Ǵylym salasynda nátıje kórsetý qajyrly eńbek pen tereń bilimdi qajet etedi. Sondaı joldy tańdaǵan UǴA akademıgi Dórbetqan SURAǴAN – Ál-Farabı atyndaǵy Memlekettik syılyqtyń, «Ferran Sunyer i Balaguer Prize» halyqaralyq syılyǵynyń laýreaty. Ol – dúnıejúzi boıynsha eńbekterine keltirilgen siltemeler sany eń kóp qazaq ǵalymdarynyń biri. Nazarbaev ýnıversıtetinde oqytýshylyq qyzmet atqaratyn ǵalym qazir irgeli is-sharany uıymdastyrýdyń basy-qasynda júr.
– Dórbetqan myrza, bıyl «ISAAC–2025» kongresi elimizde ótedi eken. Buǵan ózińizdiń uıytqy bolǵanyńyzdy bildik. Mundaı múmkindikke qalaı qol jetkizdińiz?
– Iá, «ISAAC» kongresi elimizde ǵana emes, Ortalyq Azııada tuńǵysh ret ótkeli otyr. Fýtboldan álem chempıonatyn ótkizemiz desek, onda ózińiz fýtboldy myqty oınaı bilýińiz kerek. Sol sekildi joǵary bilim-ǵylym salasynda bedeldi, aýqymdy «ISAAC» kongresin uıymdastyrý da – kez kelgenniń qolyna túse bermeıtin keremet múmkindik. Sebebi muny ótkizýge uıymdastyrýshy taraptan eshqandaı qarjy ketpeıdi, kerisinshe qatysýshylar óz jarnasyn tóleıdi. Aldaǵy shilde aıynyń 21–25 aralyǵy ótetin is-sharaǵa qazirdiń ózinde 700-ge jýyq adam tirkeldi. Eki jylda bir ret ótkiziletin «ISAAC»-qa álemniń osy saladaǵy beldi ǵalymdary men mamandarynan 10–12 adam bas baıandamashy retinde arnaıy shaqyrtylady. Men 2019 jyly ótken HII «ISAAC»-ta týra osy kongrestiń búkil shetelge taraıtyn afıshasynda baıandamashylar tiziminde turǵanmyn. Sol kezde «ISAAC» prezıdenti kelesi jıyndy Qazaqstanda ótkizýdi usyndy. Nazarbaev ýnıversıtetinde isteımin, basshylyqtan surap, keıin qoldaıtynyn aıttym. Sóıtsem, «ISAAC» tarapy bizge jıyndy ótkizý quqy jaı berile salmaıtynyn, konkýrs bolatynyn, fınalıster iriktelip, daýys berý arqyly sheshiletinin, qalasa qatysyp kórý keregin jetkizdi. 2020 jyly konkýrs ótip, sondaǵy sheshimmen bizdiń elde, Nazarbaev ýnıversıtetinde uıymdastyrý múmkindigin jeńip aldyq. Bul jerde ýnıversıtettiń bedeli úlken ról oınaǵanyn aıtqan jón. Elimizde deńgeıi joǵary halyqaralyq ǵylymı jýrnaldarǵa shyqqan maqalalardyń teń jartysyn Nazarbaev ýnıversıteti, qalǵan jartysyn bizdegi barlyq joǵary oqý oryndary beredi eken. Osydan-aq az ýaqytta otandyq ǵylymnyń álemdik arenadaǵy ornyn aıqyndaýǵa qosqan úlesin bilýge bolady, muny moıyndaý kerek.
– Konferensııa, forým dese, qoǵamda aqsha shashý degen túsinik qalyptasqan. Uıymdastyrýǵa qarjy ketpeıdi degenniń ózinde bir aptadaı ýaqyt alatyn kongress bizge ne beredi?
– Dúnıejúzinde joǵary oqý oryndary óz órisin keńeıtip jatyr. Osyǵan oraı ózara báseke de kúsheıip keledi. Sol sebepti mundaı keleli jıyndardy ótkizýge talasady, sebebi halyqaralyq kongress – ýnıversıtetke taptyrmas jarnama, mysaly, álemniń Kembrıdj, Braýn, Oksford sekildi ataqty oqý ordalarynyń qabyrǵasynda «ISAAC–2025» afıshasy ilinip tur, ekinshiden, uıymdastyrýshy tarapqa kóp paıda ákeledi. Qysqasha bilim-ǵylym týrızmi dese de bolady. Biraq bul – eń sońǵy satysy. Áýeli bizdiń ǵylymı qoǵamdastyqty, otandyq ǵylymdy basqa jurtshylyqqa tanytady, halyqaralyq deńgeıdegi ornymyzdy bekite túsedi. Máselen, zertteý nátıjesinde jazylǵan maqalamyzdy moıyndalǵan jýrnaldarǵa jiberemiz, sol jumystardy saraptamadan ótkizetin de – osy jıynǵa qatysýshylar. Álemniń bedeldi sarapshylary (baıandamashylar arasynda zamanaýı ǵylymnyń kún tártibin jasap otyrǵan adamdar, Nobel syılyǵyn taǵaıyndaıtyn komıtettiń múshesi, Nobel syılyǵyna para-par Fılds syılyǵynyń laýreaty, taǵy basqa myqty ǵalymdar bar) sizdiń elge kelip, bilgenin aıtyp, tájirıbesin bólisip, pikirlesedi, yntymaqtastyq ornaıdy, olar arqyly bizdi qanshama memlekettiń ǵylymı ókilderi tanıdy.
Biz osy kongresti odan ári paıdalanyp jatyrmyz, elimizde matematıkaǵa qyzyqqan 100-ge jýyq jasty konkýrspen iriktep aldyq, «Qalan» kompanııasy «Travel grant» bólip, olardy sheteldik bilikti jas mamanmen birge jataqhanaǵa jaılastyrmaqshymyz, konferensııaǵa qatysady, baıandama oqıdy, pikir almasady, osynyń ózi jastarymyzdy shabyttandyrady. Bul – jumsaq kúsh, mundaı jaǵdaı arqyly qazirgi býyn erteń sheteldik zamandasymen birge zertteý júrgizýi múmkin.
Kongrestiń taǵy bir bereri – osy konferensııa aıasynda túsken baıandamalardy, ǵylymı maqalalardy suryptap, úzdikterin dúnıejúzine belgili «Sprınger» baspasynan shyǵatyn «Qazaqstandaǵy matematıka» degen ekitomdyq kitapqa jınaqtadyq. Bas redaktor retinde jumystardyń sapaly, qysqa emes, tolyq, telavtor retinde kemi 1 otandyq ǵalymnyń bolýyn qadaǵalaımyn. 60-qa tarta maqalanyń ishinen 30-ǵa jýyǵyn ekshep aldyq. Tomdyqqa enetin eńbek halyqaralyq deńgeıde saraptamadan ótedi, kvartıli joǵary jýrnalǵa maqala shyǵarǵanmen birdeı bolady, keıin álemdik ýnıversıtetterdiń kitaphanalaryna taratylady, ondaǵy ǵylymı jumystarǵa siltemeler jasalady. Sondaı-aq avtordyń biri retinde shyqqan elimizde oqyǵan doktorant osy arqyly doktorlyq dárejesin qorǵaýǵa joldama alady, ǵalymdardyń bedelin arttyrýǵa yqpal etedi. Kongrestiń ashylýynda kitaptyń tusaýy kesiledi. Ári osynyń bári eńbegi jarııalanǵan mamandarǵa tegin úlestiriledi.
– Endi osyndaı halyqaralyq uıymdar senim arta alatyndaı deńgeıge jetý jolyńyz jóninde aıtsańyz, mehanık qalaı matematıkke aınaldy, jalpy ǵylymǵa qalaı keldińiz?
– Biz rýhanı-áleýmettik turǵyda daǵdarys kezeńinde mektepke bardyq. О́zim týyp-ósken Mońǵolııany aıtyp otyrǵan joqpyn, bul jalpy keńes odaǵyna táýeldi bolǵan barlyq memleketke tán boldy. Mońǵolsha árip tanydym, 15 jasymda ǵana durystap, mektepte turaqtap oqı bastadym. Sonda baıqaǵanym keıbir pánderden múldem habarym joq, keıbirinen áldeqashan ozyp ketippin. О́zim qyzyqqan salany, ıaǵnı matematıkany kitaptar arqyly 15-16 jasymda-aq ýnıversıtet deńgeıine deıin meńgerip aldym. Sodan 5-synypta eki synypqa birden sekirdim, muǵalimderim qabiletimdi baıqaǵan bolar, onyń ústine bárin bilip alyp, ózgelerdiń mıyn ashytamyn. Kezinde oryssha jazylǵan myqty kitaptardy mońǵolshaǵa aýdardy, solardy taýystym. Osyǵan qosa Qazaqstannyń keremet bir saıasaty boldy, keńes kezinen 2010 jylǵa deıin Baıan-О́lkedegi qazaq mektepterine barlyq pán boıynsha qazaqtildi kitaptar jiberip turatyn. Muny qandaı ultyn oılaǵan adamdar istegenin bilmeımin, áıteýir osy múmkindik ulttyq kodymnan ajyramaýyma yqpal etti. Oqýlyq arqyly tildi saqtap qaldyq. Osyndaı qamqorlyqty kórip óskende ultyńdy qalaı súımeısiń! 2005 jyly mektep bitirip, Almatydaǵy týystaryma tarttym. О́ıtkeni naǵashym bilimdi kisi, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetine barýdy usyndy. Sóıtip, qujat tapsyrýǵa keldim, sol sátte birden 5 mamandyqty tańdaý kerek eken, aǵa-jeńgem «Mehanıka jáne matematıka» fakýltetinde bar-joǵy bes-aq mamandyq bolǵan, sonyń bárin belgilep tastaǵan ǵoı. Ball boıynsha eń sońynda mehanıka mamandyǵyna ilinippin. Al meni ǵylymǵa ákelgen – «mehmattaǵy» oqytýshylarymnyń adaldyǵy. Meıramhanalarda jumys istep júretin basqa fakýltettiń stýdentteri bizge «Sender sonda shynymen de sessııany ózderiń oqyp jabasyńdar ma?» dep tańǵalatyn. Osy fakýltetke túskenime qatty qýanamyn, óıtkeni matematıka mamandyǵynyń professorlary bizge de dáris oqıtyn.
– Magıstratýrany Anglııada oqydyńyz, doktorantýra týraly aqparat joq eken. Ǵylymı dárejeńizdi qaıda qorǵadyńyz?
– 2009 jyly «mehanıka» mamandyǵyn bitirgen soń, sol Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde «matematıka» mamandyǵy boıynsha oqyp, magıstr jáne PhD dárejesin alyp shyqtym. Ýaqytynan buryn qorǵadym. Negizi kandıdattyq qorǵaýym kerek edi, biraq júıe aýysyp ketti. Bakalavrıatta oqyp júrgenimde uzaq jyl boıy sheshilmegen esepti shyǵaryp, sol boıynsha jetekshimmen 2 ǵylymı maqala jazyp, eńbegim keńes kezinde moıyndalǵan Reseı Ǵylym akademııasynyń beldi ǵylymı jýrnalyna basyldy. Máskeýge baryp, baıandama jasadym, oryssha keremet bilmeımin, matematıkaǵa esep shyǵarǵanyń jetkilikti. Máskeýdegi Ilın degen akademık qorǵaýǵa laıyq dep pikir bildirdi. Al Novosibirdegi konferensııada kezdesken ǵalym Arı Laptev baıandamama tánti bolyp, keıin ekinshi ǵylymı jetekshim bolyp qorǵatqan edi. Kórdińiz be, ǵylymı dárejemdi alýǵa bir ǵana konferensııanyń áseri qandaı deseńizshi. О́zim osyndaı joldan ótkendikten de joǵaryda atalǵan halyqaralyq bedeldi konferensııany uıymdastyrýǵa muryndyq bolyp otyrmyn.
Anglııada magıstratýrada oqyǵanym taza qyzyǵýshylyqtan týǵan. Búkil álem, bárimiz atomnan turamyz. Atom degen – negizderdiń negizi, qarapaıym bólshek. Biz bunyń ishin áli tolyq túsine almaı kelemiz. Atomdy bólshekteı berseńiz, qatty usaqtalyp, qarapaıym bólshekke jetkende massadan aıyrylasyz. Bylaı qarasańyz, kózge kórinip turǵan zattyń bárinde massa bar ǵoı. Sodan «Qarapaıym bólshektiń massasy qaı jerinde?» degen suraq týady. Ony kózben kóre almaısyz, oǵan túısigińiz de jete almaıdy. Buǵan tek qural kerek. Qandaı qural? Bul – matematıka. 1950 jyldary «King’s College London» joǵary oqý ornynda jumys isteıtin qarapaıym matematık Pıter Hıggs jaı esep shyǵaryp otyryp massany oılap tapqan. Búkil adamzattyń, barsha tehnologııanyń tappaǵanyn qaǵaz, qalammen ǵana eseptep berdi. Soǵan Nobel syılyǵyn alǵan. Osyny tek 2012 jyly oqydym, sóıtip bar aǵylshynshammen «King’s College London»-ǵa hat jazdym. Ol jaqtan magıstratýradan bastap kórýge bolatyny týraly jaýap aldym. Týysym úıin kepildikke qoıyp, «Bolashaq» baǵdarlamasymen attandym. Kózdegenime jetip, jolym bolyp, Pıter Hıggstiń kafedrasyna tústim. Barynsha tyrysyp, kitaphanada qona júrip, «Teorııalyq fızıka» boıynsha magıstr dárejesine qol jetkizdim.
– Bir jyldyq oqýyńyzdyń nátıjesinde úlken syılyqty ıelendińiz. Bul qandaı eńbegińizge berildi?
– «King’s College London»-da oqyp júrgenimde túrli semınarǵa qatystym. Londondaǵy Imperıal kolledjiniń matematıka kafedrasyna ǵylymı qyzmetker bolyp jumysqa turdym. Sol qyzmetimde Imperıal kolledjiniń professory Mıhaıl Rýjanskıımen birge teorııa jazyp, zertteýimiz týraly maqalalar shyǵardyq. Ǵylymı maqalany jaqsy jýrnalǵa jibergende aldymen resenzııadan ótedi, sol teksergen bilikti mamandar bizge kóp maqalanyń basyn biriktirip, bir kitap etýge suranyp turǵan jumys ekenin aıtty. Sodan soń muny qalyń kitap etip bastyryp, «Birtekti Lı toptaryndaǵy Hardı teńsizdigi (Hardı teńsizdigine 100 jyl)» atty monografııamyzǵa «Ferran Sunyer i Balaguer Prize» degen halyqaralyq syılyqty ıelendik. Matematıkadan esep shyǵarý bar, teorııa jasaý bar. «Ferran Sunyer i Balaguer Prize» – dál sol teorııa jasaýda jylyna bir ret beriletin syılyq. Syılyqtyń qomaqty qalamaqysy da bar, odan bas tarttyq, óıtkeni professor Mıhaıl Rýjanskııdiń «Biz oılap tapqan joqpyz, tek bar nárseni tanydyq» degen mesenattyq ustanymy boıynsha jasaǵan teorııamyz qoldanýdy qalaıtyn kez kelgen adamǵa tegin bolýy kerek. Osy syılyqty ıelengende sheteldik joǵary oqý oryndarynan qyzmetke kóp shaqyrtý aldyq. Biraq men otandyq ýnıversıtetti tańdadym.
– Ulttyq quryltaı múshesi retinde otandyq ǵylymnyń damýyna kedergi keltirip turǵan túıtkilderdi ataı alasyz ba, muny joıý joldary qandaı?
– Qanshalyqty qarabaıyr estilse de aıtaıyn, ǵylym damý úshin azamattyq qoǵam oıaný qajet. Qandaı jaǵdaıda bolsyn syndarly dıalogke kelýimiz kerek. Sonda ǵana ǵylym damıdy. Qazir kóbi myna nemese ana salany damytqan jón deıdi. Biz munyń bárin bastan ótkizdik. Talaı tehnopark, klaster, habty ashyp, jaýyp tastadyq. Álemdik deńgeıde jasaı alatyn ǵylymymyzdy qoldaýsyz qaldyrmaǵanymyz abzal. Bizde ǵylym bar, áleýet bar. Qarapaıym mektep oqýshysyna qarańyz, barlyq salada bilimi álemdik deńgeıde. Ǵylymnyń bási nege áli de bıik bolmaı tur, sebebi jyldar boıǵy rýhanı quldyraýdan, rýhanı ashtyqtan endi óz-ózimizge kelip jatyrmyz. Al ash adam sizden eń birinshi «Bul maǵan ne úshin kerek?» dep suraıdy. Ǵylymnyń jalǵyz maqsaty bar, bul – jańa bilimdi qalyptastyrý. Sizdiń tońazytqyshqa nan ákeletin, jańa kólik ıa tehnıka jasaıtyn tehnologııa. Tehnologııada talaı sharýa bar. Basty shart – adal qoǵam jáne ashyq báseke. Al ǵylymnyń damýyna sózsiz adaldyq kerek, onsyz damymaıdy.
Áńgimelesken –
Aıdana ShOTBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»