Jaqynda jeti jasqa tolatyn Aıtumar Sársenbek bıyl da ne mektepke, ne daıarlyq synybyna barmaıtyn boldy. Al onyń qurdastary 1-synypty bitiredi. Kishkentaı keıipkerimizdiń taǵy neshe jyl qatarlastarynan qalyp qoıatyny belgisiz. Sebebi elimizde ol sııaqty erekshe balalardy oqytatyn arnaıy uıymdar az, kezek kóp. Qaıtpek kerek? Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Býrabaıdaǵy Ulttyq quryltaıda dál osy máselege nazar aýdaryp, elimizde erekshe qajettiligi bar árbir balanyń tolyqqandy bilim alýǵa múmkindigi bolýy kerek ekenin shegelep aıtqan-dy. Túıtkildiń túıinin túbegeıli tarqatýdyń tıimdi joly qaısy?
Úsh jarym jylda kelgen kezek
Kóp suraqtyń jaýabyn tabý úshin álbette taqyrypqa tereńnen úńilgen abzal. Sondyqtan sóz basyndaǵy keıipkerimizge qaıta oralǵandy jón kórdik. Aıtumar týǵannan omyraý eme almaı, uıyqtamaı tek jylaı bergen. Dárigerler onyń anasy Gúlbaný Ánııatqyzyna balasynyń úsh aıynda mıy baıaý ósip jatqanyn, jasyna saı emestigin, ómiri burynǵydaı bolmaıtynyn aıtypty. Sodan beri dáriger jaǵalaýmen júr. Osy kúnge deıin úzdiksiz em qabyldap keledi. Talmaı júgirgen eńbektiń, jumsaǵan ýaqyt pen aqyly ortalyqtarǵa tasyǵannyń, qyrýar qarjynyń kómegimen qyzy qazir bárin túsinedi, uǵady, sóıleıdi, án aıtady, júredi, júgiredi, ózi tamaq jeıdi. Árıne, tegin memlekettik uıymdar bar, biraq qyzmet alý ońaı emes. Mysaly, Aıtumar Astanadaǵy balalardy ulttyq ońaltý ortalyǵyna tirkelgen, úsh jarym jyl degende kezekke qol jetkizip, qazir sol jerde em alyp júr. Endi anasy onyń el qatarly mektepke barǵanyn qalaıdy. Alaıda taǵy kedergi.
«Astanada erekshe bilim berýdi qajet etetin balalarǵa arnalǵan úsh mektep bar eken. Úsheýine de kezek kóp. Daıarlyq synyby tek bireýinde ashylady, tamyzda belgili bolady. Bul – bir Astanadaǵy jaǵdaı, aımaqtardyń hali túsinikti. Agressııasy bar kishkentaılarǵa psıhıatr úıde oqytýǵa qorytyndy jazyp beredi. Al meniń qyzym sııaqty balalar korreksııalyq túzetý kabınetterine baryp oqýǵa tıis. Másele osy jerden bastalady. Túzetý kabınetterine de kezek sumdyq. Byltyr jazda alǵan kezegimiz týra bir jyldan keıin, mamyrda kelýi kerek. Onyń ózinde kúnde emes, aptasyna 2-3 ret qana.
Byltyr PMPK-dan (psıhologııalyq-medısınalyq-pedagogıkalyq konsýltasııa) joldama alǵan 200 myń balanyń qazir tek 8 myńy osyndaı ortalyqqa baryp júr eken. Sonda qalǵan 192 myń bala qaıda? Shamasy jetkender aqyly ortalyqtarǵa aparady. Onda bir mamannyń jarty saǵaty 7 myń teńgeden joǵary, balany jarty kúnge berse, kemi 200 myń teńgeden joǵary. Aqshasy joq ata-ana balasyn úıde ustap otyr degen sóz. Muny sheshpese bolmaıdy. Jyl saıyn kóbeıip jatqan psıhologııalyq, til damýynda kesheýildeýi bar, aýtıst balalardy qoǵamǵa beıimdep, qazirden aınalyspasaq, on jyldan keıin psıhıkalyq ortalyqtar salýǵa týra keledi. Ashy shyndyq osy. Bul – eldik másele, ulttyq tragedııa», deıdi G.Ánııatqyzy.
