О́nege

Otarlyqtan qutylyp, ógiz moınyn ezip, jara salatyn moıynturyqtaı azapty laqtyryp tastap, qasıetti Aqordamyzǵa qaıta kirdik. Otan degen atqa ıe bolyp, Qazaq eli, Qazaqstan memleketi degen bıik dárejemen tórtkúl dúnıege tanyldyq. Sanaýly jylmen shekteý, sheńber ishinde qalý bolatynyn ýaqyt alǵa tartyp, endi osy jetken órisimizdi mise tutyp, otyra bermeı tórt qubylamyzdy túgendeýge bet burdyq. Arǵy tarıhqa boılap, qazaq kesheli bergi julyny juqa jurt emes ekenin Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵymen kórsetsek degen nıetke bekinip otyrmyz. Táýbe, dep kóterilip aıtatyn uly merekemiz bıyl osy bolsa kerek. Buǵan jetkenge deıin shırek ǵasyrǵa taıaý ýaqyt óte shyqty. Ár urpaqqa artylǵan júk, atqaratyn minsiz mindetter bolady. Ony syrty jyltyrap turǵanmen – qý tirligi úshin qyryq qubyltatyndar da tabylady. Biraq adal nıet, asyl arman joly bárin jeńedi. El bolǵaly beri el azamattarymen birge sol adal nıet, asyl ar­manǵa ózindik úlesin qosqan Erbol Shaımerdenuly bolatyn. Erte elge tanyldy. Kirshiksiz kıindi, úlkenge izetpen ıildi, kishige ilgeriden kó­rine aldy. Qyzmet ústinde talapshyl bolsa, erkin otyrystyń gúli bolatyn. Ashylsa Esil bolyp esi­lip ketetin. Bizder bir shoǵyr – abıtýrıent kezimizde jolyǵyp, kýrs­tastyq dostyqqa ulasyp, ol urpaǵymyz ósip, óris keńeıgende bir-birimizge jaqyn baýyr basyp, baýyr bolyp ketken edik. Jańa ǵasyrdyń jaqsylyǵyna jadyrap, jarasyp, jarqyldap júretinbiz. Rııasyz qoltyqtasyp qaı jerge de qatar keletinbiz. Ondaıda dúnıe túgel, kóńil alańsyz, júrek lúpili qalypty bolýshy edi. Iá, Erbol tas túıin azamat edi. Sha­laǵaılyq onyń boıynan tabylmaıtyn. Oılanyp sóı­leıtin, bilimi bekem bolatyn. Ol alpystyń asqaryna bir qadam qalǵanda máńgilik saparǵa attandy. Sodan beri arada eki jyl jylystady. Úshinshi jyldyń tóbesi kórindi. Jaratýshyǵa adam bıligi júrgen be?! Erbol jýrnalıst degen qasıetti mamandyq qazanynda qaınap, shyńdaldy. Eldik isterde júrdi, basshylyq qyzmetti de bir kisideı atqardy. Aǵaıyn-týys, dos-jaran, jar, balanyń da uıytqysy boldy. Arasynda ózi aıtqandaı: «Tógildi jyr bop nópir aǵyn, Qa­na­tynan shabyt-qusymnyń. Janymnyń jaıyp japyraǵyn, Jalańash kúıde usyndym. О́rip bir oı men sezimmen, Syılaǵan osy gúldestem. Ońasha qalǵan ke­zińde, Alarsyń qolǵa bir keshte», dep jyr jazdy. Ony: «Qanarsyń, múmkin, qanbassyń, Bulaqqa kól­bep bir ótken. Áıteýir, beıjaı qalmassyń. Mazasyz soqqan júrek­ke... Demeımin: demep, ala sal, ke­shirmes sózdiń qudireti. Eskertkish bolsyn – qalasań, Osynaý kóńil sýreti. Qushtarlyq, muń men izgi arman. Jalǵaıdy adam arasyn. Oı soqty osy jyldardan, Izdeseń meni tabarsyń», dep aıaqtady. Biz búgin Erboldyń artynda qalǵan rýhanı dúnıesiniń syr-sıpatyn óz jyrynda aıtqandaı, tanyp, bilip jatyrmyz. Ekinshi ómirimen osylaısha ushyrasa bas­tadyq. Bir qýanarlyǵy: «Áde­bıet áleminde ólim bolmaıdy. О́lgender de quddy tiriler sekildi. Bizdiń is-áreketimiz ben qımyl-qareketimizge tikeleı aralasyp tarta beredi», degen