Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qorynyń (BJZQ) dereginshe, aǵymdaǵy jyldyń basynda Qazaqstan halqynyń sany 20,3 mıllıon adamdy qurady. Al 2050 jylǵa qaraı 26,3 mıllıonǵa deıin ósedi dep kútilýde. Alaıda bul ósý halyq quramyndaǵy qurylymdyq ózgeristermen birge júredi, dep habarlaıdy Egemen.kz.
Búginde elimiz ekonomıkaǵa, eńbek naryǵyna jáne zeınetaqy júıesine áser etetin tereń demografııalyq ózgerister kezeńinde. Byltyr kóp elder sekildi Qazaqstannyń zeınetaqy júıesine de aıtarlyqtaı áserin tıgizetin halyqtyń qartaıýy men bala týý kórsetkishi tómendeýiniń jahandyq úrdisi jalǵasyn tapty. Aǵymdaǵy jyldyń qańtaryndaǵy jaǵdaı boıynsha halqymyzdyń sany 20,3 mln-nan assa, onyń ishinde 25 jasqa deıin – 8,7 mln adam (42,8%), 25-ten 65 jasqa deıin 9,7 mln adam (48,0%), 65 jastan asqan 1,9 mln adam (9,2%) bar. Boljam boıynsha halyq sany 2050 jyldyń sońyna qaraı 26,3 mln adamǵa jetedi. Biraq bul ósimde qarttardyń úlesi basym bolmaq. BJZQ men BUU baǵalaýynsha, ǵasyrdyń ortasyna qaraı árbir besinshi qazaqstandyq 60 jastan asady. 2009 jyly bul úles 9,7%, al 2024 jyly – 13,9% quraǵanyn eskersek, «demografııalyq kárilikke» qaraı turaqty aıańdap kele jatqanymyz ańǵarylady.
BJZQ esebinde kórsetilgendeı, kútiletin ómir súrý uzaqtyǵy 2020-2021 jyldardaǵy pandemııa kezinde tómendegennen keıingi 2021 jylǵy 70,23-ten 2024 jyly 75,44 jasqa deıin artqan. Mańyzdy kórsetkishtiń taǵy biri – halyq qurylymyna aıtarlyqtaı áser etetin týýdyń jıyntyq koeffısıenti (TJK). Bul bir áıeldiń reprodýktıvti kezeńde ortasha eseppen qansha ret bosanatynyn kórsetedi (ıaǵnı shamamen 15-50 jas). Bul kórsetkish 2021 jylǵy 3,32-den 2024 jyly 2,80-ge deıin tómendegen. BUU boljaýynsha Qazaqstandaǵy týý koeffısıenti 2050 jylǵa qaraı bir áıelge shaqqanda 2,42 balaǵa deıin odan ári tómendeýi múmkin. Týý kórsetkishteriniń birtindep tómendep, ómir súrý uzaqtyǵynyń artýy jaǵdaıynda eńbek naryǵyna adamdar az aralasa bastaıdy, zeınetkerler men eńbekke qabiletti halyq arasyndaǵy teńgerimsizdik qalyptasady.
Sonymen qatar UNFPA-nyń (BUU-nyń halyqty qonystandyrý salasyndaǵy qory) Qazaqstandaǵy ókildigi respýblıkamyzdyń halyqty qonystandyrý salasyndaǵy jaǵdaıyn taldaý esebinde birtindep 2050 jylǵa qaraı 1000 adamǵa shaqqanda 0 kóshi-qon saldosyna qol jetkiziletinin boljaıdy, bul respýblıkanyń jumys kúshine degen joǵary suranysynan, eleýli etnıkalyq emıgrasııa áleýetiniń birtindep sarqylýynan, Qazaqstannyń ońtústigindegi elderdegi halyqtyń jyldam ósýinen kórinetin ekonomıkalyq damýymen túsindiriledi. Pandemııadan keıin elimizge kelýshilerdiń jyl saıynǵy sany sońǵy úsh jylda 2,7 esege ósti, al 2020 jyldan beri ketkenderdiń sany 2,3 esege azaıdy.
65 jastan asqan adamdardyń sanyna bólingen eńbekke qabiletti jastaǵy (25 jastan 64 jasqa deıin) adamdardyń sany retinde esepteletin áleýetti qoldaý koeffısıenti odan ári tómendeýde. Eńbekke qabiletti jastaǵy adamdardyń (25-64 jas) zeınetkerlerge (65+ jas) araqatynasy 2012 jylǵy 7,7-den 2024 jyly 5,2-ge deıin tómendedi. BJZQ-nyń da, BUU-nyń da boljamdaryna sáıkes, Qazaqstanda áleýetti qoldaý koeffısıenti 2050 jylǵa qaraı 3,4-ke deıin tómendeıdi. Bul degenimiz áleýmettik qamsyzdandyrý men zeınetaqy qorlaryna júkteme artatynyn, al bir zeınetkerge jumys isteıtinder sany tómendeı beretinin bildiredi.
Esep avtorlary qazirgi kóp deńgeıli zeınetaqy júıesi jalpy aǵymdaǵy syn-qaterlerge jaýap beretinin, biraq odan ári jańartýdy qajet etetinin atap kórsetedi. Bul jaǵdaıda elimizde qoldanylyp júrgen zeınetaqy júıesine uqsas, memlekettik jáne jınaqtaýshy quramdaýyshtardy qamtıtyn kópdeńgeıli, aralas júıe neǵurlym tıimdi. Mundaı úlgi laıyqty zeınetaqymen qamsyzdandyrý máselesin tıimdi sheship, damýdyń demografııalyq jáne ekonomıkalyq úrdisterine neǵurlym tózimdi bolyp keledi.
Biraq eldegi 1998 jylǵa deıingi eńbek ótilin eskere otyryp esepteletin yntymaqty zeınetaqy birtindep qysqaryp kele jatqanyn eskergen jón. Al 10% mindetti zeınetaqy jarnalary laıyqty zeınetaqymen qamsyzdandyrý úshin jetkiliksiz bolýy múmkin. Sondyqtan jınaqtaýshy quramdaýyshty kúsheıtý boıynsha sharalar qabyldanýda. Solardyń biri – byltyrdan bastap 1975 jyly jáne odan keıin týǵan jumysshylardyń paıdasyna jumys berýshiniń mindetti zeınetaqy jarnalaryn (JMZJ) kezeń-kezeńimen engizý. Osylaısha, qazirgi ýaqytta Qazaqstanda azamattardy zeınetaqymen qamsyzdandyrý boıynsha jaýapkershilik álemdik tájirıbede qalyptasqandaı memleket, qyzmetker jáne jumys berýshi arasynda bólingen.