jaqsy eken» - dep biraz burqyldaǵanym bar.
Bul da bolsa oqyrmanyn bir sóılemmen órekpitken jazýshy sheberligi ǵoı. Sodan keıin Bójeıdiń asyna barý máselesi.Qunanbaı men Bójeıdiń qyrǵıqabaq ekeni belgili. О́lgeninde Qunanbaılarǵa habar berilmeıdi. Degenmen Zere, Uljandar taqymdap otyryp asyna barýǵa ruqsat alady. «Qunanbaı qınalyp, qynjylyp kóne me? Kekesinmen kóne me? Onyń ar jaǵyn Abaı elegen joq» - delinedi. On úı –otyz-otyzdan úsh júz kisi túsetin, ishki jasaý, kórpe-jastyq, ydys-aıaq, erteńdi kesh as azyǵy, bar soıysy, barlyq kútimi Abaıdyń moınynda. Úıtilgen sansyz qoıdyń eti júzdegen jylqy etimen birge asylmaq. Oqyp otyrǵanda dastarhan máziri aýzyńnan silekeı aǵyzady.
Osy tustaǵy meniń esimnen ketpeıtindeı bolǵany jıyn aldyndaǵy keńeste Zereniń sóılegeni:
– Baılaýyn baıladyń. Endi, túge,jat jıynnyń aldynda jas balalarymnyń jaqsy talabyn jer qylmańdar. О́lige etken qyzmetten bastaryń kishireımes. Araz- qurazdy umytyńdar adam bolsań! Tirisinde alǵys almasań, endi tym qurysa, óli arýaǵynan qarǵys alma. Balalarym men kelinderim, sender de tóbeńmen júr! Otymen kirip, kúlimen shyq qonaǵyńnyń! Erdiń syny shabýyl men shaptyǵýda emes, kishipeıil, meıirde! Shaldyqsań da qabaq shytpa! Qýanyp, jarqyrap júrip kút! Dabyraıyp, jeligip te ketpeńder! Jym-jyrt, momyn júrip kútińder! Bolmasa mynaý aǵaıynnyń tórt kózi túgel otyr ǵoı, mine! Biri –qyrt, biri- daraqy maqtanshaq, biri ur da jyq, dańǵoı atanǵanda – osyndaı kóp jıyn ústinde masaıyp, ospadarlyq qylam dep, sondaı ataq alatyn! –dedi. «Myljyń», «maqtanshaq», «dańǵoı», degenderi osy arada shynymen tórt kózi túgel otyr edi.
Bul tusta da besikti de, esikti de túzeıtin áıel-ananyń óz ortasyndaǵy «bilgirlerdi» táýbasyna keltirip, óz balasynyń (Qunanbaıdyń) pendeshiligin izgilikke aınaldyrýy, túsi jyly adamgershilikke júgine otyryp, el parasatyn tanytatyn qımylǵa barǵanyna qatty áserlendim. Qazir de sondaı analar bar ma eken degen oıǵa qatty berildim.
Keıindep shynaıy ómirde Abaıdyń Bójeı asyna barmaǵanyn derekterden oqydyq qoı. Jazýshynyń keıipkerin utymdy beınelegeni, árıne, jaqsy áser qaldyrdy.
Al endi úsh jasar Kámshatty Bójeıge qun ornyna bergen Qunanbaıǵa tis qaıraıtyn taǵy bir tustyń biri –mynaý:
«Kámshat jańa kelgen kisilerdi tanymady. Biraq úı ishiniń qattylyǵyn osy jańa kelgen adamdarǵa shaqqandaı bop kemseńdep, dirildep, birtúrli álsiz únmen taǵy jylady. Buryn top-tolyq, qyzyl shyraıly, qaraqat kózdi Kámshat qazir satqaq urǵandaı aryqtap, qup-qý shólmekteı bolyp qalypty. Qol-aıaǵy shıdeı. Betinde ǵazap pen sor kóleńkesi bar sııaqty. Kirpikteri uzarǵan. Eki urty kádimgi qaıǵy shekken, ashtyq kórgen úlken adamdardyń betindeı bop, tozyǵy jetip jıyrylyp tur. Úlkeıip, alaqandaı bop ketken qap-qara kózderinen kesek-kesek jastar tamshylaıdy. Kútimsiz qor bolǵan bala shyn bısharanyń qalpynda jatyr».
Sizge ótirik, maǵan shyn muńly bir áńgime jazyp otyrǵanda kóz aldyma osy Kámshattyń beınesi keledi. Túp sanama kirip alǵandaı. Júregim janshylady, janym eziledi. Imansyzdyqtyń uıa salǵany qatty qapalandyrǵan.