Azyq-túlik baǵasynyń turaqsyzdyǵy qarapaıym halyqty qatty tolǵandyryp otyrǵany ras. Ásirese áleýmettik mańyzy bar taýarlardyń baǵasyn kim jáne qandaı jolmen rettep otyr degen saýal jıi kóteriledi. Sonymen qatar elorda turǵyndary kúndelikti as-aýqatqa qansha qarjy jumsaıdy? Osy máselelerdiń mán-jaıyn anyqtaý maqsatynda «Astanalyq» bazary men «Magnum» saýda jelisine arnaıy baryp, tutynýshylardyń pikirin bildik.
«Astanalyq» bazarda saýda keshkilik ýaqytta da qyzyp tur. Jumys kúniniń ózinde azyq-túlik alýǵa kelgen halyqtyń qarasy qalyń. Úkimet bekitken áleýmettik mańyzy bar taýarlardyń shektik baǵasy men mundaǵy baǵalardy salystyrý úshin elmen birge biz de bazardy barlap kórdik.
Kóbine jaz mezgilinde kókónis pen jemis-jıdek arzandaıdy degen túsinik bar. Alaıda bıyl shildede bazar baǵamy tómendegenniń ornyna, keı taýarlardyń quny sharyqtap tur. Máselen, almanyń baǵasy sortyna qaraı 450 teńgeden bastalsa, shıe 800 teńge men 1 200 teńge aralyǵynda saýdalanyp jatyr. Osy oraıda Lázzat esimdi tutynýshyny sózge tarttyq.
«Úıde kishkentaılar kóp bolǵan soń, onyń ústine jemis-jıdek pisken ýaqytynda qarbyz-qaýyn, júzim, shıelerdi jıi alyp turamyz. Jazda baǵasy arzandaıdy dep edik, kerisinshe qymbattap ketti. Kúndelikti tamaqqa kemi 10 myń teńgedeı jumsaımyz. Balalardyń ákesi ǵana jumys istep, men úı sharýasyndaǵy adam bolǵan soń, bul – aıtarlyqtaı salmaq. Buǵan qosa jumyrtqanyń da baǵasy sharyqtap ketti», dedi ol.
Onysy – shyndyq. Turǵyndar áleýmettik mańyzy bar azyq-túlikke (ÁMAT) jatatyn taýyq jumyrtqasynyń bir danasyn 45 teńgeden joǵary alyp júrgen. Búgingi tańda onyń baǵasy 75-80 teńgege jetken. Saýdagerler baǵanyń kúrt ósýin otandyq óndirýshilerdiń azdyǵymen jáne jetkizý shyǵyndarynyń ósýimen baılanystyrdy. Qaıbir jyly qymbattap ketken qanttyń da sebebin logıstıkalyq problemamen túsindirgen edi sarapshylar. Eń ókinishtisi – keıin barlyq másele sheshilse de, baǵanyń sol kúıinde qalyp qoıatyny.
Osylaısha, bazardaǵy baǵany baǵamdaǵan soń, irgedegi «Magnum» saýda jelisine kirip kórdik. Baǵalardy salystyrdyq, basymyzdy shaıqadyq. Aıyrmashylyq – aıtarlyqtaı úlken. Mysaly, «Magnum»-da 1 kg kartop 359 teńge bolsa, «Astanalyq» bazarda 400 teńgemen saýdalanady. Al saýda jelisindegi pııazdyń baǵasy 313 teńge bolsa, bazarda 360 teńgege satylyp jatyr.
Sóıtip sýpermarket ishin aralap júrgende kassaǵa qalaı jetip qalǵanymyzdy baıqamaı qaldyq. Nazarymyzǵa tólem jasap jatqan aq jaýlyqty apa ilikti. Azyq-túlikti únemmen alǵany baıqalady. Qymbatshylyq týraly apamyz ne deıdi eken? Pikirin bildik.
«Otadan jańa shyqqan adam bolǵan soń, kóp aqsham dárige jumsalady. Olardy bilesiń, arzan emes. О́zim úkimetten eń tómengi zeınetaqy men járdemaqy alamyn. Áıtse de Allaǵa shúkir. Balalardyń jumysy bar. Ne degenmen olar da azyq-túlik arzanǵa túsedi dep jeńildikterdi «ańdyp» otyrady», deıdi 75 jastaǵy zeınetker. Onysy balalary sátti ári tıimdi jasaý úshin jeńildik aksııalaryn baqylap otyrsa kerek.