Gogol sózine baqsaq, Erbol ólmes rýhanı dúnıesi arqyly bizben birge jasap keledi. Myna jalǵan dúnıeniń jyrtyq, tesigin máńgi tiri qalyp kim bitegen deısiz. Biraq ketken adamnyń izin óshirmeý artyndaǵylardyń parasat-paıymyna, adamdyq qasıe­tine, urpaǵynyń, jarynyń, jaqynynyń uǵymtaldyǵyna, otbasynyń jara­symdylyǵyna táýeldi. Onsyz árkim ózi bolyp, kún kórýdiń al­maǵaıyp álegimen júrgende aýzyńmen qus ustasań da óte shyqsań – qaǵa be­ris­te qalyp qoıýyń ǵajap emes. Bul jaǵynan kelgende nıetine qaraı shyǵar, Erbolǵa qurmet kórsetilip keledi. Jary Kúlásh bas­tap, urpaǵy tik turdy. Kýrstasy Eraǵańnyń (Erjuman Smaıyldyń) sińirgen eńbegi de ólsheýsiz boldy. Ol ki­si zeınetke shyqqannan keıin kýrs­tastardyń arasyna altyn arqaý bolyp, ur­paqtarymyzdy ushtastyryp júretin edi. Biz muny: «Ákeń alpysqa kelgende malaı alma», degen osy», dep ázilge jeńdirip qoıatynbyz. Erbol ómirden ozǵan soń, onyń ar­tynda qalǵan murasyn jınap ja­ryqqa shyǵarý isi ortaǵa salyndy. Bul jumysty Kúláshpen keńese oty­ryp bel sheship qolǵa alǵan Eraǵań edi. Sóıtip, iniden baýyrǵa aınalǵan Erboldyń kitaptaryn shyǵarý kezinde bárimizge Eraǵań es boldy. Tomdardy jınaqtaı jú­rip, arasynda jylyna deıin es­telik kitap shyǵarýdy qolǵa aldy. Túıininde ekeýin de minsiz oryndady (Estelik kitap «Júregimen ot tasyǵan» dep atalady). Eń bas­tysy, bas-aıaǵy bútin, ózi bolmasa da Erbol Shaımerdenulynyń kózindeı alty tomnan turatyn ke­listi kitabyn «Qazaq ensıklopedııa­sy» baspasynan shyǵaryp, jurt qolyna tıgizdi. Endi sony paraqtap kórelik. Taǵylymdyq máni, tárbıelik úlgisi bólek, túzý oı, izgi nıetten týǵan jandardyń jaýhar sózderi birinshi tomnyń altyn arqaýy – Erboldyń óz baılamymen aıtsaq, «Qazaq aforızmderi (Aqyl-oı antologııasy: baǵzydan búginge deıin)». Bul – ultqa kerek, jurtqa qajet degen oıdan týǵan, ádemi júıelengen irgeli is, bizde de bar ekenin dáıektegen, búkil sanaly ómirinde tirnektep jı­naǵan ult jaýhary. «Qazaq aforızmderiniń» al­ǵashqy danasyn kórgende júzi nurlanyp, tereń tynys alypty. Al alty tomnyń basyn biriktirgen, túıindi oı, túımedeı túıin sóz birinshi tomnyń betashary retinde berilgen. Ony tereń tolǵap, keńinen qozǵap, búgingi qazaq ádebıetiniń tizginustary, qarasózdiń betine qaımaq kilkitken Ábish aǵa Kekilbaıuly jazǵan. «Bizdiń halyq: «Atyńnyń syryn bilgiń kelse, qyryq kún jemin salyp, sýyn berip, óziń qolǵa usta, jaqynyńnyń syryn bilgiń kelse, qasyńa qyryq kún serik qylyp, jolǵa shyq» – deıdi. «Bir kún joldas bolǵanǵa qyryq kún sálem» deıtini taǵy bar. Sol aıtqandaı, Erbol ekeýmizdiń de tanysqanymyzǵa bir-birimizge ábden syrminez bolatyndaı ýaqyt ótipti. Kúni keshegideı edi-aý?» dep bastap, tanysý men tabysý, tonnyń ishki baýyndaı syr­lasyp ketken sátter, qatar jú­rip oı bólisken kezder, aǵa-inili bolyp, baýyr basqan tustar, ómir­degi ózgerister kezinde biri parasatty basshy, ekinshisi adal qosshy bola bilgenin qos burymdaı tarqata kelip, «Janyńdaǵy jaqsy adamdar kelmes saparǵa attanǵan saıyn dúnıeniń asa