Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Ulttyq quryltaı alańynda onomastıkaǵa qatysty aıtqan nusqaly oı-pikirleri bárimizdi, ásirese til zertteýshiler qaýymyn oılandyrmaı qoıǵan joq. Prezıdentimiz aıtqandaı, halyqtyq ataýlardy tolyq paıdalana almaı júrgenimiz de, jańa meken aýmaǵynda boı kótergen qalalar men aýdandarda qaıtalanatyn ataýlardyń kezdese beretini de oılandyratyn jaıt. Osyǵan oraı, keıbir oıdy ortaǵa salýdy jón kórdik.
Qazaq halqynyń ulttyq onomastıkasynyń ǵasyrlar boıy qalyptasqan ózindik ózgeshelikteri men qurylym júıesi eń aldymen, ózi ómir keship otyrǵan tabıǵat aıasymen baılanysty boldy. Tabıǵat keńistigindegi dúnıelikterdiń etnomádenı sanada tanym-bilimge aınalǵan modeli qalyptasty. Bulaı deıtinimiz – Uly dalanyń ózen-sýlary, ósimdikter dúnıesi men jan-janýarlar álemi, aýa raıy (klımaty), atap aıtqanda, bıosferasy toponımder salasyndaǵy onımderge arqaý boldy. Ekologııalyq turǵydan adamzat qoǵamy arıdtik zonalarda qatal tabıǵatqa beıimdelse ǵana ómir keshedi, beıimdele almasa ne kóshedi, ne óshedi. Qazaqtar ne kóshken joq, ne óshken joq, ot jaǵyp, kúl tókken ata-baba jerinen eshqaıda aýǵan joq. Sol ortanyń jer bederin, ózen-sýlaryn óz tiline tán órnektermen aıshyqtady. Onomastıkadaǵy sol aıshyqty órnekterdiń erekshe bir salasy, baıqaýymyzsha, natýral sandarmen baılanysty boldy. Olardyń ishinde ásirese natýral taq sandardyń onımdelý áleýetinde ashylmaı jatqan astarly aqparattar mádenı jurtshylyǵymyzǵa áli de bolsa beımálim, jabýly kúıde qalyp keledi.
Nege Úshqońyr? Nege Besshatyr? Nege Jetiqara? Nege Toǵyzbulaq? Nege toponımder qatarynda eki, tórt, alty, segiz, on sanymen keletin jup sandar sırek ushyrasady? Nege Ekibastuzdan basqa jup sandyq ataý kezdespeıdi? Nege onomastıka júıesinde bir sanymen keletin ataý joqtyń qasy?
Sonymen suraý kóp, jaýap ta joqtyń qasy. Árıne, múlde joq emes, kezinde áıgili shyǵystanýshy V.Radlovtyń baıqaýynsha qazaqtar úsh, bes, jeti, toǵyz tárizdi taq sandardy kıeli dep tanyǵan. V.Radlov kıeli sandarǵa alǵash nazar aýdarǵan bolatyn. Solaı ekeni – solaı. Sonymen qatar taq sandardy kıeli tutýdyń da sebebi bolýǵa tıis. Bizdiń baıqaýymyzsha, taq sandardyń jup sandardaı ekige teńdeı bólinbeıtin ereksheligi etnomádenı sanada tutastyq, biregeılik uǵymymen astasyp, sóz maǵynasyndaǵy astyrt mándilikke aınalǵan, lıngvıstıkada mundaı mándilik ımplıkasııa dep atalady. Mysaly, Besqaınar (aýyly) desek, ataýdan mazmun mejesi taq sannyń ekige bólinbeıtin ereksheligimen baılanysty birtutas, biregeı mıkroálem degen mándilikke saıady. Bul – sóz maǵynasyndaǵy astyrt mándilik (ımplıkasııa), al onyń belgili bir eldi mekendi bildirýi – sóz maǵyna mejesindegi ústirt mándilik (eksplıkasııa).
