Búginde Astanada birneshe eldiń boksshylary birlesken oqý-jattyǵý jıynyn ótkizip jatyr. 30 maýsym men 6 shilde aralaǵynda elordadaǵy Jaqsylyq Úshkempirov atyndaǵy jekpe-jek saraıynda «Word Boxing» uıymynyń alamany álem kýboginiń ekinshi kezeńi ótedi. Jahandyq dodanyń birinshi kezeńi sáýir aıynda Brazılııada uıymdastyryldy. Qorytyndy kezeńi endi shildeniń sońynda túńligin túrmek. Bas qaladaǵy tartysqa qatysatyn elderdiń aldy kúni buryn Arqa tósine at baılap, jergilikti klımatqa beıimdelip jatyr. Kelgen qonaqtardyń arasynda Fınlıandııa quramasy da bar. 30 jylǵa jýyq osy elde bokstan bapker bolyp qyzmet atqaryp júrgen bilikti maman Asqar Sársenbaevpen dıdarlasýdyń oraıy týdy. Eýropanyń teriskeıinde talanttardy túletip kele jatqan qandasymyz aǵylshynnan bólek fın, shved tilderinde de erkin kósiledi eken. Fın shákirtterine sýomıshe (fın tilinde) aqyl-keńesin aıtyp otyrdy.
– Atamekenge qosh keldińiz! Estýimizshe, 1997 jyldan beri Fınlıandııada turady ekensiz. Elge jıi at basyn burasyz ba?
– Árıne, árkimge de týǵan jeri jumaq mekeni ǵoı. Qansha damyǵan elde, alpaýyt memlekette ómir súrseń de týǵan topyraǵyńa degen iltıpatyń júregińde, kóńil túkpirinde turady. Jıi kelýge tyrysamyz. Eń birinshi balalarymyzdyń ana tilin umytyp qalmaýy úshin. О́ıtkeni olar Fınlıandııada ómirge keldi, fın, shved tilderinde balabaqshaǵa bardy, mektepte oqydy, aldy qazir stýdent. Aralasatyn ortasy da fın jurtynyń ókilderi. Tek úıge kelgende ǵana bárimiz qazaqsha sóıleımiz. Balalarymyz kanıkýl kezinde atajurtyna kelip aýnap-qýnap qaıtady. Sol eki aıdaı ýaqyttyń ózi olarǵa ana tilin tereńdeı bilip, erkin sóıleýine orasan zor septigin tıgizedi.
– Endi Helsınkıdiń turǵyny bolǵanyńyz týrasynda tarqata aıtsańyz. Qalaı jolyńyz tústi?
– 1972 jyly qazirgi Túrkistan oblysy, Kentaý qalasynda ómirge keldim. Shaǵyn qaladaǵy Y.Altynsarın atyndaǵy orta mektepti támamdadym. Kentaýdaǵy taý-ken metallýrgııa tehnıkýmynda oqydym. Reseıdiń Sankt-Peterbýrg qalasyndaǵy ýnıversıtette bilim aldym. Qolynda dıplomy bar jas maman úshin eleń-alań kezeńde ómir aǵysyna beıimdele alý óte qıynǵa soqty. Ár salada baǵymyzdy synap ta kórdik. Saýdanyń da san salaly silemderinde nápaqa taptyq. Bozbala shaqtan jigittik kezeńge ótken shaǵymyz 90-jyldardyń basyndaǵy toqyraý kezeńine tuspa-tus keldi. Eldegi jappaı jumyssyzdyq, áleýmettik ahýaldyń múshkildigi kóp nársege áser etti ǵoı. Jumys isteý kerek, jan baǵý qajet dep shetelde baǵymdy synap kórýge tyrystym. Aldymen Nıderland eline tabanym tıdi. Odan keıin Shvesııanyń da sýyn iship, nanyn jedik. Biraq eki eldiń de aýrasy, tabıǵaty asa kóńilge qonbady. Eýropada júrgende Fınlıandııaǵa da baratyn edik. Halqy jaımashýaq, tártipke qatal, adaldyqtan attamaıtyn memleket. Aqyry tańdaý Fınlıandııa eline tústi. Ol kezderi qazirgideı Shengen vızasy joq, vızany úsh aıǵa ǵana ashady. Osylaısha, úsh jyl baryp-kelip júrip, fınderdiń atynan birneshe halyqaralyq saıystarǵa qatysyp, júldeger atandym. О́zim de shuǵyldana júrip, jetkinshekterdi boksqa baýlyp, bapkerlikti qatar alyp júrdim. 2000 jyldan bastap Fınlıandııa eliniń turǵynymyn. Qazaq boks mektebiniń mártebesimen ózge elder árqashan sanasady, qurmetteıdi. Shoqyr Bóltekuly negizin qalaǵan boks ustahanasynda úırengenimiz ben zerdemizge túıgenimizdi fın jastaryna úıretip kelemin.