Sodan keıin bazarǵa endi kirip kele jatqan úsh-tórt bozbalany baıqadyq. Jigittermen tanysyp, sózge tarttyq. L.N.Gýmılev atyndaǵy ýnıversıtettiń stýdentteri eken. Páter jaldaıdy. О́z ishterinen aqsha qosyp, azyq-túlik alýǵa kelgen. Apamyzǵa qoıǵan saýaldy bularǵa da qoıdyq. Jaýaby qynjyltty.
«Aýylǵa qaıtpaı, qalada jumys istep júrmiz. Jataqhanadan shyqqan soń, birigip páter jaldadyq. Jalpy jaǵdaı – jaman emes. Biraq azyq-túlikti «rassrochkaǵa» bólip tóleıtin kezder bolady. Bereshekti aıdyń sońynda qosymsha jumys istep qaıtaramyz», dedi olar.
Bólip tóleý mehanızmi qarapaıym bolǵanymen, qaýipti ekeni belgili. Onda satyp alý baǵasy tólem kezeńiniń aılarynyń sany boıynsha teń bólikterge bólinedi jáne qaryz alýshy eshqandaı komıssııa tólemeıdi. Biraq munyń da óz kiltıpany bar. Keıbir dúkenderde bólip tóleýge bolatyn taýarlar keıbir nesıe beretin jerlerge qaraǵanda qymbatyraq bolýy múmkin. Ekonomıst Arman Baıǵanov qaryzdanǵan turǵyndardyń jaǵdaıy alańdatarlyq dep sanaıdy.
«Keıbireýlerge kartamen tóleýdiń ózindik artyqshylyǵy bar shyǵar. Alaıda bul halyqtyń keıbir tobynda azyq-túlikke de aqsha jetpeıtinin kórsetedi. Azyq-túlikti bólip tóleý arqyly alatyndar kedeılik deńgeıine jaqyn sanatqa jatatynyn atap ótý kerek», deıdi A.Baıǵanov.
Hosh, halyqtyń áleýmettik mańyzy bar taýarlarǵa da áleýeti jete bermeıtinin túsindik. Qaıtpek kerek? Sarapshy Baýyrjan Isabekovtiń paıymynsha, qymbatshylyqtyń negizgi sebebi – elimizdegi olıgopolııalyq naryq. «Iаǵnı bizde qalyptasqan 4-5 iri kompanııa bar. Solar ózara kelisip, baǵany joǵary deńgeıde ustap tur», deıdi ol. Mysaly, olıgopolııalyq naryqtaǵy eki fırmanyń bireýi tómen baǵa, ekinshisi joǵary baǵa belgilese, onda sandyq qatynasy shamamen 1:3 esebinde ekeýiniń tabystary ártúrli bolady. Ondaı qadamǵa iri kompanııalar, árıne, barmaıdy. Al zardap shegetin – baıaǵy halyq.
Aıtpaqshy, aldaǵy eki jyl ishinde memleket azyq-túlik baǵasyna múldem aralaspaýy múmkin. Naryqty retteýden bas tartý usynysy qazir ashyq talqylanyp jatyr.
«Bul ózgeris – otandyq óndirýshiler arasynda ádil básekeni qalyptastyrýǵa jasalǵan qadam. Sáıkesinshe, endi áleýmettik mańyzy bar 19 túrli tamaq quny da qubylyp otyrady. Bul otandyq óndiristi toqyraýdan saqtaıdy», dep túsindirdi Saýda jáne ıntegrasııa mınıstri Arman Shaqqalıev. Osylaı degen ol áleýmettik taýarlar baǵasyn memlekettik retteýden kezeń-kezeńimen bas tartýdy usynyp otyr.
Qoryta kele, baǵany turaqtandyrý jáne oryn alýy múmkin alypsatarlyqty boldyrmaý boıynsha áli de birqatar jumys atqarylýy kerek ekenin ańǵardyq. Al áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik baǵasyn áýeli baqylaýda ustap, keıin bos jiberý úmitimizdi qanshalyqty aqtaıdy? Ýaqyt kórsetedi.