Kel, aǵaıyn, oqylyq!

Aldyńǵy kúni «Kazah­stan­skaıa pravda» ga­ze­tinen habarlasyp,­ Prezıdenttiń «Kitap oqý máde­nıe­tin damytý jáne zerdeli ult qa­lyptastyrý jónindegi sharalar­ týraly» Jarlyǵy týraly pikir jazyp berýimizdi suraǵan edi. Sonda bir tusta «Qoǵamnyń rýhanı damýy úshin óte-móte mańyzdy qujat» dep jazyp baryp, maqalany re­daksııaǵa jiberer aldynda sóı­lem­nen «rýhanı» degen sózdi alyp tastaǵanymyz bar. Nege? Negesi sol, bul Jarlyqtyń mán-mańyzy ádebıet pen mádenıettiń, jalpy rý­hanııattyń aýqymynan asyp ketedi. Másele kitap pen kitaphana týraly ǵana bolyp otyrǵan joq. Másele memlekettiń ıntellektýaldyq áleýetin arttyrý jóninde bolyp otyr. Jarlyq kitap oqý mádenıetin ulttyq saıasat deńgeıine shyǵarýdy maqsat tutady.

Prezıdent oqıtyn, ıntellek-týaldy ult qalyptastyrýǵa jaǵdaı jasaý mindetin alǵa qoıdy. Eger biz bilim jolyn, ǵylym jolyn, mádenıet jolyn tańdasaq, onda kitap oqý bizdiń ulttyq ıdeıamyz­ǵa aınalýǵa tıis. Jahandaný jaǵdaıyn­­daǵy jarysta oza shapqan Ja­po­nııa, Fınlıandııa, Ońtústik Koreıa, Ger­manııa sııaqty elderdiń bári de bilimge, oqýǵa basa nazar aýdara bilgen. Jeke tulǵalarǵa kelsek, my­­saly, Bıll Geıts kún saıyn edáýir ýa­qytyn kitap oqýǵa arnap oty­ra­dy. Oqymasa oı toqyraıdy degen sol.

Jasandy ıntellektiniń biryńǵaı basymdyqqa ıe bolyp ketpeýiniń, sóıtip, adamnyń óz betinshe oılaný daǵdysynan ajyraı bastaýynyń aldyn alýdyń da bir tetigi, biregeı tetigi – kitap oqý mádenıetin damytý jáne zerdeli ult qalyptastyrý. Kitap oqıtyn ulttyń basty belgisi – oqý mádenıeti azamattardyń basym bóliginiń kúndelikti tynys-tirshiligine tán bolýy. Sánge aınalyp turǵan sózben aıtsaq, qoǵamdaǵy beldi bir trendke aınalýy. Oqýǵa qumarlyq, oqý mádenıetiniń joǵarylyǵy, kitaphana júıesiniń damýy, kitap shyǵarýǵa memleket tarapynan qoldaý kórsetilýi jáne qalyń kópshiliktiń bıik óreliligi zerdeli qoǵamnyń mindetti sıpattary sanalady. Bara-bara jalpy jurtshylyq klıpti oılaý júıesinen birte-birte bas tartýǵa beıimdele berýge, smartfonnyń kitapty ezip-janshýy azaıa túsýge tıis.

Internettiń bir ıiriminen «Smartfon protıv knıgı: Tokaev menıaet pravıla chtenııa» degen maqalany kózimiz shalyp qaldy. Máseleniń bulaı qoıylysy daýly. Prezıdenttiń de smartfonǵa atymen qarsy shyǵýy múmkin emes. Smartfon men kitapty antıpod etýdiń keregi joq. Ekeýiniń úılesimine qol jetkizýge umtylý kerek. Smartfonnyń múmkindigin de kitap oqýǵa qyzyqtyrý úshin paıdalanýǵa bolady. Bul ekeýi bir-birin tolyqtyrady da, bul ekeýi bir-birimen básekelesedi de. «Kindle», «Google Play» «Books», «Bookmate» sııaqty keń tanymal­ qosymshalar arqyly smartfon bir qurylǵyda myńdaǵan kitap­tyń basyn qosa alady. Kez kelgen­ jer­de kitap oqyp nemese kitaptyń aýdıo nusqasyn tyńdap kete bere­siz. Ras, kitapty qolǵa alyp, ońa­sha otyrǵandaı qaıdan bolsyn.­ San túrli adresten saýlap túsip ja­tatyn habarlama, qaptap kele­tin qo­ńyraý oıdy alańdatpaı qoı­maıdy. Áıtkenmen biz jas ur­paq­tyń betin kitapqa burǵymyz kelse, sıfr­ly tehnologııanyń mundaı mol múm­kindiginen bas tartpaýǵa tıispiz.