– Oqý-jattyǵý jıynyna qatysty aıtsańyz. Astanaǵa neshe boksshy keldi? Álem kýboginiń kezeńinde shákirtterińiz barlyq salmaqta aıqasa ma?
– Joq, tek úsh salmaq dárejesinde ǵana boksshylardy saıysqa qosamyz. Jalpy, 4 er, 4 áıel boksshy keldi jattyǵý jıynyna. Jigitterdiń úsheýi – áskerı boryshyn ótep júrgen sarbazdar. Basshylyqqa hat jazyp, oqý-jattyǵý jıynyna qatysyp, tájirıbe almassyn dep surap aldyq. Barlyǵy da túbit murty tebindep kele jatqan 18-den endi asqan jastar. Kúzde 22 jasqa deıingi boksshylar arasynda Eýropa chempıonaty ótedi. Sol dodaǵa osy saıypqyrandardy baptap qosamyz. Astanadaǵy oqý-jattyǵý jıyny olarǵa orasan múmkindik týdyryp otyr. Birneshe eldiń tisqaqqan boksshylarymen sparrıng ótkizip shyńdaldy. Jastardy oqý-jattyǵý jıyny aıaqtalǵan soń elge qaıtaramyz. Erlerdiń sapynda bir boksshymyz saıysqa túsedi. Áıelder arasynda tórt boksshy álem kýboginiń kezeńinde baǵyn synaıdy.
– Fınlıandııa hokkeıge basymdyq beretindeı kórinedi. Álemdik dodalarda aıdyn ústindegi aıqasta esesin jibermeıdi.
– Ras aıtasyz, balalaryn kóbine hokkeı úıirmesine berýge qumbyl. Qysqy sporttyń basqa da túrlerine qatysýshylardyń qatary qalyń. Dese de jekpe-jek sporty, onyń ishinde boks pen kúreske de qyzyǵýshylyq artyp keledi. Eýropa qurlyǵynda balýandar da, boksshylar da halyqaralyq saıystardan oljaly oralyp júr. 2000 jyly jasóspirimder komandasynda bapker bolyp, jetkinshekterge boks qolǵabyn qalaı kıip, baýyn qalaı baılaý keregin úıretip tárbıeledik. Keıin sol shákirtterimiz týrnırlerden júldemen oralyp, dańqymyzdy ósirdi. Eldiń sportyna jaýapty tulǵalar eńbegimizdi baǵalap, bapkerlik salada dárejemizdi kóterdi. Búginde Fınlıandııa ulttyq quramasynyń bas bapkeri qyzmetin atqaryp júrmin.
– Bul elde erler men áıelder quramasyn da bir bapker baptaıdy eken. Keıingi jyldardaǵy nátıjege kóz toqtatqanda fınderdiń burymdy arýlary orasan zor jetistikke jetip júr. Jazǵy Olımpııa oıyndarynyń júldegerleri de shyqty.