ulan-ǵaıyr, tirshiliktiń tym kelte ekenin uǵyn­ǵannyń ústine uǵyna túsesiń», dep núkte qoıypty. Aqıqat sóz. Al jeke tomnyń kótergen jú­gin naqtylaı aıtsaq, jıyrma bes ǵasyrdyń altynǵa bergisiz aqyl-oı jemisiniń jınaǵy «Qazaq afo­rızmderi» syr-sıpatyn, mazmuny men mátinin, qamtyǵan ýaqytyn, tarıhı tanymyn, berer ónegesin akademık Seıit Qasqabasov baıan etedi. Kesteli sóz, kemel oıdan tura­tyn aforızm janry týraly mol málimet beretin bul kitap negi­zinen avtorlyq aforızmderden turatynyn aıtady. Jalpy, aforızm túzý – qumnan kózińdi qorǵaı júrip, altyn izdeý qandaı azap bolsa, oı máıegin, sóz asylyn tizý de soǵan para-par, ońaı sharýa emes. Ol úshin oı-óreń bıik, talǵam-tanymyń, zerde-zeıiniń erek­she bolýy tıis. Uzyn sany 80-ge taıaý avtorlardyń sózben órnektegen oı-aqyqtaryn Erbol marjandaı tizip, ult rýhanııatyna qajet qundy kitapty qurap shyqqan. Bul shymyr sheberdiń ǵana qolynan keletin eńbek desek, asyryp aıtqandyq emes. Mundaı irgeli jádigerdi ja­lyqpaı izdengen adam ǵana oryndaı alsa kerek. Endigi mindet arǵy qazaq Anaqarystan bastap, Saǵat Áshimbaevqa deıingi daralardyń sózderi qamtylǵan osy kitapty jádigerdeı jaqsylyqqa paıdalanyp, urpaqtan-urpaqqa jalǵap otyrýdy dástúrge aınaldyrsaq, qane! Ásirese, «Jerińdi jat baspaǵan» (Tonykók), «Biz kókten jaralǵan, kóktiń uly – túrki jurty bolamyz» (Bilge), «Qaǵan el qurar» (Kúl­tegin), «Tákapparlyqty – Tá­ńir súımes» (Qorqyt), «Aqıqat – adaldyqpen aǵzalas» (ál-Farabı), «Aıaqqa kisen salýǵa bolar, qolǵa kisen salýǵa bolar, tilge kisen sa­lýǵa bolmas» (Báıdibek bı), «Tek­sizdiń tegi – qul» (Áıteke bı), «Erikti ul – kórikti» (Qazybek bı), «Ar jazasy – bar jazadan aýyr jaza» (M.Áýezov), «Tártip keıde tártipsizdik te týdyrady» (B.Momyshuly), «Adam bop ońaı týǵanmen, adam bop qalý kóp qıyn» (Q. Myrza Áli), «Shyn­dyq – ashy hám ajalsyz» (Sh.Mur­taza) dep keletin bolmysy bólekterdiń oı-marjandary onyń kóz maıyn taýysyp jınaǵan, bastyrǵan, ólmesteı etip artyna qaldyrǵan amanaty. Asyl azamatpen bir áńgime ústinde aforızmder sóz bolǵany bar. Oǵan sebep, Asqar Súleımenovtiń 2001 jyly shyqqan «Bolmyspen betpe-bet» kitabyn qalap alǵan edi, keıin qaıtaryp berdi. «Aldyma qoıǵan bir maqsatym oryndalǵan sekildi. Ol qazaq aforızmderin jınap, shyǵaryp ózgege tanytý, álemdik dárejege kóterý, bizde de aqyl-oıdyń ıesi az emes ekenin ózimizge de, ózgege de jetkizý bolatyn. Ba­sy qaıyryldy. Kelisti kitap shy­ǵarsam deımin. Ol dúnıejúzine taraǵan ózge jurttardyń aforızm­der jınaǵy sııaqty kitap sórelerinen berik oryn alsa, degen izgi nıettemin», dep edi. О́miriniń sońynda sol armany oryndaldy. Ol kitapty kózimen kórgenin, kóz nurymen aımalaǵanyn alda aıttyq. Ekinshi tom óleńderden tu­rady. «Rýh sapary uzaq» degen alǵysózdi jyr patshaıymy, osydan bir jyl buryn ómirden ozǵan dosymyzdy «Erbol baýyrym» dep baǵalaǵan Farıza Ońǵarsynova jazǵan. О́leńderin oqyp otyryp, myna kún, myna tirliktiń ólsheýli ekenin erte sezgen be deısiń. Arsyz ajalǵa: «Bosat myna tósekten, baılap