«Bólingendi bóri jeıdi», «jalǵyz júrip jol tapqansha, kóppen júrip adas» degen maqaldardyń mazmunyndaǵy astyrt mándilik biregeılikten aıyrylmaý degendi ańǵartady.
Úsh júz – qazaqtyń tarıhı etnogenezdik ataýy. Ataýdyń quramyndaǵy úsh taq sany «bútin», «bólinbeıtin», «biregeı» degen etnogenetıkalyq mándilikke saıady. Qazaqtar úsh júzge birikti, úsh júzge bólingen joq, óıtkeni úshtiń astyrt maǵynasy makronımdik biregeılikti bildiredi.
Natýral taq sandardyń ejelgi etnotildik sanadaǵy bólinbeıtin bútindegi jer-sý ataýlarynyń qalyptasýynyń modeline aınalǵan: Besqaınar, Úshbulaq, Besaǵash, t.b. ataýlaryndaǵy taq sannyń mazmun mejesi bútindikti, bólip-jarýǵa kelmeıtin tutastyqtyń nyshany ispetti deýge bolady.
Ulttyq onomastıkada natýral taq sandardyń syndyq maǵynadaǵy sózdermen tirkesken ataýlary erekshe oryn alady: Úshqara (Jetisý obl.), Úshqońyr (Almaty obl.), Jetiqara (Qostanaı obl.) taýly, dóń-dóńesti, qyrqa-qyratty jerlerdiń bederine tán. Mundaı ataý quramyndaǵy san esim obektiniń bútindigin, tutastyǵyn bildirse, al qara «kúngeı jaq, qar asa qalyń bolyp jata bermeıtin jer» degen aqparatty ańǵartady. Mundaı jerler qystyq jaıylymǵa qolaıly bolǵandyqtan alty aı otyratyn qystaýǵa aınalǵan. El Úshqarada otyr dese, «qystaýda otyr» degen astyrt maǵynaǵa tán ımplısıtti aqparatty bildiredi.
Al qara sózi «kúngeı», «tústik jaq» degen «tasalanǵan» aqparatty ańǵartady. Túpki máni qazirgi urpaqqa beımálim mundaı aqparattar ulttyq qordaǵy jer-sý ataýlarynda jıi kezdesip otyrady.
Arheologııalyq zertteýlerde Jetitóbe (Jambyl obl.), Besshatyr (Jetisý obl.) saq, úısin zamanynan qalǵan obadan tabylǵan dúnıe-múlikter mádenı qundy eskertkishter retinde baǵalanady. Árıne, bundaı Besshatyr atalǵan obalar, keseneler sol kezeńdegi, dáýirlerdegi eldi mekenniń de tarıhı ataýymen baılanysty qaralýǵa tıis. Besshatyr deıtin ataý áridegi ǵun (hýnn) zamanyn eske túsiredi. Áıgili shyǵystanýshy Iakınf Bıchýrınniń (1777 – 1853) sol zamannyń qytaı derekterimen baılanysty zertteýlerinde ǵundar uly Quryltaı ótkizerde shatyrlar tigip, úlken daıyndyq jasaıtyn kórinedi. Quryltaıda eldiń ishki, syrtqy saıasaty qaralyp, sońynda as berilip, bılerge (bekterge) shapan jaýyp, syı-syıapat retinde qytaıdyń jibek kezdemeleri syıǵa tartylatyn kórinedi. At báıgesi, túıe jarys tárizdi sport oıyndaryn ótkizý dástúri bolǵan.
Bul jaıtty eske alyp otyrǵanymyz – Semıpalatınsk (Semeı) ejelgi Jeti shatyr ataýynyń sózbe-sóz (kalkalanǵan) aýdarmasy bolsa kerek. Olaı deıtinimiz – orys onomastıkasynda jeti sııaqty taq sandarmen keletin toponımder júıesi joqtyń qasy. Bola qalǵannyń ózinde Semıozerka – (Qostanaı obl.) qazaqtyń Jetikól degen ataýy, sol sııaqty Semııarsk degendegi jeti – qazaqtyń Jetijar degen ataýynyń sózbe-sóz orysshalanǵan kalka túri.