160 myńdaı bala bilimmen qamtylmaı otyr
Biz osy máselemen Oqý-aǵartý mınıstrligine habarlastyq. Atalǵan mınıstrlikke qarasty Arnaıy jáne ınklıýzıvti bilim departamentiniń dırektory Laýra Asqarqyzynyń atynan kelgen jaýapta elimizde PMPK esebinde 235 myńnan asa bala turǵany aıtylǵan. Bul balalar – arnaıy psıhologııalyq-pedogogıkalyq kómekke muqtaj, múmkindigi shekteýli jandar. Mınıstrliktiń resmı saıtynda respýblıkada 492 arnaıy bilim berý uıymynyń, onyń ishinde 104 PMPK, 218 psıhologııalyq-pedagogıkalyq túzetý kabıneti, 99 arnaıy mektep, 48 arnaıy mektepke deıingi uıym, 13 ońaltý ortalyǵy, 10 aýtızm ortalyǵynyń jumys isteıtini jazylǵan. Inklıýzıvti bilim berý jaǵdaıynda mektepke deıingi, orta jáne tehnıkalyq-kásiptik bilim uıymdarynda erekshe bilim berý qajettiligi bar 77 myńnan asa bala oqıdy. Sonda áli 160 myńnyń jobasyndaǵy erekshe bilim berýdi qajet etetin bala balabaqsha, mektep, kolledjben qamtylmaı otyr.
«Bilim salasyndaǵy qoljetimdilik pen teńdikti qamtamasyz etý Qazaqstannyń 2025 jylǵa deıingi Ulttyq damý josparyndaǵy «Sapaly bilim berý» jalpyulttyq basymdyǵynyń birinshi kezektegi mindeti retinde aıqyndalǵan. Osyǵan oraı 2021 jyly balabaqsha, mektep, kolledjderge pedagog-assıstent qyzmetine arnaıy shtat engizildi. Pedagog-assıstent PMPK usynymdary nemese bilim berý uıymynyń psıhologııalyq-pedagogıkalyq súıemeldeý qyzmetiniń sheshimi negizinde balanyń synypta (topta) óz betinshe oqý qabiletin qalyptastyrǵanǵa deıin jeke súıemeldeý boıynsha qyzmetter kórsetedi. 2022 jyly erekshe bilim berý qajettiligin baǵalaý erejesi, psıhologııalyq-pedagogıkalyq súıemeldeý erejesi bekitildi. Elimizde mektepke deıingi, orta, tehnıkalyq-kásiptik bilim berýdi damytýdyń 2023–2029 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasynda damý múmkindikteri shekteýli balalardy arnaıy psıhologııalyq-pedagogıkalyq qoldaýmen qamtý nysanaly ındıkatory kózdelgen. 2024 jyldyń qorytyndysy boıynsha qamtý 85% qurady», dedi L.Asqarqyzy.
Osy jerde myna nárseni eske sala ketkimiz keledi. Bilim jáne ǵylymdy damytýdyń 2025 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasynda (qazir kúshin joıǵan) ınklıýzıvti bilim berý úshin jaǵdaı jasaǵan memlekettik mektepke deıingi, orta bilim uıymdarynyń úlesin 100 paıyzǵa, tehnıkalyq-kásiptik bilim uıymdarynyń úlesin 70 paıyzǵa jetkizý josparlanǵan edi. Sannan sapa shyǵady, bul kúnde sol sanǵa qol jetkizýdiń ózi kúrdeli máselege aınalǵan.
L.Asqarqyzy baıandaǵandaı, jergilikti atqarýshy organdar josparly kórsetkishterge qol jetkizý úshin arnaıy psıhologııalyq-pedagogıkalyq qoldaýmen qamtıtyn birneshe tetikti – arnaıy bilim berý uıymdarynyń jelisin keńeıtýdi, jalpy bilim beretin mektepter men balabaqshalarda arnaıy synyptar (toptar) ashýdy, sondaı-aq memlekettik bilim berý tapsyrysyn ornalastyrýdyń qosymsha tetigi retinde paıdalanady. Jergilikti atqarýshy organdar memlekettik psıhologııalyq-pedagogıkalyq túzetý kabınetterine kezek kóbeıgende qosymsha shara retinde memlekettik bilim berý tapsyrysyn jeke uıymdarda ornalastyrady.
Osyndaı tetik buǵan deıin joǵary bilim salasynda tıimdiligin kórsetken. Grant burynǵydaı ýnıversıtetke emes, stýdentke beriledi. Sol sııaqty múmkindigi shekteýli balaǵa da memlekettik tapsyrys esebinen oryn tabylǵan jeke uıymǵa barýyna da jaǵdaı jasalsa, quba-qup. Alaıda qazirgi tańda memlekettik bilim berý tapsyrysy tek 5 óńirde (Almaty jáne Shymkent qalalarynda, Soltústik Qazaqstan, Qaraǵandy jáne Jetisý oblystarynda) iske asyrylyp jatyr, qyzmetti 49 jeke uıym kórsetedi. Barlyǵy 4 myń múmkindigi shekteýli bala qamtylyp otyr. Elordanyń ózinde mundaı múmkindik qarastyrylmaǵan.
Shetelderde oryn máselesi vaýcher arqyly sheshiledi. Biraq Májilis minberinde múmkindigi shekteýli jandardyń muń-muqtajyn udaıy kóterip, jetkizip otyratyn depýtat Tańsáýle Serikov vaýcher júıesi bul salaǵa kelmeıtinin aıtady. «Vaýcher júıesinde balany damytatyn, oqytatyn, ońaltatyn oryndy ata-ana ózi tańdaýyna týra keledi. Al bizde erekshe balalardy damytý, oqytý jaǵdaıyndaǵy basty túıtkilderdiń biri ana men perzentin qıyn jaǵdaıda jeke qaldyratynymyzda, negizgi sheshimdi ata-ananyń moınyna artyp qoıýda bolyp tur. Abdyrap qalǵan ananyń qolyna bir paraq qaǵazdy ustatyp qoıa beredi. Ol qaıda bararyn, ne isterin, neden bastaryn da bilmeıdi. Al erekshe balalar kezek kútpeı, ýaqyt ozdyrmaı qajet qyzmetti, bilimdi alýy úshin ońaltý ortalyqtaryn zań aıasynda jetkilikti jaǵdaıǵa deıin kóbeıtýimiz kerek. Ońaltý ortalyqtarynyń da qyzmet alýshynyń ereksheligine qaraı túr-túri bolýy qajet, mysaly, bir balaǵa tilin damytý jaǵynan, ekinshi birine fızıologııalyq turǵyda, endi bireýine psıhologııalyq ońaltý kerek shyǵar, ońaltýdyń dál qaı túrine joldanatyny naqtylanbaı jatsa, ǵylymı ońaltý ortalyǵyna jiberiletindeı júıe qalyptastyrýǵa tıispiz», dedi ol.
Pedagog-assıstent bala kútýshi me?