qoımaı, О́tkenimshe dem bitip óńeshimnen», dep aıbat shegipti. Artynan: «Munar da munar, munar kún, Shalǵaıyn shalǵan shynardyń, Sharshatyp bir kún shyrǵalań, Shart etip men de synarmyn. Synarmyn men de shart etip, Naızaǵaı syndy jarq etip. Nıeti qara kók tóbet, Qarǵadaı qalar qarq etip», dep alady da: «Júregim jyrǵa aınalar» deıdi. Júregi jyrǵa arnalǵan aqynnyń ár jyrynan onyń jan dúnıesin, ishki ıirimderin kóresiń. «Qaıran taǵdyr» degen óleńindegi Erboldyń tereńdigine tánti bo­lasyń. «Appaq álem, aq shýaqty ań­sadyń, Boldyń ortaq qyzyǵyna qanshanyń. Kóńili – kór, júregi joq jandarǵa, Jan syryńdy jetkize almaı sharshadyń. Qaıran júrek kóteredi eken qansha muń!» deıdi de «Qara jerde endi máńgi turaǵyń» degen baılam jasaı­dy. Osy joldarǵa qarap otyryp, onyń myna dúnıeden erte ketetinin sezgendeı áserde qalasyń. Aqyndardyń kóripkeldigi degen uǵym bar. Sol Erboldyń boıynda da bolǵan sekildi me, qalaı?! Bizdiń Erbol dos-jarǵa adal, balaǵa meıirimdi edi. Ony jyr joldaryna kelistirip túsirip ketipti. Biz muny jeldeı esip júrgende ańǵara qoımaǵan sekildimiz. Soǵan «Nostalgııa» degen óleń dáıek bolady. «Balaýsa balǵyn edik sen de, men de. Oıdy – ot, boıdy – sezim kernegende. Aq qanat perishtedeı shyǵa keldiń, Mahabbat zámzámine shóldegende», degen joldar ár adamnyń janyndaǵy jarymen ótkizgen baldáýrenin oıǵa oraltyp, kóńilge elestetpeı qoı­maıdy. «О́mirge adam bir kelgeni tárizdi, Mahabbat ta bir-aq ret gúldeıdi», dep keletin eki jolda úlken fılosofııalyq baılam jatyr. Kim bolsa da izimdi jalǵaıtyn urpa­ǵym deıdi. Shynyna kelgende, urpaq bir otbasynyń emes, ulttyń basty qazynasy. Ult qazynasyna qosqan balalary jaıly Erbol aqyn: «Jan úzip jaısań, peıil, jarasymǵa, Aqtilek – altyn alqa taǵa­syń ba. Keledi ósip meniń úsh qulynym, Kózimniń aǵy menen qarasyndaı», deıdi de: «Jaýratpa sýyǵyńa, salqynyńa, Jolatpa naızaǵaıdyń jarqylyna. Jarasam – tumary bop oralar em, Oılanbaı shashtaryńnyń talshyǵyna... Keledi ósip meniń úsh qaraǵym, О́mirde tikken ásem úsh daraǵym. Bala dep shyryldaıdy áke jany, Júrgendeı júzinde ótkir ustaranyń», dep ákelik jandúnıesin aldyńa jaıyp salady. Bul barlyq ákeniń sózindeı estileri anyq. Úsh balanyń ákesi óz ákesi týraly da ádemi oı aıtady. «Adastyrmas amanaty ákeniń, Júregińniń tórine ákep qondyrsań», dep alady da arty­nan: «Sen de, áke, bólshegisiń bútinniń, Men de, áke, bólshegimin bútinniń. Tize búgip taǵdyrymnyń aldynda, Deımin ishteı: jazǵanyńa shúkir myń!» degen eken. Naǵashy týraly óleńderdi oqyp júrmiz. Erboldyń «Anam eli» degen oıly jyry bólekshe estiledi. «Erkeler saǵan kelip, Men de bir balań edim. Anamdaı aıalaǵan, Aman bol, anam eli. Jaqsyny alasyń qup, Janǵa pák jarasym – qut. Meniń de synbas saǵym, Sen barda, naǵashy jurt», deıdi. Osy segiz jolǵa ana beınesi de, naǵashy meıirimi de syı­yp ketken. Muny sheberlik dese bolady. Bul tomdaǵy kesek týyndy «Án – ǵumyr» atty lırıkalyq-fılosofııalyq poema. Qazaq óne­riniń taǵdyrly bir ókili Estaı týraly shyǵarmada jany izgilikti, izetti súıetin aqyn shabyty erekshe kórinis tapqan. El, jer, Estaıdyń zamandastary, Husnı-Qorlan jaıy, tabıǵat kórinisteri – bári ushtasyp, birin-biri tolyqtyryp otyrady. Shashaý shyqqan shýmaq joqqa tán. Qorytyndysy bylaı túıindeledi: «Tirlikte taýsylǵanmen tatar dámi, Es­taıdyń úzilgen joq sapary áli.  