Mundaılardy óz qalpyna keltirý – qazirgi qazaq onomastıkasynda eskeriletin jaıttardyń biri.
Biz bul tusta Semeı ataýyn Jetishatyrǵa aýystyrý kerek degen oıdan aýlaqpyz. Alaıda sol aımaqtyń birindegi jańa qurylyp, bas kóterip jatqan aýyl, ıa bolmasa boı kóterip jatqan kásiporyndardyń birin nemese týrızm salasyndaǵy obektilerdiń birde bolmasa birine tarıhı máni bar Jetishatyr ataýyn berý quba-qup bolar ma edi degen oıdamyz.
Biz bul tusta qazaq onomastıkasynda taq sandardyń uıytqy bolýymen atalatyn toponımderge, olardyń óz kezeginde eldi meken ataýlaryna negiz bolatyn ereksheligine toqtaldyq. Bir, eki sany jer-sý, eldi meken ataýlarynda kóp qoldanyla bermeıtini baıqalady. Ondaı sandardyń, mysaly birdiń ornyna sınonımdes máni bar jańǵyz/jalǵyz – Jańǵyztóbe, Jalǵyztóbe, ekiniń ornyna qos – Qosaǵash, Qosqudyq; teli – Telikól, egiz – Egizkól degen ataýlar qoldanylady. Olar birinen-biri «ajyramaıtyn», «bólinbeıtin» egizdiń syńaryndaı ımplısıtti mándilikti bildirip, biregeılik, tutastyqty meńzeıdi. Nege Qosqudyq dep atalǵan? Eki qudyqtyń jerasty sýlary bir-birimen baılanysty bolyp, sýy bir deńgeıde turatyn, biriniń sý deńgeıi tómendese, ne kóterilse, ekinshisiniń de sý deńgeıi solaı bolatyndyqtan Qosqudyq atalǵan. Bul – Qosqudyq ataýynyń astyrt maǵynasyndaǵy (ımplısıtti) mándilik. Jer-sý ataýlarynyń quramyndaǵy astyrt mándilikke tán aqparat qazirgi jas býynǵa beımálim bolyp barady.
Qazirgi tildik sanada kómeskilenip, umytyla bastaǵan tarıhı onomastıkalyq ataýlardyń biri – Aq Ertis, Qara Ertis. Aq Ertis el aýzynda Uzyn Ertis dep te atalǵan kórinedi. Ertistiń Zaısan jaǵyna quıǵanǵa deıingi ataýy Qara Ertis, al Zaısannan aǵyp shyǵatyn jaǵy Aq Ertis dep atalǵan. Umyt bolyp bara jatqan bul ataýlardy da qaıta jańǵyrtyp, boı kóterip jatqan jerlerdegi kásiporyn, mektep, t.b mádenı, óndiristik obektilerdiń ataýy retinde qoldaný da oryndy bolar edi.
Baıyrǵy tarıhı jazba derekterde Balqash kóli Kókshe teńiz dep atalsa kerek. Orys tilindegi zertteýlerdiń barysynda Balqash kól atanyp ketti. Al halyqtyq geografııada Ile darııasy, Qaratal, Aqsý, Lepsi ózenderi quıatyn bolǵandyqtan Balqashty kól demeıdi, teńiz deıdi.