Al ata-ana G.Ánııatqyzy mınıstrlik jaýabynda jazylǵan pedagog-assıstent qyzmetine qatysty: «Iá, kádimgi mektepterde ınklıýzııa synyptary ashylǵan, bir synypta 30 oqýshy bolsa, sonyń 1-2-ýi dıagnozy bar bala bolady. Balanyń janyna bir pedagog-assıstentti qosyp beredi, ol repetıtordyń qyzmetin atqarmaıdy, bylaısha aıtqanda, bala kútýshi sııaqty. Bala artyq qımyl, oǵash minez kórsetse, ózgelerge bóget jasasa, dereý synyptan alyp shyǵady, úzilis kezinde basqa balalarǵa býllıng jasamaýyn qadaǵalaıdy. Iаǵnı mundaı maman balany oqytpaıdy, menińshe, bul – jaı kózboıaýshylyq. О́ıtkeni osyndaı synypqa balasyn aparyp, qaıtadan shyǵaryp alǵan ata-analardyń kóbin bilemin. Erekshe balanyń qasyna berilgen maman ádette kolledjdi jańa bitirgen adam bolyp keledi, olardyń ózi erekshe baladan qorqyp turady. Onyń ústine sol assıstenttiń de aılyǵy 80-100 myń teńge kóleminde. Osyǵan qosa deni saý 25-30 balanyń ata-anasynan kem degende 20-sy dıagnozy bar balanyń bir synypta oqýyna qarsy bolady, udaıy shaǵymdanady, aryzdanady. Balasyna qoǵamda sondaı erekshe qatarlastarynyń bolatynyn, olardy sol kúıinde qabyldaýymyz kerek ekenin, mazaqtap, kemsitýge bolmaıtynyn, kerisinshe qoldaý kórsetkenniń durystyǵyn aıtyp túsindirmeıdi, ıaǵnı bizdiń qoǵam da, memleket te daıyn emes. Ata-analar aryzdana bergen soń, muǵalimder de erekshe balanyń áke-sheshesine perzentiniń qalyp kele jatqanyn aıtyp úıde oqytýǵa keńes beredi. Negizi zań boıynsha mektep dırektorynyń da, synyp jetekshisiniń de dıagnozy bar balany mektepten shyǵaryp jiberýge quqy joq, biraq qaıta-qaıta shaqyrta bergen soń, «óz erkimen» balasyn alyp ketedi», dedi.
Osyndaıdan da ata-ana amal joq balasyn jeke ortalyqtarǵa tasıdy. Onyń ústine G.Ánııatqyzy aıtqandaı, tegin ortalyqqa kezegi kelip barǵannyń ózinde munda balany kún saıyn qabyldamaıdy, aptasyna 2-3 ret keletindeı keste qoıyp beredi. Sol ýaqytta 2-3 maman ǵana aınalysady, bul balaǵa jetkiliksiz. Odan keıin tegin ortalyqtardyń sapasy óte nashar, mamandar aqyly ortalyqtardaǵy áriptesterindeı aınalyspaıdy. Sebebi Astanada tájirıbeli mamandardyń ózi 250 myń teńge, endi jumys istep bastaǵandary 150–180 myń teńge aılyq alady. Bul máseleni Oqý-aǵartý, Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi birlesip sheshýi kerek. Áıtpese myqty mamandardyń bári aqyly ortalyqtarǵa kete beredi. О́ıtkeni onda túske deıin-aq 20-30 myń teńge tabady.
Ras, maman máselesi óte ótkir tur. Mınıstrliktiń deregine súıensek, erekshe bilim berý qajettilikteri bar balalarmen jumys isteıtin 13 myńnan asa pedagog biliktilikti arttyrý kýrstarynan ótken. Biraq másele munymen sheshile qoıa ma?
Adamdy qatarǵa qosý orta bilim berýmen shektelmese kerek. Múmkindigi shekteýli jandar da qoǵamǵa paıdaly bola alady, bul úshin álbette olarǵa eń az degende óz nanyn ózi taýyp jeı alaıtyndaı bir kásipti meńgertip, jumyspen qamtý qajet. Al mundaı balalardyń kásiptik-tehnıkalyq bilim uıymynda, ýnıversıtette oqýyna jol ashyq pa? Mınıstrliktiń jaýabynda jazylǵandaı, I, II toptaǵy múgedekterge, bala kezinen múgedekterge, múgedek balalarǵa arnalǵan tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý uıymdaryna oqýǵa túsý kezinde qabyldaý kvotasy 1-den 10%-ǵa deıin ulǵaıtyldy. Alaıda kvotaǵa deıin jetý bar ǵoı.
Bul týraly ata-ana G.Ánııatqyzy: «Arnaıy mektepte erekshe bala 11-synypty, al orta mektepte 9-synypty ǵana oqı alady, osyny da zań turǵysynan qaıta qaraý kerek. Arnaıy mektepte oqyǵan balanyń mamandyq alyp shyǵýyna múmkindik bar, kádimgi orta mektepte oqysa, ondaı múmkindik joq. Mektep bitirgen soń bala qaıda barady? Bul da – úlken másele. Psıhıatrlar mektepte oqýǵa bolmaıdy dep qorytyndy shyǵarǵan, úıde oqıtyn balalar bar. Olardyń ata-anasy da jumys istep aqsha tabýǵa tıis, bul úshin olardy qaldyratyn arnaıy ortalyqtar qajet. О́tkende lıftide 5 jasar balany pyshaqtap tastaǵan – anasy jumysqa ketken úıdegi aýytqýy bar jasóspirim. Men aldaǵy 10-15 jyldy oılasam, qorqamyn, bular erteń-aq kámeletke tolady. Olardy qazir qatarǵa qospasaq, 18 jasta ata-anasyna 2 dıagnozdyń birin tańdatady, ne aqyl-esi aýytqyǵan, ne shızofrenııa. Mundaı dıagnozben jumysqa tura almaıdy, baratyn jeri – psıhdıspanserler», dedi.
Prezıdent tapsyrmasy qalaı oryndalady?
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Býrabaıdaǵy Ulttyq quryltaıda árbir oblys ortalyǵynda erekshe qajettiligi bar, sonyń ishinde aýtızmge shaldyqqan balalardy ońaltý jáne damytý ortalyqtaryn qurýdy, elimizde erekshe qajettiligi bar árbir balanyń tolyqqandy bilim alýyna múmkindik jasaýdy, jyl sońyna deıin osyndaı balalarǵa jan-jaqty qoldaý kórsetý isin retteıtin jańa zań ázirleýdi tapsyrǵan edi. Qazir Prezıdenttiń osy tapsyrmasyn oryndaý úshin Parlamentte «Múmkindigi shekteýli balalardyń bilim alýy týraly» zań jobasy daıyndalyp jatyr. Biz sol jumystyń basy-qasynda júrgen depýtat T.Serikovpen zań jobasy jóninde de tildesken edik. Onyń aıtýynsha, bul qujattyń ataýynda da mán bar.
«Zań jobasy nege múgedek balalardyń emes, dál múmkindigi shekteýli balalardyń bilim alýy týraly bolyp otyr? Sebebi bizde aqyl-oıynyń aýytqýyna, tiliniń kesheýildeýine baılanysty aqaýlary bolǵanymen, «múgedektik» berilmeıtin toptar bar, aýtızmdi de soǵan jatqyzýǵa bolady. Aýytqý belgileri baıqalǵan balalardy PMPK-ǵa jiberedi. Biraq buǵan bolmashy bóligi barady. Keıbiri salǵyrttyqtan, endi bireýleri kezektiń kóptiginen, taǵy bir top ata-ana ne isterin bilmegennen damytýdan, ýaqytynda ońaltýdan qalys qalyp qoıady. Sondyqtan biz zań jobasynda erekshe balanyń anasy san-saqqa júgirmeıtindeı qajet sharanyń bárin bir jerge toǵystyrýdy usyndyq. Mysaly, psıholog maman eńbek qorǵaý salasynda da, densaýlyq saqtaýda da, bilim berýde de bar. Bir qyzmet úsh jerde qaıtalanbas úshin bul bir mekemede bolýy kerek. Olar balaǵa qatysty uıǵarymdy birigip shyǵarady, soǵan saı emdik, damytý, ońaltý qyzmetterin alady. Sodan soń sondaǵy nátıjemen, sheshimmen bala mektepke barady. Ońaltý, damytý ortalyqtary men bilim uıymyna kezek máselesi de zań sheńberinde sheshilýge tıis. Bul rette ońaltý ortalyqtaryn qurýdyń, ashýdyń, qyzmeti men mindetiniń naqty joly zańda jazylǵany jón. Sonda bul aýqymdy iske kásipkerler de keledi, tipti erekshe balasy bar ata-analardyń ózi ortalyq ashýǵa bet burýy múmkin. Al mektepte erekshe balanyń árqaısysyna óz múmkindigi men jaǵdaıyna qaraı oqý baǵdarlamasy jasalady. Keıin múgedekterge arnalǵan grantpen kolledj ıa ýnıversıtetke túsip, bitirip, Eńbek jáne áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń qadaǵalaýymen mindetti túrde memlekettik, kvazımemlekettik mekemelerge jumysqa turǵyzylady. Memlekettiń qoldaýy osy sıklmen aıaqtalady. Sondaı júıeli, birizdi qoldaý tártibin zań jobasyna engizdik», deıdi depýtat.
T.Serikov joǵarydaǵy ata-ananyń synyn rasqa shyǵaryp otyr. Onyń sózine qaraǵanda, ınklıýzıvti synyptardaǵy assıstent-pedagogter balany dárethanaǵa aparyp kelý sııaqty mindetterdi oryndap júredi. Al onyń negizgi qyzmeti – muǵalimniń aıtqanyn, bergenin oqýshyǵa túsindirý. Biraq bul oryndalmaıdy, sebebi mamannyń jalaqysy tómen, tıisti portfolıosy, mehanızmi joq. Zań jobasynda pedagog-assıstenttiń qyzmetiniń basty mindetteri aıqyndalyp, tolyqtyrylady.
«Sonymen qatar áleýmettik qyzmetker, pedagog-assıstent mamandyǵyna qalaýyna qaraı erekshe perzenti bar, ıaǵnı mundaı balalardy tárbıeleýde, damytýda ómirlik tájirıbesi mol ata-analardy qaıta daıarlap oqytýǵa zańdy túrde jaǵdaı jasaǵan jón. Búginde mundaı mamandardyń kóbi kolledjdi jańa bitirgender bolyp keledi. Ol damýynda aqaýy bar baladan qoryqpaı qaıtedi! Bul jerde úlken ról oınaıtyny – tájirıbe.
G.Ánııatqyzy aıtqan kádimgi mektepte erekshe balalardyń 10-11-synyptarda oqı almaıtyny ras, munyń sebebi – oqýlyqtyń, ádisteme, ádebıettiń joqtyǵynda. Al oqýlyqtyń joqtyǵy Braıl nemese Doktıl álipbıiniń qazaq tilinde resmı álipbı retinde qabyldanbaýynan bolyp otyr. Sodan soń nege arnaıy mektepti bitirgender joǵary oqý ornyna túse alady? О́ıtkeni arnaıy mektepte ár balany arnaıy jeke baǵdarlamamen, jalpy bilim beretin mektepte jalpy baǵdarlamamen oqytady. Mysaly, ym-jym tili kóbine brıtan, belarýs tilinde, qazaqsha balamasy bar, biraq resmı qabyldanbaǵan. Osy álipbıdiń de qazaq tilindegi nusqasy resmı bekitilse, kolledj, joǵary oqý orny, qoǵamdyq jerlerde osy álipbımen aqparat, bilim alady», deıdi T.Serikov.
Depýtattyń pikirinshe, erekshe balalarǵa onlaın sabaqtar da ótkiziledi. Muny múldem tıimsiz ádis deýge bolmaıdy, dese de vıdeony qosyp qoıyp, óz jaıymen ketetinder kóp. Sol sebepti zań jobasyna balaǵa óz ereksheligi men qabiletine qaraı jasalǵan jeke baǵdarlamany meńgergen-meńgermegenin eshbir kúızelissiz anyqtaıtyn emtıhan sekildi bir nusqa engizý usynyldy. Soǵan saı sheshim qabyldanady, baǵdarlamany ıgere almaǵan bolsa, sebebi muǵalimde me, álde oqýshyda ma, sol anyqtalyp, oqýshynyń qabileti jetpeı jatsa, qaıtadan PMPK-ǵa baratyndaı júıe jasaý zań jobasyna engizildi. Túptiń túbinde bala múmkindigi qanshalyqty shekteýli bolsa da mamandyq alyp shyǵýy kerek, sonda ol qoǵamǵa paıdaly adam bolyp qalyptasady.
P.S. Qoldanystaǵy «Bilim týraly» zańynyń 3-babynda elimizdegi ár bala óziniń qandaıda bir ereksheligine qaramastan sapaly bilim alýǵa quqyly ekeni kórsetilgen. Spıkerler kótergen, sheshilmegen, sheshilýge tıis osynshama qordalanǵan máseleden keıin biz erekshe balalardyń bilim alý quqy taptalmaı otyr dep aıta alamyz ba? Taǵy da basy ashyq suraq. Jaýap eseppen, josparmen emes, ispen, áreketpen, nátıjemen berilse, qane...