Jol shegip máńgilikke bara jatyr, Ataǵyn alysqa áli aparady.Shyrqalsa, myń qubylǵan áni izgi, Terbeıdi sulý yrǵaq janymyzdy. Rýhyna bas ıeıik Estaı aqyn, Arýaǵy júrsin qoldap bárimizdi». Osy joldardy Erboldyń ózine de baǵyshtaýǵa bolatyndaı. Bul poema Shaımerdenulynyń qazaq óleńine salǵan oljasy ǵana emes, ekinshi ómiriniń ózegi der edik. Qazaq eliniń búgingi, erteńgi, keleshektegi urpaǵy Arıstotel, A.Mark, A.Smıt, Ý.Shekspır, Á.Naýaı, Sh.Ýálıhanov, A.Shpen­gaýer, O.Balzak, L.Tolstoı, O.Ýaıld, A.Kamıý, F.Nısshe, ózge de álem­niń asqan aqyl-oı ıeleriniń qanatty sózderinen taǵylym alsyn, tárbıe úırensin degen nıetpen aqyqtaı etip iriktep jınaǵan Erbol Shaımerdenulynyń eleý­­li dúnıesi úshinshi tomdy qu­raıdy. Betashar sózin «Azamat amanaty» dep izetti inisine qazaq baspasóziniń qalamy júırik, oıy ushqyr beldi ókili, belgili ǵalym Ýálıhan Qalı­jan jazypty. Oı-qazynasynyń otyn úrlegen keremet fılosoftar men qalamgerlerdiń, oıshyldardyń ár sózi atan túıege júk bolarlyq. О́z isine yqtııatty da tııanaqty qaraıtyn ádemi ádisin Erbol bul kitapty aýdaryp, daıyndaý jumysynda da buljytpaı oryndaǵan eken. Asyl sóz ıesi kim eken demes úshin ár oıshyl, ne qanatty sózin alǵan avtor týraly qysqa da nusqa málimet berip otyrady. Bul kitap oıyńdy ósiredi, kóńilińniń kókjıegin keńeıtedi, keıde «qısaısań» «táıt» degen emeýrin tanytady. Sanańa sáýle tú­siretin «sıqyry» da bar. «Oqyp kórińiz... oılanyp kórińiz» deıdi Erbol. Tórtinshi tom – buryn qaýym jaqsy qabyldaǵan, áldeneshe ret jurt qolyna tıgen «Aqıqat aınasy» atty fılosofııalyq aforızmderden jáne «Tyńda toǵysqan taǵdyrlar» atty ocherkter jınaǵy men «Áz Astana» kitapshasynan top­tastyrylǵan eken. Betashar sózin jazý professor Serik Negı­movtiń enshisine tıipti. Ol Er­bol Shaımerdenulyna quptaýǵa turatyn: «...fılosofııalyq aforıstıka janrynyń negizdemesin jasaýshy sanatker» degen baǵa beredi. Al ocherkter jınaǵyn sóz etkende, avtordyń zeıin-zerdesine erekshe toqtalady. «Aqıqat aınasynyń» bolmysyn Erbol ózi de taıǵa tańba basqandaı etip baıandaıtyny bar. «Álemdik aqyl-oı qazynasyn ár qyrynan ıgerý – órkenıet kóshine enýdiń birden-bir dara joly. О́ıtkeni, kóńil kókjıegi keńeıgen saıyn ult rýhynyń sapalyq sıpaty jetile beredi. Adamzat tájirıbesiniń rýhanı baǵyt-baǵdaryn jiti qadaǵalap, jete paıdalana bilý – materıaldyq bolmys bitimin de bederlendire tú­sedi. Ulttyq rýhanı órleýdiń odan basqa joly joq. Oqyrman nazaryna usynylyp otyrǵan jınaqtyń dúnıege kelý sebebiniń basty syry osy aıtylǵan oılarmen ózektes. Maqsat – qal-qadirimizshe qazaq oqyrmandaryn HH ǵasyr oıshyldarynyń bir tobynyń fı­losofııalyq kózqarastarynyń keıbir qyrlarymen, ómir