Jetisý óńiriniń onomastıkalyq qorynda Úsh Almaty degen tarıhı ataý bar. Kezinde Úsh Almaty geografııalyq erekshelikke baılanysty aıtylǵan. Onyń aýmaǵyndaǵy úsh ózen halyqtyq onomastıka modelimen Úlken sý, Orta sý, Kishi sý dep atalǵan. Bul ataý Sh.Ýálıhanovtyń jazba derekterinde de kezdesedi (Sh.Ýálıhanov, 3-tom, 1985, 265-b.). Belgili tarıhshy ǵalym Merýert Ábýseıitovanyń kórsetýinshe, Úsh Almaty toponımi memleketaralyq saýda joldarymen baılanysty gýarban Alamutý nemese gýerban Alımatý (Úsh Almaty) dep qytaı, mánjý tilderinde de (XVIII ǵ.) atalǵan eken (Jınaq: Qazaq bolyp qalyptasqan ǵasyrlar, Taraz: DanAi, 2015, 200 b.).
Olardy orystildiler oryssha kalka jolymen Bolshaıa Almatınka, Vesnovka, Malaıa Almatınka dep ózderinshe ataǵan. Bolshaıa Almatınkany Úlken sý, Vesnovkany Orta sý, Malaıa Almatınkany Kishi sý dep tarıhı ataýyn qalpyna keltirgen oryndy bolar edi.
Almatyny qaq jaryp, etekke qaraı aǵatyn Orta sý qazirgi kezde Esentaı ózeni atalyp ketti. О́zen, taý, kól sııaqty tabıǵat nysandary – adam týmastan buryn jaratylǵan álem. Sondyqtan qazaqy tanymdyq dástúrde ózen-taýlardy kisi esimimen atamaıdy. Árıne, Esentaı aýyl-aımaǵynda belgili tulǵa bolsa kerek. Ol kisiniń qystaý-qonysy el ishinde Esentaı qonysy dep atalsa kerek, biraq Orta sý ózenin kisi esimimen ataý qazaqy mádenı dástúrge tán emes. El jadyndaǵy ondaı tulǵaǵa sol jerdegi eldi mekenniń birine ataý retinde bergen ońdy bolar edi.
Al eginshilik mádenıetinde qoldan qazylǵan toǵandardy (kanaldardy) áıgili muraptyń esimimen, eldiń ózi qadir tutyp ataıtyn jaıttar Jetisý aımaǵynda kezdesip otyrady. Almaty oblysy Kóksý aýdanyna qarasty Labasy aýyldyq okrýginiń ortalyǵy Mámbet esimdi sharýa adamynyń atymen atalady. Bul kisi eshqandaı tehnıka kómeginsiz sý kelmeıtin jerlerge Kóksý ózeninen kómekshi dıqandarmen toǵan tartyp, eldi mekenderdi sýmen qamtamasyz etýge kúsh salǵan. Toǵandy sol kisiniń esimimen atap ketken. Eginshilik mádenıetinde muraptardy el ishinde mártebeli tulǵalar sanatyna jatqyzǵan. Toǵan tusyndaǵy aýyldy da kezinde Mámbet aýyly dep ataǵan. Qazir de solaı.
Taǵy bir oıtúrtki: Almaty oblysy degen ákimshilik ataý halyqtyq onomastıka modeline sáıkes kelmeıdi, Moskva, Moskva oblysy degen orys onomastıkasynyń modeline saı atalǵan. Almaty – elimizdiń ardaqty da, kórnekti qalasy, maqtanyshy. Teginde Almaty oblysy degen ákimshilik ataýdy Alataý oblysy dep ataǵan jón bolar. Qazaq onomastıkasynyń negizi ózen, kól, darııa, taý, olardaǵy jan-janýar, ósimdik ataýlarymen ataǵanyn úlgi kórip, este saqtaǵanymyz abzal bolar edi.
Sóz sońynda aıtarymyz: A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń dırektory, belgili ǵalym Anar Fazyljanovanyń jetekshiligimen jasalyp jatqan qazaq tiliniń ulttyq korpýsynyń bir túri «Onomastıkalyq ishkorpýstyń» orny erekshe. Ondaǵy jınaqtalyp, júıelenip jatqan onomastıkalyq dúnıelikterinen alatyn taǵylym-tájirıbeler de az emes.
Nurgeldi ÝÁLI,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor