Fotoóner kimge kerek?

Iá, qazir kez kelgen adamnyń fotokamerasy bolmasa da, uıaly telefonymen qalaǵan dúnıesin túsirýge shamasy jetedi. Fotosýret túsirýdegi túrli qıyndyq barynsha jeńildegendikten, árbir adam «fotograf» atanyp ketkenin moıyndamasqa bolmaıdy. Búgingideı asa joǵary jyldamdyqpen damyǵan dáýirde fotografııa árbir adamnyń kúndelikti tirshiliginiń ajyramas bóligine aınalyp úlgerdi. Osy kúni tipti ómirimizdi fotosýretsiz elestete almaıtyndaı dárejege jettik. Foto ońaı nársege aınalǵany sonsha, eńbektep júrgen bala da fotosýret túsirýdi biledi desek bolady. Bul – ǵylym men tehnologııa jetistiginiń, qoǵam damýynyń bir kórinisi. Osyndaı jaǵdaıda fotografııanyń adamdarǵa óner retinde qajettiligi qalmaǵandaı seziletini ras. Árıne, «onyń óner retinde qajeti joq» dep eshkim kesip aıta almaıdy, Fotonyń qoǵamdy damytýdaǵy, onyń kem-ketigin túzeýdegi róli tómendegen emes, aldaǵy ýaqytta da tómendemeıtini anyq. Másele onyń qalaı qoldanylatyndyǵy men qoǵamǵa ne usynatyndyǵynda. Ashy shyndyqty aıta ma, álde álem-jálem sulý sýretter ǵana usyna ma? Fotografııanyń róli men qyzmetine tereń boılatatyn akademııalyq bilimniń kerek jeri de osy tus.

Negizinde, fotosýretke túsirýdegi nıet bastapqyda óte qarapaıym bolǵan: tek turmystyq sátterdi, ádemi nemese ózimizge qyzyq kóringen dúnıelerdi basqalarmen bólisý ǵana. Ýaqyt óte kele, fotosýretterdiń alýan túrin kórdik: kórkem tabıǵat fotolary, reportajdyq fotolar, sándi portretter, kórkem jarnamalyq fotolar jáne t.b. Al mundaı san alýan foto kópshiliktiń fotografııa týraly túsinigine áser etti. Buryndary fotoǵa túsirý kásipqoı fotograftarǵa tıesi kúrdeli is bolyp kórinse, sóz basyndaı aıtqanymyzdaı, tehnologııanyń qarqyndy damýynyń arqasynda qazir sýretke túsirýdiń tehnıkalyq jumystary men mashyqtary mátin jazýdan da ońaı sharýaǵa aınaldy. Iá, mátin jazýdan góri fotoǵa túsirý ońaıyraq boldy. Mátin jazý saýatty qajet etse, fotoǵa túsirý úshin eshqandaı bilim qajet emes sııaqty. Ol saýatsyz adamnyń da qolynan keletin tárizdi. Bir jaqsysy – qolynda kamerasy bar kez kelgen adam «óner» jasaı alatyn boldy. Bul basqa óner túrlerinde joq erekshelik edi.

Biraq onyń keri jaǵy da bar, sebebi fotografııa – ashyq medıa ónim. Ondaǵy maǵyna kóbinese dınamıkalyq turaqsyzdyq jaǵdaıynda bolady, paıdalaný ortasyna saı ózgeriske ushyrap otyrady. Kúndelikti ómir ylǵı da ádemi, «tátti» tabıǵı kóriniske jolyqtyra bermeıdi. Sondyqtan da adamdar ádemilikti, fotografııanyń jeńil jolyn izdeıdi. Internet jelilerin tintip, kompıýterde sýret óńdeý tásilderin ıgeredi. Sonymen mol «tájirıbe» jınaqtap, fotobaıqaý, fotokórme syndy is-sharalarǵa qatysady. Túrli marapattarǵa qol jetkizip, fotoqaýymdastyqtarǵa múshe bolady. Fotoáýesqoılar men «mamandardyń» ósip-jetilý prosesi, mine, osyndaı.

Al burynǵy fotosýretshiler portret nemese tabıǵatty túsirerde obektıvin tańdap, kúnniń belgili bir ýaǵyn kútetin. Olar sheksiz ásemdikti kórmeıinshe tynym tappaıtyn. Sonyń arqasynda fotografııa romantıkaǵa, tipti táýekelge ulasatyn. Al qazirgi «tátti sýret» qýǵannyń kóbi kameranyń jyldamdyǵyna, kompozısııaǵa, kún sáýlesine úńilgenimen, kórkemdik pen estetıkanyń tereńine boılamaıdy. О́zderin damyp jatyrmyz dep sezingenimen, alǵashqy jyldardaǵy deńgeıden asa almaıdy. Osylaısha, «tátti fotonyń» bal shyrynyna belsheden batyp, myń-myńdap basylǵan «laıktan» basy aınalǵandar kóbeıdi. Tipti túrli marapat kenelip jatqandar da jeterlik. Mundaı sýretterdi baǵalaýdyń  akademııalyq ólshemi bolýy kerek edi, biraq ol kórinbeıdi. Bul fotografııa salasynda kópshilikti júıeli bilimge ıek artpasa da bolady degen jańsaq senimge ákeldi.

Sulý sýretti eshkim joqqa shyǵarmaıdy, biraq ónertanýshylar muny «tátti sýǵa» teńeıdi. Onyń táttiliginen basqa bereri joq, lázzaty uzaqqa barmaıdy. «Tátti sýret» degenimiz de sol sııaqty. Sondyqtan ańsaǵan táttilik ashydan bastalýy kerek edi. Jurt «О́ner – sulýlyqtyń kórinisi» dep qabyldaıdy, biraq ónerdegi estetıka tek sulýlyqpen shektelmeıdi. «Tátti» sýretshiler estetıkany tek sulýlyq teorııasy dep qate túsinedi. Ogıýst Rodenniń «О́mirde sulýlyq az emes, sony kóretin kóz az» degen sózin bári jatqa aıtqanymen, onyń astaryn túsinetinder sanaýly. О́nerdi tek sulýlyq dep túsiný – ónerdegi saýatsyzdyq.

Laslo Moholı-Nad: «Bolashaqta fotoónerdi túsinbegen adamdar saýatsyz sanalady», – degen edi. Elimizdegi fotoónerdiń álemdik qadamǵa ilese almaýy osy «tátti sýretten» lázzat izdeýmen baılanysty. Sıýzan Sontag aıtqandaı, «Platon úńgirinde» ómir súrgisi keletinder shynaıylyqtan góri sýretti artyq kóredi.

Durys jol qaısy?

Meıli praktıkalyq, meıli tanymdyq bolsyn, jol asa qarapaıym: «Fotografııa tarıhy + О́ner tarıhy» arqyly túrli dáýirdiń klassıkalyq týyndylaryn kórý, shyǵarmashylyq logıkasyn túsiný. Fotoónerdiń durys baǵdary – osy.

Fotoónerdiń qıyndyǵy tehnıkada emes, óner turǵysynan oılaýynda. Bul qasıet kóp adamda jetispeıdi. Fotografııa esigin attaǵandardyń tanym-túsinigi kóbine úzik-sozdyq, júıesiz bolyp keledi. Sonyń saldarynan kózqarastary bulyńǵyr, salmaqty suraqtarǵa mardymdy jaýa bere almaıdy. Fotosýretshiniń tanymy toqyrasa, onyń jaqsy fotoǵa degen kózqarasy da toqtaıdy. Osydan keıin olar ne fotodan bas tartady, ne «tátti foto» arqyly arzan ataqqa umtylady. Naǵyz fotoóner adamdy sharshatpaıdy, sharshaý – durys baǵytty taba almaǵandyqtan bolady.

Akademııalyq bilimniń mańyzy

Fotografııa salasyndaǵy bilim akademııalyq zertteýdiń joqtyǵynan kenje qalyp keledi. Bizdegi ustazdardyń kóbi klassıkalyq týyndylardy emes, tehnıkany túsindirýmen shekteledi. Akademııalyq maqalalardyń ózi lırıkalyq prozaǵa uqsap ketedi. Sondyqtan, eger biz Qazaqstanda fotoǵa túsirý isin mamandyq retinde oqytyp, bilim berý máselesin sheshpesek, bul salada ózge elderden keıin qala beremiz.

Fotografııa ónerinen, belgili bir eldiń mádenı óresiniń qandaı ekeni «Estetıka» men «Sulýlyq» ólsheminiń belgilenýimen, tanylýymen baıqalatyny bar. Qazaqstanda muny sýret kórmeleri men foto baıqaýlardan sezinýge bolar edi. Mysaly, qylqalam sheberleriniń kórmelerine barsań, álemniń damyǵan elderindegi túrli óner aǵymy bizde de bar ekenin baıqap, odan boıymyzǵa azdy-kópti nár jınap qaıtatynymyz ras. Al fotokórmelerde onyń biri de joq. Foto baıqaýlary dúrkin-dúrkin bolyp jatqanymen olardan sol baıaǵy «táttiliktiń bal dámi» shyǵyp turǵanyn jaqsy sezinesiń.

Sondaı-aq fotoónerdiń damýy áleýmettik ekonomıkamen, saıasatpen jáne mádenıetpen tyǵyz baılanysty. Álemdik deńgeıdegi derekti foto sheberleri qarapaıym isterden erekshe mán tabýdy úıretedi. Al bizdegi ahýal ózgeshe: kóptegen áýesqoı «tátti sýrettiń» sheńberinen shyǵa almaı, arzan ataq pen marapatqa qumartady. «Naǵyz sulýlyqty kórsetý qıynnyń qıyny ...», deıdi tanymal derekti foto sheberi Rýan Ichjon (Taıvan).

Modernızm: Fotografııanyń derbes ónerge aınalýy

Jaqsy sýret mazmunǵa toly bolady. Ol tek ádemiligimen emes, ózindik ishki qundylyǵymen baǵalanady. «Tátti» sýretter búgin ǵana paıda bolǵan joq, onyń tarıhy tereńde jatyr. Fotografııa paıda bolǵaly eki ǵasyrǵa jýyq ýaqyt ishinde ol qolónerden ónerkásiptik jańǵyrý deńgeıine deıin kóterilip, adamzat qoǵamyndaǵy uly betburystardyń bastamashysy bola bildi.

O basta fotosýretshilerdiń óner saraıyna kirýi úshin qoldanystaǵy qatań erejelerdi saqtaýy talap etildi. Fotografııa óziniń kórkemdik mártebesin dáleldeý úshin dástúrli keskindemege jaqyndaýǵa májbúr boldy. Osylaısha, fotografııanyń oılaný tásili men jasalý ádisteri keskindemege elikteýden bastaldy. Olar jasandy kórinister men modelderdi paıdalanyp, qarańǵy bólmede sýret shyǵarýdyń kúrdeli tehnıkalaryn qoldandy.

Bul baǵytty «Salon foto» (nemese pıktorıaldyq foto) dep ataıdy. «Salon» ataýy ıtalııanyń Salotto (óner týyndylarymen bezendirilgen úı) sózinen shyqqan. Keıin bul ataý Fransııaǵa kelip, Lývr galereıasyndaǵy beıneleý óneriniń tańdaýly týyndylary qoıylatyn sharalarǵa qatysty qoldanyldy. Bara-bara «Salon» mádenı ortaǵa aınalyp, óner sheberleriniń basyn qosatyn, aqparat almasatyn alańǵa aınaldy.

Al XIX ǵasyrda estetızm baǵyty ónerdiń mindetin adamǵa tek shattyq pen lázzat syılaý dep túsindi. Onyń tátti fotonyń kelýine úlesi tipti zor. Fotografııa óneri dúnıege kelgennen keıin sol kezdegi qylqalam ónerine elikteıtinder fotosýretshilerdiń kórinis túsirýi de sýretshilerdiń kózqarasymen uqsas bolýyn mindetti sanaǵan. Ol kezdegi fotosýret túsirý prosesi keskindeme ónerin salý tásilimen de, ýaqytymen de qaraılas keletin. Kórmege qabyldaıtyn fotosýrettiń ólshemi tek qylqalam týyndylarynyń ólshemi boıynsha bolǵan. Mine, dál sol kezden bastap, fotografııa (salon foto) óziniń aıaq tirer ornyn tapqan edi. Estetıkalyq qozǵalystaǵy jazýshylar men sýretshilerdiń oıynsha: «О́nerdiń boryshy – adamǵa sezimdik lázzat syılaý», ol múlde moraldyq nemese emosııalyq habardy jetkizýshi emes edi. Olar: «О́ner ómirdi kórsetpeıdi, ómir ónerge elikteıdi» dep esepteıdi. Sondyqtan da bolar «tátti fotonyń» eshqandaı ishki máni men qupııasy joq. Ol logıkasyz, qarapaıym ári oılanbaı túsirilgen sýretter edi. Mundaı týyndylardyń tamyry Germanııada paıda bolǵan «Kıtch» (nemis tilinde «qoqys») ónerinde jatyr. Kıtch – qoǵamdyq talǵamǵa saı, atústi jasalǵan, arzan emosııaǵa negizdelgen óner. Onyń maqsaty – halyqtyń kózin aldaý. Tátti fotolar adamnyń seziný qabiletin bulyńǵyrlatyp, bir sáttik ótkinshi lázzatqa masaıtady.

Keskindemege elikteýden qol úzýdiń alǵashqy kúresi fotografııanyń óz tili bolýy kerektigin túsingen. Alfred Stıglıs degen adamnan bastaldy. Ol  1902 jyly óziniń jáne basqa da pıktorıaldyq fotosýretshilerdiń shyǵarmalaryn jınap foto kórme ótkizdi jáne kórmeni sol kezdegi tanymal bola bastaǵan pıktorıaldyq fotodan bólinip shyǵý máninde «Fotografııadaǵy bólshektenýshiler» dep atady. Sóıtip, is júzinde  fotografııadaǵy bólshektenýshiler mektebin – zamanaýı fototúsirý baǵytynyń negizin qalady. Fotografııanyń keskindemege táýeldi bolmaı, taza foto (Straight Photography) bolýyna kúsh saldy. Bul baǵyt akademııalyq keskindemege soqyr elikteýden shektep, fotografııanyń biregeı beıneleý formasyn belgiledi. Osylaısha, Stıglıs «Zamanaýı fotonyń ákesi» retinde tanyldy.

Derekti fotonyń máni nemese fotoóner kimge kerek?

Qazirgi kezde qoǵamnyń, halyqtyń naqty ómirin shynaıy kórsete alatyn birden-bir beıneleý óneri – júz jyl buryn pıktorıaldyq foto janrynan, «tátti fotodan» bólinip, fotoónerdiń óz ereksheligin áıgilep shyqqan derekti foto. «Fotoóner kimge kerek? Fotoónerdiń máni nede?» dep janaıqaıymdy bildirgende de meńzegenim, nazar aýdartqym kelgeni osy – derekti foto.  Onyń máni shyndyqty ashýda jáne rýhanı qundylyqty saqtaýda jatyr. Ol – jaı ǵana oqıǵany túsirý emes, fotosýretshiniń qundylyqtaryn, ómirge degen kózqarasy men rýhyn beıneleý, ıaǵnı  ıdeıa, rýh jáne pozısııa degen sóz. Osydan kelip onyń tórt ereksheligi shyǵady:

Oqıǵalyq kórinis; Nıettilik máni; Derektilik stıl; Poetıkalyq til.

Sondyqtan naǵyz fotosýretshi álemniń sulýlyǵyn emes, ómirdiń mánin izdeıdi. Eger biz «О́ner – tek sulýlyqty beıneleýshi» degen qatyp qalǵan túsinikten arylmasaq, tanymdyq shekteýlerdi buza almaımyz. Bir jaǵynan, fotografııa oılaýdy, oılanýdy úıretetin óner ekenin de aıtýǵa tıispiz. Sonyń ishinde derekti foto túsiriletin sýbektiniń syrtqy beınesin ǵana emes, ishki dúnıesin de kórsete alatynymen erekshe. Ol aınalamyzda bolyp jatqan oqıǵalardy shynaıy qalpynda jetkizip, bizdi qaıta oılanýǵa shaqyrady. Myqty fotosýretshi shyǵarmasy arqyly óziniń sol oqıǵaǵa degen tereń túsinigin kórsetedi. О́zine tán dara kózqarasyn bildiredi. Mundaı fotosýretshilerdiń naqty bir taqyryptardy nysanaǵa alyp, uzaq ýaqyt zerttep-zerdeleı júrip túsiretindigi de sondyqtan. Olar taqyryp nysanasyna serııaly eńbegin arnap, máseleniń nemese úderistiń, qubylystyń tolyqqandy kartınasyn túzedi. Ondaı eńbektiń árbir sýreti adamdy beıjaı qaldyrmaıdy.

Qazir elimiz bir mańyzdy kezeńde tur, shetten kelgen mádenıet pen jergilikti tól mádenıettiń toǵysýy bizge kóz aldymyzǵa sengisiz postmodern kórinisterinen eles týdyryp tur. Bálkim olardy birden túsinip kete almaıtyn shyǵarmyz, biraq olardy shynaıy túrde túsirip alýǵa mindettimiz. Bul naǵyz zamanymyzdyń materıaldanýynyń beınesin kórsetýde. Biz ony durystap túsine almaǵan bolýymyz da múmkin, alaıda ony shynaıy beınelep qalýǵa haqyly ekenimizdi umytpaıyq.

AQSh-taǵy 30-jyldardaǵy depressııany túsirgen FSA sýretteri nemese Robert Frank, Djeıkob Rııs, Lıýıs Haın sııaqty sheberlerdiń eńbekteri nege tarıhta qaldy? О́ıtkeni olar máseleni kóre bildi jáne kórsete aldy. Eger biz fotoónerdiń damýyndaǵy osyndaı tarıhı betburystardy bilmesek, ónerdiń de, ómirdiń de máni jumbaq kúıinde qala beredi. Al derekti foto áleýmettik jaǵdaıdy ózgertýge, shyndyqty kórsetý arqyly qoǵamnyń ózekti problemasyn sheshýge qaýqarly qural. Sol sebepti de Lıýıs Haınnyń: «Eger til barlyǵyn jetkize alsa, kamera kóterip nem bar edi?» degen sózi oılandyrmaı qoımaıdy.

Biz derekti fotonyń áleýetin qoǵamdy damytýǵa paıdalana alyp otyrmyz ba? Bizdegi fotokamera ustaǵannyń bári shynaıy sheber me? Olar fotografııanyń, sonyń ishinde qoǵamǵa asa qajet derekti fotonyń mánin túsine me? Osy suraqtar oılandyrady jáne elimizdiń joǵary oqý oryndarynda fotoóner arnaýly mamandyq retinde oqytylmaıtyny qynjyltady. Bul múldem túsiniksiz jaıt. Fotoóner bizge, qoǵamǵa óte kerek, sondyqtan oǵan arasha túsý – bizdiń mindetimiz.

Serik MUQYShULY,

fotoónertanýshy