jaıly, adam­zattyq qundylyqtar týraly hám qoǵam jaıly ustanymdarymen tanystyrýǵa qolǵabys jasaý», depti. Qalaı desek te, mıllıondaǵan adamdardyń taǵdyr-talaıy jatqan tyń ıgerýdi, onyń jetistigi men kemshiligin qazaq tarıhynan múl­de syzyp tastaı almasaq kerek. Tyń ólkesiniń túlegi Erbol bul taqyrypqa tereńdep barǵan. Shu­raıly jerdi, eńbek adamdaryn ómirdiń ózindeı etip baıandaıdy. Jıyrmaǵa taıaý taqyrypta qara­paıym eginshilerden bastap, ult zııalysyna aınalǵandardyń beınesi kóz aldyńnan ótedi. Jańa astanaǵa qatysty oılary da oramdy. Alǵashynda óleń bolyp quıylyp, artynan án mátinine aınalǵan «Arman qala – Astana» (áni Marat Omarovtiki) jurttyń erekshe yqylasyna bólengeni bel­gili. Osy án áýeleı aıtylǵan sátte Erbol dostyń beınesi bıikteı bere­tini sózsiz. Bir zamandary Konfýsıı: «Álem­di nyshandar men rámizder bıleıdi» degen eken. Shynynda, Otannyń Týy, Otannyń Eltańbasy, Otannyń Ánurany – birinshi belgi ekeni aqıqat. Osy úsh qasıetti eren kıelimizdi qabyldaý kezinde, basy-qasynda júrgenderdiń qatarynda  Memlekettik rámizderdi jasaý jónindegi komıssııa hatshysy Erbol Shaımerdenuly da bolǵan edi. Qıly-qıly pikirlerdi, ár alýan usynystardy úılestirý, almaǵaıyp zamanda ońaı bolmaǵany ras. Kóz aldynda jasalyp jatqan eldiń jańa tarıhynyń árbir sátine uqyptylyq tanytpasań, aı, jyl, tipti ǵasyrlar ótken soń, kúńgirttenedi, umytyla bastaıdy. Bizdiń Erbol jańa jasalyp, talqydan ótip qabyldanǵan eldik rámizderimizge alǵashqy kún­nen tereń mán beretinine talaı kýá boldyq. Tynymsyz izdenetin, ir­gesi berik jurttardyń nyshandaryn zerttep, ony tıisti adamdarǵa jetkizip otyratyn. Osy umtylys Erboldy ultymyzdyń birinshi rá­miz tanýshysy dárejesine jet­kizdi. Rámizderimizdiń bolmysyn kór­se­tetin birinshi kitapty da Erbol jaz­­dy. Ol kitaptar tolyǵa kelip orys, aǵylshyn, ózge de tilderge aýda­ryldy. Erboldyń eldik nyshandary­myzdy qabyldaý kezinde, odan keıingi ýaqyttarda jazǵan ma­qalalaryn jete qadaǵalap júrgen, qazaq baspa­sóziniń aıtýly ókili, el búginshil, meniki erteń úshin, dep Ahmet Baıtursynuly aıtqandaı, keńes zamanynyń ózinde halqynyń búginine qýanýmen qatar, keleshegine oıly kózben qarap, erteńine kerekti erte eskerip, urpaǵyna qajetti aldyn ala atqarýdy mindet sanaǵan sóz semseri, júzdegen jas sheberhanasynan shyqqan Seıdahmet Berdiqulov endi taldaý maqalalardy kitap etip shyǵarý qajettigin aıtqan eken. Osyny Erboldyń óz sózimen jet­­kizsek deımiz: «1992 jyly 4 maýsymda Memlekettik rámizder qabyl­danysymen ile-shala ótinish jasaǵan jýrnalıstıkadaǵy ǵa­jaıyp ustazym, «Lenınshil jas­taǵy» redak­torym, ol kezde «Ba­laýsa» baspasyn basqaratyn Seı­dahmet Berdiqulov aǵanyń usynysy boıynsha bar bolǵany birer aıdyń ishinde ázirlenip, jedel 1993 jyldyń basynda birden elý myń danamen (keıin talaı qaıta basylyp shyqty ǵoı) jaryq kórgen «Qazaq eliniń rámizderi» kitapshasynyń jaryq kórýi sol izdenisterdiń arqasy edi» deıdi. Iá, alǵashynda osylaısha, py­shaqtyń qyryndaı bolyp shyqqan kitapshany jetildirip, kólemdi eńbekke aınaldyrǵan bolatyn. Bul eńbek alty tomdyqtyń besinshi tomyn qurap otyr. Bul tomnyń betashar sózin, zamandasy professor Búrkit Aıaǵan tolǵapty. Kitapty paraqtap otyrǵanda, rámizder tarıhyna, qazaqtyń ulttyq rámizderiniń bastaý basy qaıda jatyr degendi, búgingi qundylyǵymyzdyń bitim-bolmysyn, ereksheligin, onyń avtorlaryn osy kitap arqyly tanyp-bilemiz. Dúnıejúzindegi memleketterdiń rámizderinen de mol málimet alamyz. Qazir qazaqtyń aspan tústes Kók týy tórtkúl dú­nıeniń kez kelgen qurlyǵynda jelbirep tur. Muhıt tolqynyndaı tolqyǵanda, táýbe deısiń! Án­uranymyz da asqaq estiledi. Mem­leket basshysy shetelge shyqqanda, resmı dıdarlasýlarda, qyran qanat, tulpar tekti sportshylarymyz qıqýlap jeńis tuǵyrynan kóringende, Týymyz kóteriledi, Ánuranymyz oryndalady. Muny azattyq bergen baq pen baqyt demeı kórińiz! Osynyń bárin kesteli sózge túsirip, alýan túrli sýrettermen tolyqtyryp, jurtyna birinshi usynǵan – Erbol Shaımerdenuly. Bolashaqta osy eńbekti ult taný oqýlyǵynyń birine aınaldyrsaq, utylmas edik. Osy jerde «Tarıh – halyqtyń kıeli kitaby, onyń turmysy men qyzmetiniń aınasy hám ata-babalarynyń urpaqtaryna arnaǵan ósıeti bolýy tıis», degen N.Karamzın sózi oıǵa oralady. «Meıirim, ynsap, aqpeıil, adal eńbek – osy tórteýi kimniń boı­ynda bolsa, sol shyn adam bolady», depti fılosof aqyn Shá­kárim. Osy tórteýi de Erbol Shaı­merdenulynyń boıynda bar edi. Ol qarymdy qalamger ǵana emes, qoǵam ómirine erte aralasyp, biraz beldi qyzmetter atqarǵan beldi de belgili azamat bolatyn. Sonyń keıbireýin alda aıttyq. Til salasyndaǵy tir­shiligimizge óz úlesin tabandap turyp qosqandardyń biri de Erbol boldy. Sonyń dálelindeı, altynshy tomnyń alǵysózin akademık, qazaq til biliminiń kórnekti ókili О́mirzaq Aıtbaıulynyń qalam terbeýi edi. Ǵalym kitapqa kirgen saýatty maqalalardy jan-jaqty taldap, Shákárimniń tórt qaǵıdasyna Erbol eńbegi saı ekenin alǵa tartady. Ásirese, «E.Shaımerdenov – tól tilimizdi shyn máninde tolyqqandy memlekettik tilge aınaldyrýdy ulttyń uly muraty dep eseptedi», degen baılamy onyń eńbegine bergen úlken baǵa dep bilemiz. Kitaptyń arqaýy oıly maqa­lalar, áserli pýblısıstıka, syr-sıpaty bólek suhbat, oǵan qosa, alys-jaqyn shetelderde ótken sharalarda sóılegen sózderi, alqaly jıyndarda talqyǵa tastaǵan oılary quraıdy. Bárinde de ózi kýá zamannyń bitim-bolmysyn búkpesiz aıtady. Elbasynyń táýelsizdik jolyndaǵy batyl bastamalary, tyń sheshimderi, naqty mysaldarmen, dálel dáıektermen berilip otyrady. Mysaly, «Elbasy jáne el rámizderi» degen tanymdyq ma­qaladaǵy tarıhı kórinis kim-kimdi de beıjaı qaldyrmaıdy. «Erbol, sen maǵan ótkendegi álem rámizderi katalogyn tez jetkizshi. Myna bir kópshilik yqylasy aýa bastaǵan joba basqa bir eldiń nyshanyna uqsaıtyn tárizdi. Baıqamaı «urlap» alyp, uıatqa qalyp júrmeıik, – dep shuǵyl tapsyrma berdi. «Sabaqty ıne sátimen» degendeı, jol bol­ǵanda izdegen kitap kabınette bolyp shyqty. Elbasynyń bir kórgenin umytpaı, este saqtaıtyn zerdesine tánti boldym. Ashyp qarasam – kúdigi anyq, týra qolmen qoıǵandaı. Qajetti betti belgilep, jedel aparyp, Elbasy qolyna tapsyrdym. – Maǵan bul da unaıdy, – dedi Elbasy. – Tek Bolgarııanyń ás­kerı-teńiz baıraǵynan aýmaı qa­lypty. Mine... Tup-týra ózi. Sonda Qazaqstanda Bolgarııanyń teńiz áskerleriniń jalaýyn jelbiretip júremiz be? Qısyndy sózge kim qarsy kelsin», deıdi. Iá, qazir bári ońaı kóringenmen, kezinde rámiz­derdi bekitý isi talaı tartysqa ar­qaý bolǵanyn osy kitaptaǵy dúnıe­lerden ańǵarýǵa bolatyn shyǵar. Tomdaǵy taǵy bir eleýli eń­bek – aforızmdi biraz zerttep, aıtý­lylardyń kemel sózin kórkem tilimen ultyna jetkizgen Erbol dos ta artyna biraz oıly aforızmder qaldyrǵan eken. Sózimiz jalań bolmas úshin birer mysal keltirelik: «Qýlyqqa qýlyq – qý isi, О́nerińmen ozý – durysy», «Eser­ge ese jiberme, tuıaq qalmas tigerge», «Iile bilgen – ıe de biledi, Kúıe bilgen – súıe de biledi», «Kóńil kiri – tuzaq, dostyq jyry – uzaq», «Zańyna qaraı zamany, aına­lasyna qaraı adamy», «Tániń aýyrsa – dári sep, janyń aýyrsa – jaryń sep» – osylaı jalǵasyp kete beredi. Qazaq ádebıetiniń kózi tiri búgingi alyby Ábdijámil Nur­peıisovtiń kóńilinen shyǵý ekiniń birine buıyrmaǵan ǵoı. Bul tur­ǵydan kelgende, Erboldyń joly bolǵan. Kezinde Ábeaǵań oǵan ataq­ty «Qan men terine» alǵysóz jazdyryp, kitabyna bergen edi. Sol «Sýretker álemi» atty ózi janryn fılosofııalyq-estetıkalyq esse dep kórsetken eńbek sońǵy tom­nyń núktesin qoıǵan eken. Bul da bir ádemi sheshimdeı kórin­di. Maqalanyń sońyn Erbol Shaı­merdenuly: «Á.Nurpeıisovtiń «Qan men ter» trılogııasynyń soń­ǵy paraǵyn aýdaryp otyryp, taǵy bir oıǵa syrǵa taǵýǵa bolady. Ol – sóz basynda áńgime bolǵan jahandaný jaǵdaıyndaǵy ádebı básekelestikke qatysty. Qazaq ro­­manynyń klassıkalyq úlgisi ult­tyq sóz ónerimizdiń qandaı ǵa­lamdyq shaqyrýlarǵa da laıyqty jaýap bere alatyndyǵyn kórsetedi degen kózqaras», dep aıaqtaǵan eken. Ar­tyna rýhanı mura etip qaldyrǵan onyń alty tomy týraly óz oıyn ózine aıtýdyń artyqtyǵy joq bolar. Erbol Shaımerdenuly alpysqa jetpeı ketti dep jatamyz. Biraq onyń artyna qaldyrǵan myna mu­ralaryn zerdeden ótkizgende, másele kóp jas jasaýda emes, isti atqarýda ekenin aıqyn ańǵarasyń. Alty tomdyǵynyń betashar sóz­derin jazǵandardyń bedel-bıigine qarap otyryp-aq Erboldyń osal emes ekenin sezesiń. Qazaq jur­tynyń kileń myqtylary ol týraly emirene sóılep, eńbegin tý etip kóteredi. Adamdyǵyn, bilim-biligin taratyp aıtady. О́mirge ińgálap kelgen ár sábı – osylaı azamat bolyp, abyroı bıiginen kórine alýdyń ózi úlken mártebe deıdi. Rasynda, bul jaǵynan kelgende Erbol joly ómirsheń deýge tolyq negiz bar. Ult ustazy Ahmet Baıtursynuly: «Qalamyn qolǵa ustaǵan adam – kósemsóz ıesi. Ol aldymen – Qudaı, adam, zaman, eldiń aldyndaǵy jaýapkershiligin sezinýi kerek», depti. Osy jaýapkershilikti Erbol Shaımerdenuly múltiksiz oryndap shyqty. Oǵan táýbe derlik myna alty tom kitap dálel de, dáıek te bolary haq. Súleımen MÁMET, «Egemen Qazaqstan».