Balalar arasynda qant dıabeti men semizdik kóbeıgen. 2025 jylǵy 10 sáýirde Salyq kodeksiniń (SK) jobasyn talqylaý kezinde depýtattar energetıkalyq qana emes, quramynda qant bar alkogolsiz sýsyndarǵa aksız salyǵyn salýdy usyndy. Olar tek energetıkalyq ǵana emes, quramynda qant bar sýsyndarǵa da aksızderdi engizý boıynsha túrli tásilderdi usyný qajettigin qaperge saldy, dep jazady Egemen.kz.
Parlamentte energetıkalyq sýsyndar men adam aǵzasyna zııan taǵamdarǵa qosymsha aksızdik tólemdi kúsheıtý arqyly biz kishkene bolsyn úılestirýge múmkindik alamyz degen úmit bolǵan. Usynys qaraýǵa qabyldandy, biraq 15 sáýirde ótken jumys tobynyń kezdesýinde Azamat Ámrın bul ıdeıany qoldamady.
Degenmen bul ábden eksheıtin másele. Kola men lımonadtyń baǵasyn kóterse, tutyný azaıady dep oılaý ańqaýlyq. Dúken sóreleriniń belin qaıystyryp turǵan táttilerdiń túp atasy – qant. Bul másele ábden eksheıtin másele.
Qazaqstannyń alkogolsiz sýsyndar óndirýshiler qaýymdastyǵynyń basshysy Álııa Mamytbaeva quramynda qanty bar alkogolsiz sýsyndar salyǵyn engizý sala kásiporyndaryna teris áserin tıgizedi dep esepteıdi.
«Depýtattardyń energetıkalyq sýsyndarǵa aksız engizý týraly usynysy talqylaýsyz qabyldandy. Aksız engizilgen jaǵdaıda biz óndiristiń 2025 jylǵy 3,4 mlrd lıtrden 2029 jyly 2,9 mlrd lıtrge deıin tómendeýin kútemiz. Bul rette aksızdi engizýdiń alǵashqy jyldarynda aıtarlyqtaı qysqarý kútilýde, al bul salyq túsimderine teris áserin tıgizedi jáne ımportqa táýeldilikti kúsheıtedi. Jıyntyq aksız salyǵy men QQS 16% -ǵa deıin engizgende ónimniń quny kem degende 25% -ǵa deıin ósedi» deıdi Álııa Mamytbaeva.
Qaýymdastyq basshysynyń pikirinshe, aksız aksızi jergilikti óndiristiń Reseıden keletin ımportpen básekege túse almaýyna ákeledi, onda da aksız bar, biraq tómen.
«Reseıde qazir aksız - lıtrine 50 teńge, О́zbekstanda - 77 teńge. Aksız mólsherlemesin kórshi elderge qaraǵanda kóbirek engizý jergilikti óndirýshilerdiń básekege qabilettiligin tómendetedi. Qazirdiń ózinde qazaqstandyq kompanııalar reseılik óndirýshilermen básekelestikte jeńilip otyr. Aksızdi engizý bul qysymdy kúsheıtedi» dep túsindirdi Álııa Mamytbaeva.
«Esep» kompanııalar tobynyń negizin qalaýshy Maksım Baryshevtiń pikirinshe, óndirýshige kez kelgen júkteme júkteý týraly sheshimge sanaly jáne muqııat qaraý kerek.
«Kez kelgen jańa aksızder - bul qoldanystaǵy óndiristiń qysqarýy. Tutyný qunynyń artýy kútilgendeı ósimge emes, salyqtyń tómendeýine ákeledi. Nátıjesinde bıýdjetke az túsetin bolady. О́ndiris qysqarǵan kezde jumystan bosatylady jáne jumyssyzdar paıda bolady. Álemdik tájirıbede mundaı baj salyǵyn engize almaǵan kásiporyndar jabylǵan jaǵdaılar boldy», dep atap ótti Maksım Baryshev.
Best Solution Research (BSR) zertteýi Qazaqstanda quramynda qant bar sýsyndarǵa aksızdi engizý osy kezeńde orynsyz ekenin kórsetedi.
