Reformalardyń máni – 3: HHI ǵasyrdaǵy ulttyń jańa sapasy

TARIHTAN TARTYLǴAN KО́PIR

«Men kimmin? Qaıdan keldim?Meni ógeısinbeıtin el bar ma?»«Sultan Beıbarys» fılmi (1989)

Ádette, biz adamzat nemese ult tarı­hyn ótkenniń qoınaýynda qalǵan dú­nıe se­kildi qabyldaımyz. Sondyqtan onyń qazirgi ómi­rimizge tikeleı qatysy joq­taı kóri­ne­tini bar. Árıne, tarıh­tyń yqpa­lyn eshkim joq­qa shyǵara almaıdy. De­sek te, biz ótken­ge ótkel salyp ótý múm­kin emes dep esepteı­tini­miz jasyryn emes. Biraq keıde tarıhtyń til­siz kýási – tas­qa, qabyrǵaǵa, synǵan tos­ta­ǵanǵa qo­ly­myz tıse, kenetten keshe men búgindi jal­ǵaıtyn kópir paıda bol­ǵan­daı, dáýir­di dáýirge ulastyrǵan júıke ta­myr­­dyń búlkildep soqqanyn sezemiz.Memleket basshysynyń tapsyr­ma­sy­men 2023 jylǵy jazda Mysyr men Sı­rııa­nyń sultany, krest joryqtaryna já­ne moń­ǵoldarǵa toıtarys bergen mám­lúk, uly babamyz Beıbarystyń 800 jyl­­­dyǵyna oraı Kaırge bardyq. Basty maq­satymyz – Qazaqstan men Mysyrdyń bir­lesken jo­basy, HIII ǵasyrda Beıbarys saldyrǵan me­­­shittiń ashylý saltanatyna qatysý edi. Ny­sandy qalpyna keltirý ju­mystary bi­raz jylǵa jalǵasqany belgili. Nátıjesinde, bul tarıhı jádiger óziniń rýhanı bol­my­syn joǵaltpaı, qazirgi zamannyń sán-sal­tanatyna saı keletin zamanaýı keshenge aı­­naldy. Bizge, ásirese, ondaǵy arhı­tek­týralyq sheshim una­dy. Sebebi zamanaýı tehnologııalar men kóne negizdiń astasýy ót­kennen bo­la­­shaqqa salynǵan kópir is­petti kórin­ge­ni ras.Sol kezde erekshe bir kúıdi bastan kesh­tim: bir sátke týǵan jer men turǵan jer­diń arasyndaǵy bes myń shaqyrym­nyń bar-jo­ǵyn sezbeı qaldym. О́ıtkeni talantty qo­lónershiler qalpyna kel­tir­gen sonaý HIII ǵasyrda bederlengen ta­nys oıý-ór­nekter, eki tústi kirpishten qa­lanǵan qa­byrǵalar – bári júregimizge ja­qyn dúnıe­ler edi. Bálkim, bizdiń dańq­ty jerlesimiz óziniń bala kezinde Uly Dala tósinde qo­lyna alǵan jýsannyń ıisin sezinip, osylaı bol­sa da Otanyna oral­ǵandaı kúı keshkisi kel­gen bolar?!Osyndaı sátterde ózińdi búginginiń ǵa­na emes, odan anaǵurlym úlken jara­ty­lys­tyń bir bólshegi sııaqty sezinetin kúı bo­lady. О́zińnen burynǵylar men keıin­gi­lerdiń oı-armandaryn, rýhyn, qaı­ǵy-muńy men úmitin urpaqtan-urpaq­qa jalǵap, boıyna sińirgen birtutas, úz­dik­siz, tiri sa­na­nyń bóligi ekenińdi uǵy­na túsesiń.Osy turǵydan alǵanda, Uly Dala – ta­rı­hı-geografııalyq keńistik qana emes, ol – ujymdyq sanadaǵy rýhanı ól­shem. Oǵan dem berip otyrǵan kónergen qııandaǵy beısanaly ımpýlster emes, myńjyldyq joldaǵy mádenıettermen, synaqtarmen jáne jeńistermen betpe-bet kelgende týǵan emosıonaldy táji­rı­be. Mine, bizdiń biregeıligimizdiń ta­my­ryn osy tustan izdeý kerek. Kóptegen ǵa­syr boıy bul jandy keńistiktiń ar­nasy taramdalyp, álemge jańa qan ta­rat­sa, tartylýǵa shaq qalǵan kezderi de boldy. Jeńisterdiń atasy atan­ǵan ál-Má­lik az-Zahır Rýkn ad-Dın Beı­ba­rys qaı­ta oralýdy armandaǵan osy keńis­tik­tiń búlkildep soǵyp turǵan geog­ra­fııalyq jáne rýhanı júregi, «álemniń kin­diginde» ornalasqan meken, ol – Qazaq­stan. Buryn solaı bolǵan, qazir de solaı.Sebebi álemniń qaı túpkirinde júr­sek te, taǵdyr qanshama tamasha jerlerge je­telep aparsa da, muryndy jaryp, keý­deni ker­gen dala jýsanynyń ıisine je­tetin esh­nárse joq.