– Qyzdardyń abyroıymyzdy asqaqtatyp turǵany ras. 2016 jyly Brazılııada ótken Rıo Olımpıadasynda Mıra Potkonen degen boksshy qyzymyz qola medal oljalaǵanda, jasy 35-te edi. Arada bes jyl ótkende 2021 jyly Tokıo Olımpıadasynyń jartylaı fınalyna jetip, eki dúrkin qola júldeger atandy. Eýropa chempıonatynda eki márte top jardy. Álem birinshiliginen de eki ret qola júldemen oraldy. О́te tájirıbeli boksshy. 2016 jyly bokstan áıelder arasyndaǵy álem chempıonaty Astana qalasynda ótti. Mıramen birge Elına Gýstavsson degen qyzymyz da qola júldeger atandy. Eýropa chempıonattarynda júlde aldy. Osyndaı saqa sportshylardyń izin basatyn jas býyn da qaýlap ósip keledi. Fınlıandııa boksynda tolqyn almasý kezeńi júrip jatyr. О́ıtkeni qurama qataryna qosylǵandardyń basym kópshiligi – jastar. Demek birer jylda olardyń da nátıjesi baıqalatyny anyq. Qyzdar arasyndaǵy báseke, tartys óte joǵary. Dese de jigitterdiń de báıge aty boıyn jasyratyny sekildi ózderiniń áleýetin kórsetetin shaǵy týady dep senemin. Ázirge erlerimiz qurlyqtyq saıystarda myqtylyǵyn kórsetip keledi.
– Bas bapkerlik qyzmettiń jaýapkershiligi júktelgende sizge qandaı da bir talap qoıdy ma?
– Jazǵy Olımpıadadan, álem chempıonatynan júlde alý degen be? Dál olaı shegelep aıtyp, moınyńa ilmeıdi. О́ıtkeni sportty basqaryp otyrǵan shendiler bul elde qalaı damyp kele jatqanyn jete biledi, tereńdeı zertteıdi. Al jalpy jazǵy sport túrleriniń ishinde boksshylardyń jetistigi bir tóbe. Jazǵy Eýropa oıyndary, Skandınavııa saıystarynda kórsetkishimiz qashanda joǵary. Byltyr Parıj Olımpıadasynda tek bir qyzymyz ǵana joldama ıelendi. Eki jekpe-jeginde jeńip, úshinshi aınalymda ese jiberip, 5-oryndy mise tutty. Bizdiń endigi mejemiz – 2028 jyly ótetin Los-Andjeles Olımpıadasynyń medali. Soǵan barymyzdy salyp, keshendi jospar túzip, ázirlikti bastadyq.
– Bizde sportshylarǵa memleket tarapynan qoldaý bar. Olımpıada, álem chempıonaty, ýnıversıada, qurlyq birinshiligi syndy dúbirli dodalardan medal alǵan sportshylarǵa, tipti keı saıystarda úzdik bestikke engen sportshylarǵa da qomaqty syıaqy beredi. Fınderde qalaı?
– Aýyzdy qur shóppen súrtken jaramas. Memleket qazynasynan qarjylaı qoldaý, aı saıynǵy jalaqy esebinde demeý kórsetedi. Biraq myna somada berdik dep jar salmaıdy. О́ıtkeni ol sportshynyń jeke qupııasy sanalady. Ulttyq olımpıada komıteti, sport mınıstrligi tarapynan da únemi qoldap, stıpendııa taǵaıyndaıdy. Bir-birinen qansha tólenetinin de suramaıdy. Jalpy, fın halqynda bireýdiń qaltasyndaǵy qarjysyn sanaý mádenıetsizdik sanalady.
– Otbasyńyz da Fınlıandııada turady. Jaryńyz qandaı qyzmet isteıdi?
– Zaıybym Indıra Ermaǵulova da kentaýlyq. Mamandyǵy – bastaýysh synyp muǵalimi. Fınlıandııada joǵary oqý ornyn támamdady. Tuńǵysh qyzymyz Sabına stýdent, akademııada pedagog mamandyǵyn meńgermekke bilim alyp jatyr. Ekinshi balamyz Dııar mashına óndirisiniń mamany atanbaq. Odan keıingi qyzymyz Adelına 2-synypta oqıdy, kenjemiz Ámına balabaqshada.
– Birneshe tildi biledi ekensiz?
– Fın tilinde erkin sóıleımin, shvedterge óz ana tilinde aıtar oıymdy jetkize alamyn. Sheteldik bapkerlermen aǵylshyn tilinde hat-habar almasamyn.
Áńgimelesken –
Qýanysh NURDANBEKULY,
«Egemen Qazaqstan»