Osy ortalyqtyń zerteýshisi Madııar Kenjebolattyń aıtýynsha, álemdik tájirıbe aksızderdi engizý men qant tutynýdyń tómendeýi, semizdik nemese dıabettiń taralýy arasynda naqty baılanystyń bar ekenin rastamaıdy. Bul másele zań sheńberinde sheshiletindikten nazar aýdarylmaǵan.
«Qazaqstanda aksızdi engizý eń aldymen shaǵyn bızneske soqqy bolady. Alkogolsiz sýsyndar óndirýshilerdiń 90% -dan astamy - jeke kásipkerler men shaǵyn kompanııalar. Coca-Cola nemese reseılik ımporttaýshylar sııaqty iri oıynshylar beıimdele alady, al shaǵyn óndirýshiler jabylýy múmkin. Bul naryqtyń monopolııalanýyna jáne eń aldymen Reseıden keletin ımportqa táýeldiliktiń artýyna ákeledi», deıdi Madııar Kenjebýlat.
BSR zertteýine sáıkes, ortasha qazaqstandyq kúnine 3100-3400 kkal tutynady jáne qant qosylǵan sýsyndar osy kólemniń 165 kkal ǵana beredi -shamamen 5%.
Tax Foundation sarapshylarynyń aıtýynsha, gazdandyrýǵa aksızder ónimniń tym tar segmentin qamtıdy. Satyp alýshylar kola men lımonadtardyń qymbattaýy kezinde rasıondaǵy qanttyń jalpy kólemin qysqartpaı, basqa táttilerge aýysady. BSR zertteýiniń málimetteri boıynsha, keıbir elder salyq salynǵannan keıin táttilendirilgen sýsyndar satylymynyń tómendegenin baıqaǵan, biraq bul saýyqtyrý nátıjesin bermedi. Soda baǵasynyń kóterilýi adamdardyń densaýlyǵyn aıtarlyqtaı jaqsartady degen dálel joq.
Tek tátti sýsyndarǵa ǵana baǵyttalǵan salyqty densaýlyq saqtaý salasynyń sarapshylary oqshaýlanǵan shara dep sanaıdy. Caspian International School of Medicine, Caspian University qaýymdastyǵynyń professory Rafaıl Qypshaqbaevtyń aıtýynsha, aksız jaı ǵana qońyraýly saǵat sııaqty eskertedi, uıqydan oıatady. Biraq semizdik indeti kórinisin naqty ózgertý úshin salyq deklarasııasy bar jalǵyz solıst emes, sharalar orkestri qajet.
Professordyń pikirinshe, qazirgi ýaqytta gazdandyrý - jasóspirimder men balalardyń artyq salmaǵynyń basty demeýshisi, jáne eger elde semizdiktiń ósip kele jatqan epıdemııasyna áser etpek bolsa, onda jarqyraǵan bótelkedegi qanttyń eń arzan, jappaı jáne zııandy kózinen bastaý qısyndy. Biraq aksız problemany tolyǵymen sheshe almaıdy.
«Problemaǵa keshendi túrde qaraý kerek jáne halyqtyń talǵamyn qaıta úırenýdi bala kezden bastaý kerek. Qant - temeki sııaqty ádet. Odan da birtindep aıyrylý kerek. Adal tańbalaý kerek. Qazir kóbi shyrynǵa ónimniń tabıǵı ekenin, al ishindegi glıýkoza-frýktoza shárbatynyń proporsııaly ekenin jazady. Ásirese balalar úshin jarnamany retteý kerek. Balalarǵa temekini jarnamalaýǵa bolmaıdy ǵoı, soda da jarnamalaýǵa bolmaıdy. Ýnıversıtetter men emhanalarda fastfýd avtomattaryn aýystyrý, mektepterde chıpster men shyryndardy satpaý. Sý, jemis, ashyǵan sút sýsyndaryn satý. Ol úshin paıdaly balamalardy óndirý men satýǵa sýbsıdııalar qajet. Jáne trıbýnadan qant zııany týraly qyzyq dárister oqymaý kerek. Qantty az jep, kóńildi emes, sándi bolý kerek» deıdi Rafaıl Qypshaqbaev.