TARIH TASQYNYNDA JOǴALMAÝ

Osylaısha, qalyptasqan paradıg­ma­lardyń buzylýy HHI ǵasyrdyń ózindik ereksheligine aınaldy. Iаǵnı, jahan­dyq qaýip-qaterdiń órshı túsýi, ha­lyq­ara­lyq ortaq ómir súrý qaǵıdattarynyń de­for­masııalanýy jáne ultshyl-popý­lızm­niń keń taralýy ýaqytsha daǵdarystyń óz­geristeri ǵana emes, búgingi kúnniń shyn­dyǵyn aıqyndaıtyn belgiler. Qazaqstan osy birtutas álemniń ajyramas bólshegi re­tinde bul úderisterden qalys qala al­maı­dy.Al tarıhtyń osynaý asaý tolqynyna ju­tylyp ketpeý úshin memleketke myz­ǵy­mas ishki ózek qajet. Bul degenińiz, eko­no­mıka da, saıası júıe de emes. Sebebi olar bel­gili bir aýmaqqa jáne ondaǵy adamdar­dyń mentalıtetine táýeldi emes ámbebap uǵymdar desek, qatelese qoımaımyz. Al ishki ózek bolsa, biregeı, berik, ultty uıys­tyra­tyn dúnıelerge taban tireıtini anyq.Iаǵnı, bólshekteýge kelmeıtin biregeılik qa­na jalpyǵa ortaq daǵdarys dúrbeleńinde ult­tyń ydyraýyna jol bermeıtin mo­le­kýlıarlyq baılanys bola alady. Bul – bar­lyq azamattyń ózine ǵana tán mádenı-bol­mystyq qundylyq matrısasyna jata­ty­nyn sezinýi.Atalǵan tezısti jaqsyraq túsiný úshin biz ultty adammen salystyryp kóreıik. Adam tulǵasy О́zim jáne О́zge degen túsinik ar­qy­ly ózin ózgeden bólekteıdi. Biz jáne Olar. Ulttyń ózin-ózi tanýy osyndaı op­pozısııalyq ustanymnan bastalyp, onyń qor­shaǵan geosaıası ortadan joıylyp ket­peýiniń kepili bolady.Qýatty ulttyq biregeılik shyǵý tegine, áleý­mettik jaǵdaıyna, dinı nemese saıası kóz­qarastaryna qaramaıdy. Biz aıtqan ishki ózek degenimiz – osy. Sol ǵana Qazaq­standy birtutas ómirsheń aǵzaǵa biriktire otyryp, negizgi kúshter men syrtqy syn-qaterlerge tótep bere alady. Eger saıası júıe – onyń tiregi, ekonomıka – ómirlik nári bolsa, biregeılik – ulttyń jany, máni, erki men rýhy.Bul salystyrý – romantıkalyq abst­rak­sııa emes. Sebebi Samıýel Hantıngton­nyń pikirinshe, onyń sıpattamalary kózge kórinbeıtindeı, qolǵa ilinbeıtindeı san túrli mazmunda bolsa da, ulttyq biregeı­lik­ten ulttyq múdde týyndaıdy. Sondyq­tan ulttyń múddesin tutas aıqyndaý bizdiń kim ekenimizdi jáne basqalardan qalaı erekshelenetinimizdi túsinýimizge tikeleı baılanysty. Al muny túsinip almaı, mem­le­ket pen qoǵamnyń odan ári damýyn bol­jaý múmkin emes.Osydan kelip, mynadaı suraq týyn­daı­dy. Jalpy, Qazaqstan degenimiz ne? Ol et­nostyq tutastyq pa, álde ortaq azamat­tyq biriktirgen óz qazanynda qaınaǵan etnomádenı sýbbiregeılik pe? Ulttyq kokteıldiń ıngredıentterin biriktiretin ne? Mádenıet, týystyq, saıası qundylyqtar, ortaq tarıh nemese bolashaqqa degen kóz­qaras pa? Eger biriktirýshi mádenıet bolsa, ol birtutas pa, álde kópmádenıetti me? Etnostyq, dinı, áleýmettik jáne saıası bire­geılikten bıik turatyn barshaǵa ortaq sýper-biregeılik bizge tán be?Osy suraqtardy qoıýdyń ózi yqtımal jaýap­tyń kóp bolatynyn meńzeıdi. Qym­batty oqyrman da solaı oılaıtyny anyq. Biraq biz budan qysylmaýymyz kerek. О́ıtkeni HHI ǵasyr – basqalardy aıtpa­ǵanda, ulttyq biregeıliktiń ózi álemdik daǵdarysqa tap bolǵan dáýir.Bul daǵdarys barlyq jerde baıqalady jáne jahandyq sıpatqa ıe. Odan baı-qýat­ty Batys Eýropa da, AQSh ta tys qala alǵan joq. Buǵan dálel amerıkalyq balqytý qaza­nynyń klassıkalyq modeli birneshe faktordyń kúshti qysymymen negizgi anglo-protestanttyq biregeılik álsiregen tusta syr berýi aıqyn dálel bola alady. Bul qandaı faktorlar? Olar: Latyn Ame­rıkasy men Azııadan jappaı kóshý, mádenı áralýandyqtyń keńinen taralýy, násil, etnos jáne jynystyq belgiler uǵym­da­ryna negizdelgen toptyq biregeıliktiń or­nyǵýy, dıasporalardyń, kosmopolıtızm men elıtanyń transulttyq ózindik bire­geıliginiń kúsheıýi.Osylaısha, dástúrli amerıkalyq bire­geı­lik keıingi segiz-toǵyz jylda aıtar­lyq­taı daǵdarysqa tap boldy. Tarazynyń bir ba­synda «Black Lives Matter» uranymen jap­paı narazylyqtarǵa ulasqan násildik daǵdarys tur. Al onyń ekinshi basyna AQSh-tyń ishki jáne syrtqy paradıg­masynyń túbegeıli ózgerisi ornalasqan. Osynyń nátıjesinde «Make America Great Again» degen urandy tý etken Donald Tramp AQSh-tyń 47-shi Prezıdenti bolyp saılanǵany málim. Keıingi jyldary №1 álemdik derjava Amerıkany uly el etken ulttyq bire­geıliktiń tamyryna oralý úshin jasaǵan BLM-nen MAGA-ǵa deıingi bul kúrt betburys osy materıaldyq emes kategorııa­nyń álem taǵdyryndaǵy sheshýshi mánin kór­setedi.Osydan kelip shyǵatyn qorytyndy: árbir memleket úshin aldymen – ulttyq biregeılik, sodan keıin ǵana – ekonomıka men saıasat. HHI ǵasyrdaǵy kez kelgen eldiń memlekettik basymdyqtar úshtiginiń ornyn osylaı aıqyndaýǵa bolady. Menińshe, bul artyq aıtqandyq emes.Sondyqtan 2022 jylǵy betburys kezeńinen bastap, Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaev Jańa Qazaqstan qurý týraly bastama kóterip, óziniń reformalyq kún tártibine ulttyq birlik máselesin qos­ty. Sondaı-aq Prezıdentimiz: «Biz «Túrli kóz­qaras, birtutas ult» qaǵıdatyn berik ustanýymyz kerek» dep, oǵan elimizdiń bar­lyq azamaty úshin ortaq biregeılik qun­dylyǵy turǵysynan nazar aýdardy. Mem­le­ket basshysy osylaısha ulttyń jańa sa­pa­syn jáne barsha azamatqa ortaq qundy­lyq­tardy qalyptastyrý jolynda bárimizdi ulttyq biregeılikti nyǵaıtýǵa shaqyryp otyr.

