ASTANA. 22 maýsym. Álemdegi kóptegen ǵalymdar Jer betindegi tirshilik ataýlynyń joıylyp ketýiniń jańa fazasy bastalǵaly turǵanyn aıtyp, dabyl qaǵyp jatyr. Bul týraly BBC-ge silteme jasaǵan ras.kz habarlady.
Mundaı toqtamǵa AQSh-taǵy Stenford, Prınston jáne Berklı ýnıversıtetteriniń ǵalymdary keldi. Oqymystylar omyrtqalylardyń joıylyp ketýiniń jyldamdyǵy ádettegiden 114-ke artyq ekenin eseptep shyǵarypty. Osyǵan oraı mamandardyń tujyrymdary: «Biz úlken joıylystyń altynshy dáýirin bastan keshkeli turmyz» degenge saıyp otyr.
Jer betinde mundaı oqıǵa budan 65 mln. jyl buryn bolǵan eken. Ǵalymdar sol joly Jermen iri meteorıttiń soqtyǵysýy saldarynan mundaǵy dınozavrlardyń bári qyrylyp qalǵan, degendi alǵa tartady.
«Eger osy joıylýdyń aldyn alyp, toqtatpasa, qaıtadan tirshiliktiń qalpyna kelýi úshin taǵy mıllıondaǵan jyldar kerek bolady. Al alǵashqylardyń qatarynda quryp ketetinder adamdar bolady», – dep atap ótti atalmysh zertteý avtorlarynyń biri Djerardo Seballos.
Ǵalymdar zertteý júrgizý barysynda qazba jumystarynyń negizinde belgili bolǵan derekterge qaraı otyryp, sol kezdegi omyrtqalylylardyń joıylyp ketýshiligi qarqynyn qazirgimen salystyra qarastyrdy. Nátıjesinde olar qazirgi joıylys qarqynynyń 100 eseden de artyq degen baılamǵa keldi. Tek 1900 jyly ǵana omyrtqalylardyń 400-den astam túri quryp ketip edi. Al burynǵy kezeńderde mundaı mólsherdegi joǵaltýshylyqtarǵa 10 myń jyl ýaqyt ketken eken.
Zertteýshiler joıylystyń qatty qarqyn alýyna Jer betindegi klımattyń ózgerýi, qorshaǵan ortanyń lastanýy men ormandardyń quryp ketýleri sebep bolyp otyrǵanyn aıtady.
Oqymystylar ekojúıeniń qazirgideı qurýy jaǵdaıynda, aralardyń ósimdikterdi tozańdaýy tyıylǵan tusta endi úsh urpaq almasqannan keıin Jer betinde tirshiliktiń toqtaýy múmkin ekenin alǵa tartady. Ataqty ǵalym Eınshteın planetadan ara joıylǵasyn tirshiliktiń de toqtap, adamdardyń joǵalatynyn ótken ǵasyrda aıtyp ketken edi.
«Kúlli álemde osylaısha joıylyp ketken túrler óte kóp, – dep esepteıdi Steenford ýnıversıtetiniń professory Pol Erlıh. – Biz shyn máninde ózimiz otyrǵan butaqty kesip jatyrmyz».
Halyqaralyq tabıǵatty qorǵaý odaǵynyń (IUCN) málimeti boıynsha, joıylyp ketýdiń shegine kelip turǵandar qatarynda janýarlardyń kem degende 50 túri bar eken. Tutastaı alǵanda, qazir qos mekendilerdiń 41 paıyzyna, sút qorektilerdiń 25 paıyzyna joıylyp ketý qaýpi tónip turǵan kórinedi.
IUCN munyń aıqyn dáleli retinde jaqyn jyldarda jabaıy tumsa tabıǵı ortadan quryp ketkeli turǵan lemýrlardy keltiredi. Olardyń kem degende 94 paıyzyna osyndaı qater tónip tur. Sonyń ishinde bul tirshilik ıeleriniń besten bir bóliginiń quryp ketetinderi anyq sııaqty.
IUCN ókilderiniń aıtýlarynsha, Madagaskardaǵy lemýrlar ormannyń zańsyz kesilýi ǵana emes, sonymen qatar ańshylardyń atýlary saldarynan da quryp bara jatyr.
Bizdiń joıylyp ketýdiń altynshy fazasyna jaqyn qalǵanymyz týraly alǵashqy dabyl byltyr qaǵylyp edi. Osy tusta Soltústik Karolınadaǵy Dıýka ýnıversıtetiniń professory Stıýart Pımm túrlerdiń joıylýy ádettegiden myń ese jyldam qarqynmen júrip jatqanyn málimdedi. Ol apattyń aldyn alý úshin barynsha batyl da tez qımyl jasap, qamdaný kerek ekenin bildirdi.
Talǵat Raıymbek.
Derek, sýret: ras.kz.