QATAR JOLDAR TOǴYSPAIDY

Osy rette skeptıkterdi sóıletseńiz, olar bylaı der edi: birinshiden, biz munyń bá­rin ótken otyz jylda birneshe ret estidik; ekinshiden, memlekettiń burynǵy basshylary Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynan bastap ult­tyq birlik pen ortaq biregeılik máse­le­lerimen aınalysyp keldi.Shyndyǵynda, ótken otyz jyldan astam ýaqyt ishinde qazaqstandyq biregeılik pen ult sanasyn jańǵyrtý qajettiligi týraly málimdemeler bılik dıskýrsy úshin ortaq máselege aınaldy. Olaı bolsa, siz burynǵy kezeńdegi ult qurý saıasaty men Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń qazirgi refor­malary arasynda túbegeıli aıyrmashylyq bar ma dep suraıtynyńyz anyq.Spoıler: aıyrmashylyq bar jáne ol aı­tar­lyqtaı úlken desek, artyq emes.Bul pikirimizdi dáleldeý úshin bárin ba­sy­nan saraptaýymyz kerek. Eń aldymen, biz ózi jas ultpyz ba? Jaýap: ıá jáne joq. О́ıt­keni Táýelsizdik alǵan sátti jańa ulttyń paı­da bolýynyń bastaýy dep sanaýǵa da bolar edi. Biraq, sonymen birge, muny kem de­gen­de 13 ǵasyr buryn nemese odan erterek, biz­diń jerimizde, mádenıetimiz ben genimizde óz izin qaldyrǵan saqtardyń, ǵundardyń já­ne ejelgi túrkilerdiń kóshpeli órkenıet­terinen bastalǵan tutas ári uzaq tarıhı tiz­bek­tiń tabıǵı jalǵasy dep qarastyrǵan jón. Tikeleı bizdiń ultymyzdyń Qazaqstan aý­maǵynda qalyptasýy búgin nemese tipti 30 jyl buryn da bastalǵan joq. Ol bir-birimen astasyp jatqan eki úderispen baılanysty: birin­shisi – qazaq etnosynyń Joshy Ulysyn­daǵy halyqtardyń konglomeratynda paıda bo­lyp, bólinýi, keıin 300 jyldan astam ýa­qyt boıy óz memlekettiligi sheńberinde damýy, ekinshisi – Qazaq Keńestik Sosıa­lıs­tik Respýblıkasy quramyndaǵy kópetnosty biregeı halyqtyń qalyptasýy.1991 jyldan bastap bul úderisterdiń ekeýi de quqyq turǵysynda mırasqor mem­le­ket Qazaqstan Respýblıkasynda egemen ulttyń qurylysy retinde jalǵasyn tapty. Mun­da eki joldy ajyratyp kórsetý kerek. О́ıtkeni tómennen – memlekettik egemendik pen naryqtyq ekonomıka jaǵdaıyndaǵy qo­ǵam­dyq «ózin-ózi qurýdyń» stıhııalyq, ta­bı­ǵı prosesi júrdi. Al joǵarydan – kó­pet­nosty keńestik dáýirden keıingi halyq­ty jańa tıptegi azamattyq birlikke ınteg­ra­sııalaý jónindegi memlekettik ishki saıasat júzege asyryldy.Árıne, bul eki jol da búginde etnosqa, ná­­silge nemese áleýmettik mártebege qara­mas­tan, bizge tanymal sıpat bergen dás­túr­lerdiń, ádetterdiń, mámileniń, ómirlik táji­rıbeniń, maqsattardyń, qundylyqtar men murattardyń bastapqy sıntezi bolǵan ortaq nátıjege ákeldi. Bul ortaq nátıje – shetelde júrip te, bir-birimizdi jazbaı tanıtyn adam­nyń sıpaty.Alaıda «joǵarydan» bastalǵan jol ana­ǵurlym qıyn bolyp shyqty jáne ol bas­talǵan jerinen alystaǵan saıyn alǵashqy ımpýls energııasyn joǵalta berdi. Biz qazir ishki, syrtqy, ekonomıkalyq, áleýmettik jáne taǵy basqa baǵyttardan turatyn jal­py memlekettik saıasat týraly emes, maq­sat­ty memlekettik ult qurý jobasy týraly aı­typ otyrmyz.Rasymen, bul baǵyttaǵy alǵashqy bas­tama­lar, sonyń ishinde Konstıtýsııada beki­til­gen qadamdar, jaqsy ári nátıjeli boldy. Biraq keıinnen naqty áreketter deklaratıvti dúnıelerge ulasyp, taqyryptyq dıskýrstyń tuń­ǵıyǵyna batyp ketti. 2015 jyly Pre­zı­dent Jarlyǵymen qabyldanǵan Qazaq­stan­nyń biregeıligi men birligin nyǵaıtý jáne damytý tujyrymdamasyn búginde eshkim esine túsire qoımas. Biraq «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy kópshiliktiń sanasynan kóshe qoı­maǵan shyǵar. Degenmen mazmun jaǵynan belgili bir ınnovasııalyq sıpatqa ıe bol­ǵanymen, ol da bıýrokratııalyq qujattama men esepterdiń arasynda joǵalyp ketti.Sondaı-aq Qazaqstannyń 2050 jylǵa deıin­gi damý strategııasy jazylǵany belgili. Onda damyǵan 30 eldiń qataryna kirý jos­parynan bólek, halqymyzdyń tarıhı sa­nasynyń ózegi retinde búkilqazaqstandyq biregeılik alǵa shyǵaryldy. Sonymen bir qa­ta­rda damyp kele jatqan qazaqstandyq azamattyq qoǵamdastyqtyń biriktirýshi negizi retinde qazaq halqynyń róline mán berildi.Bul eki tezıs bir-birimen baılanysty sekil­di kórinse de, nátıjesinde bizde qos biregeılik faktisiniń bar ekenin kórsetti. Onyń biri – damyp jatqan azamattyq bire­geılik, al ekinshisi – polıetnostyq elektron­dar úshin tartylys ıadrosy bolatyn qazaq etnosynyń biregeıligi. Al munyń báriniń bir arnaǵa toǵysýy tek 2050 jylǵa qaraı tolyq aıaqtalady dep kútilgen edi.Osylaısha, Qazaqstan halqynyń ózindik biregeıliginiń eki deńgeıi tirkeledi: birinshi-si – ortaq saıası qundylyqtarǵa negizdelgen birtutas azamattyqtan týyndaıtyn barshaǵa ortaq biregeılik, ekinshisi – qazaq etnosynyń biregeıligi. Sáıkesinshe, eki biregeılikti, Qa­zaqstan azamaty men qazaq etnosynyń bire­geıligin qatar damytýǵa uzaqmerzimdi baǵyt berildi. Oǵan sáıkes ultty jasandy túrde qurastyrylmaǵan, adamdar qoldaıtyn shynaıy qundylyqtar negizinde barshaǵa ortaq biregeılik aıasyna uıystyrý mindetin sheshý kem degende 2050 jylǵa deıin she­gerildi.Mine, «eski» jáne «jańa» Qazaqstan ara­syn­daǵy ulttyq biregeılikti qalyptastyrý máselesi osy jerden ekige ajyraıdy.

«TOQAEV MODELI»

Sonymen, ulttyq biregeılik máselesin­degi eski jáne jańa kózqarastardyń aıyr­ma­shylyǵy nede? Buryn ult qurý prosesi, negi­zinen, stıhııaly boldy jáne oǵan «jo­ǵary­dan» yqpal etý áreketteri deklaratıvti tetik­terdi qabyldaýmen shekteldi. Sondaı-aq bul jumystyń barlyǵy memlekettiń aq­parattyq tapsyrysymen oryndalatyn BAQ-taǵy taqyryptyq dıskýrspen támamda­latyn. Al «Toqaev modeli» bolsa, memleket pen qoǵamnyń ultty biriktirip qana qoımaı, oǵan HHI ǵasyrda jańa sapa bere alatyn ortaq qundylyqtardy irikteý jáne ázirleý jónindegi proaktıvti qyzmetin usynady.Dál osylaı eki biregeıliktiń ornyna eldi bó­lip-jarmaıtyn jańa tásil alǵa shyǵa bas­tady. Osynaý «Toqaev modeli» Táýelsizdik alǵa­ly beri bir júıege túsken jáne kópshilik qa­byldaǵan ortaq mádenı, saıası, ekonomı­ka­lyq, turmystyq, dástúrli, ómirlik qundy­lyq­tar keshenin negizge alady. Bul úlgi eli­mizdiń azamattaryn jikke bólmeıdi, keri­sin­she biriktiredi. Munyń bári, túptep kelgende, jańa jalpyulttyq biregeıliktiń irgetasy bolyp qalanady. Bul – ýaqyt talabyna saı ny­ǵaıtý men jetildirý arqyly jumys isteý­ge bolatyn jáne soǵan qajet berik qospa. Eskeretin jaıt: onyń barlyq quraýshy ból­shekteri mehanıkalyq qospa emes, qorytpa, ıaǵnı, túrli quramdas bólikterdiń jańa bire­geı mánge sapaly transformasııa­lanýy­nyń nátıjesi.Bul qorytpanyń biregeıligi sol – ol ár­túrli mádenı qundylyqqa negizdelgen ele­mentterdiń biteqaınasyp ketýimen ǵana aı­qyndalmaıdy. Sondaı-aq Qazaqstan hal­qy­nyń jalpyulttyq biregeıliginiń negizgi sıpaty – «qazaqy» mádenı kodtyń basym bolýymen de daralanyp turady. Bul, shama­men, «aǵylshyndyq», brıtandyq biregeılik­tiń bolmysyn aıqyndaıtyn jaǵdaıǵa uq­saıdy. Bul rette qazaqy biregeılik te basqa dástúrlerdiń mádenı elementterin ózine qabyldaıtynyn nazarda ustaǵan jón.Dál osy qazaqy mádenı kod elementteri ortaq azamattyqpen jáne ózge de ortaq qun­dylyqtarmen bir qatarda turady, alýantúrli sıpattaǵy birlikti qamtamasyz etetin mańyz­ǵa ıe. Sonymen birge bul ultqa, kózben kórip, qolmen ustaý múmkin emes, ózgelerge uqsa­maıtyn erekshelik syılaıdy. Sonyń arqa­synda biz sheteldikter arasynan «qazaq­tardy» etnostyq tegine qaramastan, jazbaı tanı alamyz.Bul modeldiń mánin Memleket basshysy 2023 jyly bylaısha tujyrymdap berdi: «Bú­ginde azamattarymyzdyń barlyǵy ózde­rin úlken ári birtutas qazaq otbasynyń, shyn máninde, qazaq eliniń múshesi sezinedi. /…/ Osy rette biz maqtanysh etetin etnomá­denı áralýandyǵymyz eshqaıda joǵalyp ket­peıdi. Kerisinshe, birtutas azamattyq ne­giz esebinen nyǵaıa túsedi. Elimizde túrli má­denıet dástúrleri jalpyulttyq bire­geıliktiń berik irgetasy bolyp qalanatyn ózimizge tán aıryqsha ómir súrý salty qa­lyptasty».Ult qurylysynyń amorftyq, bet-ál­petsiz, sýbektisiz jalpyazamattyq mode­li­nen qazaq mádenı genotıpiniń aıqyn sýbek­tıvtiligine aýysýy – «Toqaev modeliniń» basty mańyzdy ereksheligi. Bul jekelegen biregeılikterdiń «birtutas qazaq otbasynyń» aıasynda bir mádenı-aqyl-oı matrısasyna ulasýynan kórinedi. Munyń bári – eshqandaı qy­symsyz nemese májbúrli assımılıa­sııa­laýsyz, turǵylyqty jerdiń, mádenı orta­nyń jáne sandyq faktordyń yqpaly­men bolyp jatqan tabıǵı prosess.Osy pikirimizge Memleket basshysynyń: «Dańqty otandastarymyzdy, sportshy­lary­myzdy, mádenıet qaıratkerlerimizdi, ǵalym­darymyz ben stýdentterimizdi, kásip­ker­leri­mizdi shyqqan tegine qaramastan, shetelde úne­mi qazaqtar dep ataıdy. Bul – tabıǵı qu­bylys. Solaı bolýǵa tıis», – degen ustany­my dálel.Obektıvti úderisterdi negizge alý – «Toqaev modeliniń» taǵy bir ereksheligi. Bul – túp-tamyrdan alshaqtatyp, negizsiz shyǵyn­dar­ǵa ǵana ákeletin kúrdeli konstrýksııa­lar­dy, doktrınalar men baǵdarlamalar ja­saýǵa tyrysýdan túbegeıli bas tartý degen sóz.Alaıda osy qarapaıymdylyq jaǵdaıdy júgensiz jiberý degendi bildirmeıdi. Keri­sinshe, bul – oqıǵalardyń qalypty aǵynyna járdemdesý, baǵytty túzep, jolda kezdesken kedergilerdi eńserip, kedergiler týǵyzbaı, qoǵam kóshine ilesip otyrý. Aıkıdo qaǵıdaty da osyǵan saıady. Iаǵnı, ol – tabıǵı proses­terdiń energııasyn aqyryn, biraq anyq, tunshyqtyrmaı ári tejemeı maqsatqa baǵyttaý. Sonymen qatar ol – qarsy qoımaı ortaq múddelerdi izdeý, assımılıasııalamaı ıntegrasııalaý.«Toqaev modeliniń» taǵy bir mańyzdy quramdas bóligi – pragmatızm jáne nátıjeni kózdeý. Sonyń negizinde dıskýrs shyndyǵyn is-áreket shyndyǵy almastyrdy. Tıimdiligi kúmándi, uzaqqa sozylatyn, birinen-biri týyndaıtyn baǵdarlamalardyń ornyn naq­ty ister basty. Osyǵan qarap, Jańa Qazaq­stan degenimiz amaldyń sózden basym túsýi dep aıta alamyz. Bul 15 jylǵa jýyq ýaqyt turalap qalǵan aýqymdy LRT jobasynyń Memleket basshysy aralasqannan keıin 2025 jyldyń kúzinde test-draıvtan ótýge daıyn bolýynan da kórinse kerek.Ult qurý isindegi bul pragmatızm barlyq ba­ǵyttan baıqalady. Ásirese, pop-máde­nıetti, fılmderdi, sándi, tamaqty, sportty, áleýmettik jelilerdegi kontentti qalyptas­tyrýshy áserdi týyndatatyn negizgi baǵyt­tardy sanaly túrde qoldaý men nasıhattaý­dan da kórinedi. Qalyptastyrýshy áser dep otyr­ǵanym – ulttyq trendterdiń, kóp jaǵ­daıda, jastar arasynda qalyptasýy­na baryn­sha keń jáne tereń áser etetindeı taral­­ǵan kóńil kúı tolqyny. Munda da «qa­za­­qylyqty» sánge aınaldyrǵan kreatıvti ın­dýstrııa «Toqaev modeliniń» negizgi basym­dy­ǵy ekenin atap ótken jón.Buǵan naqty mysaldar az emes. Sebebi keıin­gi jyldary Dımash Qudaıbergen, Irına Kaıratovna, Qazybek Quraıysh, Mıras pen basqa da jańa tolqyn Q-pop oryn­daýshylary arqyly qazaq pop-mýzy­kasy álemge tanyl­dy. Qazaq kınoın­dýst­rııasy qarqyn alyp, sońǵy eki-úsh jylda feshn-jáne gastro-ındýstrııadaǵy etno­baǵyttar alǵa shyqty. Áleýmettik jelilerde ulttyq taqyrypqa ar­nalǵan avtorlyq rolıkterdiń sany da, sa­pasy da artty. Mu­nyń bári – bizdiń pikiri­mizdiń durys ekenin ras­taıtyn dálelder.Jalpy, Memleket basshysy kreatıvti ındýstrııany ulttyq jańǵyrýdyń mańyzdy tetiginiń biri retinde qarastyrýy tegin emes. Sebebi dál osy salada soft power, ıaǵnı jum­saq kúshti paıdalanýdyń bereri mol. Bul iste eshkimdi májbúrleý, kúshpen kóndirý nemese medıa gıpnozdy qoldanýdyń qajeti joq. Qaıta tartymdy trendter qalyptastyrý arqyly jeke qyzyǵýshylyqqa jáne emosııa­ǵa áser etetin tetikterdi jandandyrý aıryq­sha mánge ıe.Túptep kelgende, bolashaqtaǵy ulttyń jańa sapasyn qalyptastyrý jolyn aıqyndaý jáne sodan kelip týyndaıtyn ulttyq renessans «Toqaev modeliniń» negizgi qaǵıdaty sanalady. Memleket basshysy atap ótkendeı: «Jas urpaq tarıh taǵylymyn jáne eldiń jarqyn bolashaqqa umtylysyn bir arnaǵa toǵystyryp jatyr. Osylaısha, olar ulttyń rýhyn jańǵyrtýda. Osy serpilistiń qarqynyn saqtaı otyryp, ony kúsheıte túsý – memlekettiń mindeti. Bul mindetti abyroımen atqarsaq, qazaqtyń re­nessans dáýiri, ıaǵnı túbegeıli ózgerister zamany keledi».HHI ǵasyrda ultty qaıta jańǵyrtý 2050 jyldarǵa kózdegen bulyńǵyr meje emes, ol – orta merzimde naqty qol jetkizýge bola­tyn aıqyn maqsat. Bul jolda ult ózin bir otbasy retinde sezinýge tıis. Bul otba­sy­ny ortaq qundylyqtar jáne elimizdiń uzaq­mer­zimdi damý perspektıvalaryna degen or­taq kózqaras baılanystyrýy shart. Al mu­ny tek ulttyq dıalog arqyly ǵana júzege asyrýǵa bolady. Halyq únine qulaq asatyn mem­lekettiń jańa ınstıtýty – «tarıh taǵy­lymy men jarqyn bolashaqty» toǵys­tyra­tyn Ulttyq quryltaı dál osy maqsatpen quryldy.

 TARIH TAǴYLYMY

Ulttyq quryltaıdyń 2022 jylǵy maý­symda ótken tarıhı I otyrysyn­da ulttyq jańǵyrýdyń negizi qalandy. Sol jıynda Memleket basshysy: «Quryltaıdyń basty maqsaty – jańa ıdeıalar men jasampaz qadamdar arqyly ult birligin nyǵaıtý», dep, jańa alańnyń rólin aıqyndap berdi. Osy­laısha, ultymyzǵa uıa bolǵan qasıetti Ulytaý tórinde, qazaq handarynyń atasy Joshy han kesenesiniń irgesinde tamyryn tereńge jaı­ǵan memlekettiligimizdiń jańa dáýiri bas­tal­d­y deýge tolyq negiz bar.Qazaqtyń mádenı jáne tarıhı dás­túri­nen bastaý alatyn Ulttyq quryltaıdyń for­maty dala demokratııasy ınstıtýtynyń má­nin jańǵyrtyp qana qoımaı, halyqtyń tarıhı jadyna, ǵasyrlar boıy saqtalǵan ádet-ǵurpyna taban tireıdi. Munyń máni tereńde jatyr. Bul dańqty tarıhty eske alý úshin jasalyp jatqan sımvolıkalyq shara emes. Ol – bolashaqtyń kelbetine uly tarıh arqyly qaraýǵa múmkindik beretin qadam.Qazaqstan tarıhynda ulttyq biregeı­lik­tiń qalyptasýyna áser etip, bizdiń mádenı-mentaldy jadymyzda tereń iz qaldyrǵan úsh mańyzdy kezeńdi belgili bir shartty­lyq­pen bólip kórsetýge bolady. Birinshisi – VIII ǵa­syrdan XII ǵasyrǵa deıin jalǵasqan Or­ta­lyq Azııadaǵy aǵartýshylyq dáýiri bolsa, ekin­shi kezeń – Altyn orda ýaqyty. Al úshin­shi kezeń – Táýke han bılegen Qazaq han­dyǵynyń altyn ǵasyry.«О́rkenıetter toǵysynda bolǵan Qazaq­stan óziniń kóp ǵasyrlyq tarıhynda álem­niń san alýan salt-dástúrin boıyna sińirdi. Bul – mádenı kodymyzdyń ajyramas bir bólshegi, ultymyzdyń baǵa jetpes baılyǵy jáne báseke jolyndaǵy artyqshylyǵy». Memleket basshysynyń bul sózderi Ortalyq Azııa óńirinde, onyń ishinde bizdiń elimizdiń aýmaǵynda órkenıettiń órkendegen dáýirin dál sıpattaıdy. Shyn máninde, sol kezeń adam­zatqa Shyǵysta Ekinshi ustaz atanǵan áıgili ensıklopedıst ál-Farabıdi, Bırýnıdi, Ibn-Sınany, algebranyń atasy ál-Horezmıdi, Qoja Ahmet Iаsaýıdi, ál-Býharıdi, Rýmıdi, Júsip Balasaǵundy, Omar Haııamdy jáne basqa da uly esimderdi berdi.Bul ǵalymdar men oıshyldardyń, geog­raf­tar men saıahatshylardyń, fılosoftar men teologtardyń, aqyndardyń, sýretshi­ler­diń, mýzykanttardyń, sáýletshiler men saý­dagerlerdiń dáýiri boldy. Munyń bári Eý­ro­padaǵy ǵylym men ónerdiń damý kezeńinen bir­neshe ǵasyr buryn bolǵanyn atap ótken jón. Bul naǵyz aǵartý jáne 500 jylǵa ja­l­ǵas­qan rýhanı gúldený dáýiri edi. Ol kezde Ortalyq Azııa búkil álemniń ǵylymı jáne mádenı ortalyǵy, elder men halyqtar ara­syndaǵy altyn kópir bolǵany belgili. Osy birneshe ǵasyrǵa ulasqan ıntellektýaldy órleý kezeńinde jınaqtalǵan mol qazyna búkil adamzattyń, sonyń ishinde XVIII ǵasyr­daǵy Eýropada ǵylym men bilimniń serpi­lisine jol ashty.Osynshalyq damý men ilgerileý Uly Ji­bek jolynyń boıynda bolǵany aıryqsha mańyzǵa ıe. Bul órkenıet Qazaqstannyń oń­tústigindegi qalalardy qamtydy. Máselen, ejelgi Tarazdyń saýdamen tyǵyz baılanysty bolǵany sonshalyq, keıbir derekterde shahar­­­dyń ataýy «tarazy» sózinen shyǵatyny jóninde aıtylady. Kommersııalyq belsen­dilik qalalardyń damýyna, aýqymdy tran­sult­tyq baılanystarǵa jáne tutas «halyq­ara­lyq ınfraqurylymnyń» paıda bolýyna yq­pal etti. Ol degenimiz – qyzmet kórsetý sa­lasy: qonaqúıler, kerýen-saraılar, bazar­lar men qoımalar. Sol kezde dúnıeniń ár túp­kirinen saýdagerler men qolónershiler, saıahatshylar men ǵalymdar, ónerpazdar men sýretshiler baı qalalarǵa aǵyldy. Álemdi tanyp-bilgen, óz betinshe sheshim qabyldaı ala­tyn, jetkilikti salyq tóleıtin, ózderimen bı­lik sanasatyn deńgeıdegi saýdager kásip­kerlerdiń tutas shoǵyry qalyptasty.Ortalyq Azııadaǵy aǵartý dáýiri elimiz­diń ilgerileýine úlken áserin tıgizip, halqy­myz­dyń ujymdyq sanasynda aıqyn iz qal­dyrdy. Bul kezeń álemge ashyq bolý, má­de­nıetter polıfonııasy, toleranttylyq, bá­rimen til tabysa bilý, dıplomatııa óneri, bi­lim jolyndaǵy talpynys sııaqty hal­qy­myzǵa tán qasıetterdiń qaınar kózi ekeni sózsiz.Bizdiń biregeıligimizdiń qalyptasý jolyndaǵy ekinshi mańyzdy kezeń – Altyn Orda dáýiri. Shyn máninde, dál osy jerde XIII-XV ǵasyrlarda halyqtardyń tarıhı qaýymdastyǵy qalyptasty. Odan Joshy Ulysynyń aýmaǵyn, tilin, dástúri men bolmysyn mura etip qabyldaǵan qazaq etnosy bólinip shyqqany belgili.Keńes tarıhshylarynyń «Altyn Orda ezgisi», basyp alǵan halyqty naıza men qy­lysh arqyly qorqytyp ustaǵan jabaıy kósh­pendiler ordasy týraly aıtqan stereo­tıpti tujyrymyna qaramastan, Joshy Ulysy orta ǵasyrda órkenıettiń oshaǵy bol­dy. Birin-biri tolyqtyra túsetin qalalyq já­ne kóshpeli mádenıetterdiń sınkre­tıka­lyq úılesimdiliginen onyń biregeıligi qa­lyp­tasty. Kóshpendilerdiń jaýyngerlik aı­byny qala qolónershileriniń ónerimen ush­tasyp, saýda kerýenderi álemniń úzdik sar­bazdarynyń qorǵaýymen shyǵystan ba­tysqa qaraı aǵylyp jatty. Bazarlar Oı­kýmenanyń ár túpkirinen kelgen taýarlarǵa toly boldy. Al, dinı tózimdilik ózara qyp­shaq dıalektisinde sóılesetin musylman­dar­ǵa, qyrym ıýdeı-karaımdaryna, nestorıan-hrıs­tıandarǵa jáne pravoslavıe ókilderine beı­bit qatar ómir súrýge múmkindik berdi.Joshy Ulysynyń mádenı alýandyǵy fılosofııa, din, medısına, matematıka, parsy jáne túrki ádebı dástúrimen qatar, Ortalyq Azııa ıslam aǵartýshylyq murasyn, sondaı-aq óziniń baı folkloryn, onyń ishinde batyrlar jyryn boıyna sińirdi. Altyn Orda birneshe ǵasyr boıy Qytaı já­ne Úndistan, sondaı-aq Reseı jáne Qyrym­daǵy ıtalııalyq (genýezııalyq) faktorııalar arqyly Shyǵys pen Batys arasynda Uly Jibek jolyndaǵy saýda jáne mádenı kópir, Transkaspıı dáliziniń balamasy boldy.Til osy etnomádenı áralýandyqty birik­tirgen qural retinde qyzmet etti. Ol – jazbasha oǵyz-qypshaq túrki tili men lingua franca – qypshaq tiliniń halyqtyq dıa­lektileri. Turpaıy latynnan fransýz jáne ıspan tilderi paıda bolǵany sııaqty bu­lardyń biri qazirgi qazaq tiline aınaldy.Osy etnostyq, dinı jáne mádenı to­lerant­tylyqtyń nátıjesinde Altyn Or­dada ómir súrgen halyqtar erekshe kóp­má­denı júıe retinde qalyptasty. Lev Gýmı­lev­she aıtqanda, ony sýperetnos deýge bolady. Bul – belgili bir óńirde bir ýaqytta paıda bolǵan, ekonomıkalyq, ıdeologııalyq jáne saıası turǵydan ózara baılanysty jáne ta­rıh­ta mozaıkalyq tutastyq tanytqan et­nos­tar toby.Qazirgi Qazaqstan – Uly Dalanyń dál jú­reginde, Altaıdan Kaspııge, Sibirden Syrdarııaǵa deıingi Joshy Ulysynyń negizgi aýmaǵyn saqtap qalǵan jáne onyń mádenı-mentaldyq paradıgmasyn qabyldap alǵan jalǵyz egemen memleket. Sodan qazaqtyń búgingi biregeıligi bastaý aldy. Onyń máni – túrkilik, eýrazııalyq, shyǵys, batys jáne dástúrli qazaq qundylyqtarynyń sıntezi, dinaralyq jáne etnosaralyq tolerant­tylyq, tabandylyq, baısaldy avantıýrızm, bostandyq pen jańa kókjıekterge umtylý.Biregeıligimizdiń qalyptasýyndaǵy úshinshi mańyzdy kezeń – halyq arasynda áz-Táýke – Dana Táýke atanǵan uly reforma­tor, Qazaq Konstıtýsııasy áıgili «Jeti jar­ǵy» zańdar jınaǵyn qabyldaǵan Táýke han bı­lik qurǵan ýaqyt. Halyq arasynda bul ke­zeń qazaq úshin altyn ǵasyr sanalǵany te­gin emes.Táýke han basqarý jáne quqyq júıe­sin­degi reformalardyń arqasynda ishki saıası qatynastardy rettedi. Ol bılik qatynas­tary­nyń júıesin ózgertti. Bılikti bir qolda shoǵyrlandyrmaý saıasatyn júrgizdi. Eski baı-sultandardy yǵystyryp, halyq óz ara­synan saılaǵan rý bılerin memleketti bas­qarýǵa tartty. Bıler bılik pen halyq ara­syndaǵy keri baılanysty jáne daýly má­selelerdiń ádil sheshilýin qamtamasyz etti.Konsensýs, ıaǵnı ortaq mámile basqarý­dyń negizgi qaǵıdaty retinde jarııalandy. Elıta arasyndaǵy qaqtyǵystar toqtap, zań­nyń ádildigi men ústemdigi ornady. Eko­nomıka damyp, saýda órkendedi. Turaqty ót­kizilip turǵan bıler quryltaıy jal­pyult­tyq máseleler sheshiletin mańyzdy mem­lekettik organǵa aınaldy. Elimizdegi bú­gingi Ulttyq quryltaı osy demokratııalyq dástúrdiń tikeleı jalǵasy ekeni anyq.Sol kezeń halyqtyń sanasynda altyn ǵa­syr, ıgilik pen beıbitshilik saltanat qurǵan ádiletti ári jaıly dáýir, «qoı ústinde boztorǵaı jumyrtqalaǵan zaman» bolyp, máń­gige qaldy.Uly babalarymyz bizge jaqsylyq pen ja­mandyqtyń arajigin ajyratý, qashanda ádil­dik pen ar-namysty tý etý, qarapaıym ári qaısar bolý, bilimge talpyný, jaqynǵa qam­qorlyq tanytý, úlkenge – qurmet, kishige – izet kórsetý, týystyq qarym-qatynasty úzbeý, Táýelsizdikke umtylý, jańashyldyqty meń­gerý, balalardyń erkindigi men durys maqsat sııaq­ty qundylyqtardy baǵa jetpes mura etip qaldyrdy. Bizdiń endigi mindetimiz – osy baı qazynany ári qaraı damytý jáne sonyń aınalasyna toptasý. Sol arqyly Uly Dala­nyń jańarǵan jáne máńgilik júreginde bo­la­shaqqa laıyqty ult qalyptastyrý.Bizdiń renessans qazirdiń ózinde bas­ta­lyp ketti. Sonyń nátıjesinde ulttyń ósip-órkendeýine jańa jol ashyldy. Dańqty jaýyn­gerler men saýdagerlerden, ǵalymdar men aqyndardan, handar men bılerden, qo­nys aýdarýshylar men jer aýdarylǵandardan, aǵartýshylardan, Altyn Orda, Qazaq han­dy­ǵy, Alash ordasy, Qazaq Keńestik Sosıalıstik Respýblıkasy dáýirindegi zııaly qaýym men ju­mysshylardan bizge jetken DNK kod – so­nyń kepili.

KELEShEK KО́KJIEGI

2022 jyl elimiz úshin halyqtyń sanasyn oıatqan, ulttyń biregeıligin qalyptastyrý pro­sesin jandandyryp, jańa baǵyt-baǵdar bergen mejeli jyl boldy. Sıfrlyq dáýirdegi geosaıası syn-qater kóbeıgen osynaý ýaqytta ultty biriktiretin turaqty jáne sanaly bire­geılikti saqtap, nyǵaıtý jetkiliksiz eke­ni anyq. Sondyqtan birneshe qadam alda júrý jáne HHI ǵasyrda ultty jahandyq geo­saıası arenada básekege qabiletti etetin qun­dylyqtardy qalyptastyrýdy qazirdiń ózinde bastaý asa mańyzdy. Bul – Qazaq­stan­nyń álemniń bolashaq saıası kartasynan ala­tyn ornyna tikeleı qatysty másele.Búginde Qazaqstan Prezıdentimiz Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń jan-jaqty oılastyrylǵan jáne júıeli qadamdarynyń arqasynda óziniń álemdegi laıyqty ornyn ıelendi. Sondyqtan biz áli de aınalasynda daý-janjal beleń alǵan ortada beıbitshilik mekeni bolyp qalyp otyr­myz. Bizdiń jaýymyz joq, óz kózqara­symyz ben múddemizdi saqtaı otyryp, bári­men dostyq qarym-qatynas ornattyq. О́zi­mizdi Shyǵys Azııa men Eýropa arasyndaǵy jańa Jibek jolynyń mańyzdy logıs­tıka­lyq tarmaǵy retinde tanyta aldyq. Reseı, Qytaı jáne jahandyq Ońtústik sııaqty geo­saıası alyptardyń ortasynda ózimizdiń baǵ­darymyzdy saqtap qana qoımaı, mańyz­dy óńirlik kúsh retinde damyp kelemiz. Osy turǵydan alǵanda, Qazaqstannyń saıası la­gerlerden tys mýltılateralızm saıasatyn ustanatyn orta derjava retindegi mártebesi aı­ryqsha mańyzǵa ıe. Syrtqy saıası baǵdar­dyń bul ózgerisi týraly 2024 jyldyń ja­zyn­­da Eýropalyq Odaqtyń sol kezdegi Syrtqy ister jáne qaýipsizdik jónindegi Jo­ǵarǵy ókili Jozep Borrel: «Buryn Qa­zaq­stan perıferııanyń ortalyǵy sanalatyn edi. Al ol qazir báriniń naq ortasyna jaı­ǵasty», – dep pikir bildirgen bolatyn.Qazaqstan kóp elmen salystyrǵanda, bú­kil álemdi sharpyǵan biregeılik daǵda­ry­synan shyǵatyn joldy tapty. Keıbir mem­leketterde, onyń ishinde álemdik derjava­lar­da bul syn-qaterge jaýap retinde regress, etnostyq ultshyldyq, ksenofobııanyń ór­shýi, ońshyl radıkalızmniń beleń alýy, óńir­lik jáne ulttyq deńgeıde oqshaýlaný, so­lardyń saldarynan keri ketý baıqalǵany ja­syryn emes. Al Qazaqstan ishki etnomá­denı ıntegrasııa arqyly, eshkimniń quqy­ǵyna nuqsan keltirmeı ári assımılıasııa­laýdan bas tartyp, ulttyq jańǵyrýǵa umtyl­dy.Qoǵamdyq sanada bolashaqtaǵy ulttyq qun­dylyq pen mádenı-aqyl-oı negizin qa­lyptastyrý jáne bekitý – kún tártibimizdegi ózek­ti másele. Onyń tartymdy bolýy Qazaq­stannyń árbir azamatyna jańa múmkindik berip, el brendiniń shetelde básekege qabi­let­ti bolýyn qamtamasyz eter edi. Bul – HHI ǵa­­syrda ulttyq ıdeıaǵa aınalýǵa laıyq ta­rı­hı aýqymdaǵy maqsat.Memleket basshysy: «Eń aldymen, biz ult­­tyń jańa sapasyn qalyptas­tyrý­ǵa basa mán berýimiz kerek. Sonymen bir­ge qoǵamdy alǵa jeteleıtin qundy­lyq­tar­dy qalyptas­tyrý qajet. Halyqtyń bire­geıligi men qo­ǵam­dyq sanany jańartpaı tú­begeıli ózge­ris­terdi júzege asyrý múmkin emes», – dep, jańa qundylyqtardyń bul úde­ris­tegi rólin erekshe atap kórsetti.Dástúr men qazirgi zamandy biriktiretin jańartylǵan ulttyq biregeılik turaqty mem­lekettiliktiń negizgi ortalyǵyna, re­for­malar draıverine jáne daǵdarys ýaqytynda damýdyń jasampaz kúshine aınalýy da kerek shyǵar. Ol HHI ǵasyrdaǵy ulttyń deńgeıine saı keletin jańa etıkany, rýhanı damýdyń úshtaǵany – bilim, ǵylym jáne mádenıetti, eń­bek mádenıetin, sıfrlyq dáýirdiń ozyq daǵ­dylaryn qalyptastyrýdy, sol arqyly smart-ult qurýdy qamtıdy. «Toqaev mode­li­niń» basty ustanymy osy tetikterdi jal­pyult­tyq biregeıliktiń mádenı-mentaldyq matrısasyna engizýdi kózdeıdi.Qazir ony aıqyndaıtyn negizgi qun­dy­lyq­tar men mádenı úrdisterdi atap kórsetýge bo­lady. Ol, eń aldymen, Memleket basshy­sy­­nyń «Adal azamat» tujyrymdamasynan kó­­rinis tapqan ádildik, zań men tártip. Bul tu­jyrymdama Prezıdentimizdiń zań ús­tem­digin, ashyqtyq pen azamattyq jaýap­ker­shi­likti nyǵaıtý jónindegi saıasatynyń mańyz­dy baǵyty sanalady. Bul ıdeıa sybaılas jem­qorlyqqa qarsy kúres salasyndaǵy re­for­malarmen, memlekettik qyzmetterdi sıfrlandyrýmen jáne jańa qoǵamdyq sana qalyptastyrýmen tyǵyz baılanysty. Adal azamat – sybaılas jemqorlyq uıat sanalatyn jáne zań, ashyqtyq, jaýapkershilik qalypty normaǵa aınalatyn qoǵam qundylyqtary.Mádenı mura men dástúrdiń jańǵyr­tyl­ǵan qundylyqtary – jańa biregeıliktiń mańyz­dy elementi. Tyńǵylyqty zerdelengen dástúrli negizge taban tireıtin qazirgi qazaq má­denıeti halyqaralyq aýdıtorııaǵa da ózek­ti jáne suranysqa ıe qubylysqa aına­lyp keledi. Qazaq tiliniń memlekettik til retinde ǵana emes, biregeıliktiń bastapqy ári mańyzdy bóligin biriktiretin mádenıet qura­ly retinde aıasynyń keńeıe túskenin de atap ótken jón. Bul úrdis ulttyq renessanstyń negizgi elementine aınalyp keledi. Naýryz toılaý, etnostıldegi kıim úlgisine, halyq aspaptaryna, ulttyq taǵamdarǵa suranys­tyń artýy sııaqty jańartylǵan ádet-ǵuryp­­tar men salt-dástúrler de ult birli­gine yq­pal etetini anyq.Patrıotızm men ulttyq birlik – resmı ıdeologııa retinde emes, el men halyq úshin maqtanysh sezimi, memlekettik rámizderge – Týǵa, Ánuran men Eltańbaǵa, ata-baba­lary­­­myzdyń tarıhı jady men rýhanı murasyna degen shynaıy qurmet, azamattyq kelisimniń, etnosaralyq jáne dinaralyq tolerantty­lyq­tyń mańyzdylyǵyn túsiný jolyndaǵy ne­gizgi qundylyqtar.«Smart-ult» tujyrymdamasy «Qazaq re­nes­sansynyń» aıqyndaýshy quramdas bó­ligine aınalýǵa tıis. Ol – sıfrlyq trans­­­for­masııa jaǵdaıynda qatty da­myǵan, bilimdi, tehnologııalyq turǵydan ilg­eri jáne áleýmettik jaýapty qoǵam qa­lyptastyrý degen sóz. Smart-ult – teh­no­logııany qol­da­na­tyn qoǵam ǵana emes, sonymen birge aza­mattardyń bilim deńgeıi men sıfrlyq saýat­tylyǵy joǵary, ın­no­vasııalyq oılaý qabileti, qoǵamdyq ıgi­likke degen jaýap­kershiligi damyǵan, ózin-ózi oqytý, beıim­delý jáne jumylý daǵdy­la­ry qalyp­tasqan bolashaqqa laıyq qoǵam.Sonymen qatar smart-ult tereńnen oılaýdy, kognıtıvti ıkemdilikti, teh­nologııalyq ózgerister jaǵdaıynda oqý­ǵa jáne qaıta úırenýge daıyn bolýdy, jańa ıdeıalar men tásilderge ashyqtyqty, krea­tıvtilik pen ınnovasııalyq oılaýdy da­mytady. О́mirdiń barlyq salasynda sıfrlyq tehnologııalardy belsendi qol­danýmen qatar, smart-ult ınklıýzıvtilikti, barlyǵyna teń múmkindikterdi qoldaýdy, ekologııalyq mádenıetti qalyptastyrýdy, «jasyl» tehnologııalardy paıdalanýdy, azamattardy bastamashyl, oıshyl, etıka­lyq ózgeristerge daıyn turatyn tulǵalar retinde tárbıeleýdi kózdeıdi. Bul tujy­rym­damanyń maqsaty – árbir azamat ádil, tıim­di jáne ınnovasııalyq memleket qurý­dyń belsendi qatysýshysy bola alatyn qoǵam qalyptastyrý.Qazirdiń ózinde alǵashqy qadamdar ja­saldy. Olar: «Sıfrlyq Qazaqstan» baǵ­dar­lama­sy, «aqyldy» qalalar men IT-bilim berý salasynyń damýy, Astana Hub-tyń iske qosylýy, startaptar men jastar bas­ta­malaryna júıeli qoldaý kórsetý. Smart-ult kóz aldymyzda paıda bolyp jatyr. Bul –halyqaralyq olımpıadalarda jeńis­ke jetken jáne bedeldi sheteldik joǵary oqý oryndaryna túsken oqýshylarymyzdyń jetistikteri, shahmat sııaqty aqyl-oı saıy­­syndaǵy zııatkerlik serpilis. Bizdiń ja­sóspirimder jýyrda Grekııada ótken álem chempıonatynda jalpy komandalyq esepte birinshi oryn ıelenip, 6 altyn me­dal jeńip alǵany belgili. Bul qatardaǵy eń jas chempıonymyz Alısha Bısalıeva ne­bári segiz jasta ekenin erekshe atap ót­ken jón.Ata-babamyzdan qalǵan mol murany HHI ǵasyr trendterine saı jan-jaqty zer­de­leý, jańartylǵan, sıfrlyq dáýirdiń daǵdylarymen, jańa bilim jáne aqyl-oımen tolyqtyrý asa mańyzdy. Ol – pas­sıonarlyq ósýdiń ózegi, «sıfrlyq kósh­pendilerdiń» jas urpaǵyn jańa bıikterge jeteleıtin ishki kúsh. Bul ulttyń birligin, mem­leket pen qoǵamnyń kúsh-jigerin birik­tirýdi, júıeli strategııany jáne ábden zerttelgen ıdeologııalyq tetikterdi birik­tirýdi talap etedi. Senat janyndaǵy Sarap­shylar klýby bastamashy bolǵan «Taldaý mektebi» qoǵamdyq jobasy osy qaǵıdatpen jumys isteıtinin aıta ketýge bolady. Joba memlekettik basqarýdaǵy, BAQ, ǵylymı saraptama qoǵamdastyǵy jáne azamattyq sektor qyzmetindegi taldaý tásilderiniń sapasyn kóterýdi kózdeıdi.Jalpy, «Toqaev modeli» qoǵam sanasyn­da biryńǵaı mádenı-mentaldyq keńistik qalyptastyrý prosesin bastap berdi. Ol qun­dylyqtarǵa, maqsat-mindetterge, tarı­hı narratıvterge, mádenı trendterge, et­no­mádenı dástúrler men sıfrlyq dáýir­diń negizgi mánine taban tireıdi. Bul qadam qa­zaq renessansyn tolyq júzege asyrýǵa já­ne ultymyzdy álemdik daǵdarys jaǵ­daıynda básekege qabiletti etýge qansha­lyq­ty qaýqarly? Bul suraqtyń jaýaby onyń barlyq qatysýshysy men ıgiligin kórýshiler – memleketke, qoǵamǵa, azamat­tarǵa, ıaǵnı siz ben bizge baılanysty.Bul jóninde Prezıdentimiz Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev: «Bizdiń álemdegi ornymyz, eń aldymen, ultymyz­dyń sapasyna baılanysty bolmaq. Qýatty el bolamyz desek, birlese otyryp, birqatar mańyzdy saýalǵa jaýap berýge tıispiz. Biz bolashaǵy qandaı memleket quryp jatyr­myz? Ultymyz neni armandaıdy? Qazaqstan azamaty qandaı bolýy kerek? Elimizdiń basty tiregi ne? Mıssııasy qandaı?», – dep, naqty aıtqan bolatyn.

POST SCRIPTUM

Tarıh óziniń sabaǵyn qabyldaýǵa daıyn adamdardy ǵana úıretedi. Bizdiń burynǵy abyroı-bedelimiz ben ataq-dańqymyz ótken ýaqyttyń enshisinde qalyp, qazirgi bar mindetimiz álemdi bóliske salatyn jahandyq oıynshylar arasynda aman qalý ǵana bolyp kórinýi múmkin. Biraq tarıh boljanǵan taraýlardan turatyn oqýlyq emes, ol – qorytyndysyn eshkim bil­meıtin úzdiksiz prosess. Biz – onyń bir ból­shegimiz. Tarıh bizdiń búginimiz ben bola­shaǵymyzdy qamtıdy. Biz Uly tarıhtyń muragerleri ǵana emespiz. Ata-babamyzdyń asyl armany, tarıhtyń buralań jolynyń jańa soqpaǵynda qaıtalaný úshin óz ýaqy­tyn kútken áleýet bolyp bizdiń boıymyzda ómir súredi. Biz bolashaqty, sanamyzda sáý­le shashyp turǵan altyn ǵasyrdy ja­qyn­data otyryp, sol ýaqytqa batyl qadam basýymyz kerek.…Qypshaq aýylynan shyǵyp, qatardaǵy quldan dańqty qolbasshyǵa deıin kóteril­gen ámir, qos Kıeniń qorǵaýshysy, Mysyr men Shamnyń bıleýshisi, sanańa aıryqsha qýat, boıyńa erekshe kúsh beretin jýsan ıi­sin eshqashan umytpaǵan Sultan Beı­barys­tyń armany da osy edi.

Máýlen ÁShIMBAEV,QR Parlamenti Senatynyń Tóraǵasy