Jarlyqta kitap oqý máde­nıe­tin damytý jáne zerde­li ult qa­lyptastyrý, oqyrman­dar­ǵa ar­nalǵan zamanaýı ınfra­qu­ry­lym­dy damytý: sıfrlyq qu­ral­dar­dy keńinen qoldana otyryp, jańa formattaǵy kitaphanalar, qoǵam­dyq keńistikter qurý, týyndy­lary jas urpaqty Qazaqstan Res­pýb­lıkasy Konstıtýsııasynyń ne­gizgi qaǵıdattary men erejelerin qurmetteý rýhynda tárbıeleýge yqpal etip júrgen otandyq jazýshylar men aqyndardy qoldaý, baspagerler men kitap ónimin taratýshylardyń memleket úshin paıdaly qyzmetterin yntalandyrý, ulttyq ádebı murany el ishin­de jáne shetelde nasıhattaý má­denıet, bilim berý jáne ınnovasııa­lar salalaryndaǵy memlekettik saıasattyń basym baǵyttary bolyp­ aıqyndalǵan. Aıqyndalyp qana qoı­maǵan, Úkimetke halyqtyń ártúr­li sanattary, onyń ishinde bala­lar men jastar arasynda ki­tap oqý mádenıetin damytý jáne kitap oqýdyń ornyqty daǵ­dy­la­ryn qalyptastyrý jónin­de­gi sharalar keshenin iske asyrý, jańa formattaǵy kitaphanalar, kópfýnksıonaldy qoǵamdyq keńistikter qurý, zamanaýı aqpa­rattyq júıeler men servıster en­dirýdi qosa alǵanda, oqyrman ınfraqurylymyn jańǵyrtý, ult­tyq ádebı murany el ishinde jáne shetelde nasıhattaý, onyń ishinde týyndylardy sapaly aýdarý, basyp shyǵarý, oqyrmandardyń keń aýqymdy aýdıtorııasyna taratý júktelgen, mindettelgen. Olardy oryndaıtyn naqty ýaqytqa deıin kórsetilgen. «Kitaphana jáne kitap shyǵarý isi týraly» jańa zań jobasyn ázirleý jóninde arnaıy aıtylǵany qýantady. Parlament mektebinen eki ret ótken adam retinde zań qýatynyń kúshin bir kisideı bilemiz. 2017 jyly, mádenıet týraly zańǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizý jónindegi jumys tobynda bolǵanymyzda jobaǵa «Memlekettik tapsyrys boıynsha shyǵarylǵan kitaptarǵa qalamaqy tólenedi» degen bir ǵana sóılemdi qosa alǵanymyzdyń, Úkimetten qosymsha qomaqty qarjy kózin taba otyryp, sol sóılemdi Májiliste de, Senatta da qorǵap qalǵanymyzdyń ózi qalamaqy máselesin zańdastyrýǵa qol jetkizgen bolatyn. Sodan beri ol sanattaǵy kitaptarǵa azdy-kópti qalamaqy tólenip keledi.

Qazaqstan qazirshe kitap oqý­ deńgeıi jaǵynan álemde óte­ tómen orynda. Amerıkalyq «CEOWORLD» magazine atty on­laın-basylymnyń saýal salýynyń nátıjesi boıynsha 102 eldiń ishinde 95-orynda ekenbiz. Jylyna ár qazaqstandyq orta eseppen nebári 2,77 kitap oqıdy. Orta eseppen bolatyny – bireýler jıyrma shaqty, bireýler on shaqty kitap oqıdy, al bireýler, joq – bireýler emes, talaılar qolyna kitapty atymen ustamaıdy. Sóıtip, baryp álgi 2,77 degen san shyǵady. Bul turǵydan biz aınalamyzdaǵy Tájikstannan (4,01), Qyrǵyzstannan (3,96), Túrikmenstannan (3,18) da tómen kórinemiz. Árıne, ol saýal salýdyń qandaı ádisnamaǵa súıengeni, qanshalyqty ádil ekeni kúmándi, biraq qalaı degende de alańdatarlyq ahýal kózge uryp turǵany talassyz.

Bul bizdi qatty oılantady. Sondyqtan da Prezıdent Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev «Kitap oqıtyn ult» baǵdarlamasyn qolǵa aldyryp otyr. Osydan biraz ýaqyt buryn astanalyq bir top qalamgerdiń basyn qosyp, baǵdarlamaǵa jaýapty qordyń jumysymen tanystyrǵan bolatyn. Biraz sharýa tyndyrylyp qalypty. Jobanyń qanatqaqty kezeńinde Qaraǵandy, Qostanaı oblystary, Shymkent qalasy qamtylǵan, mektep oqýshylary, stýdentter, pedagogter, memlekettik qyzmetshiler jáne tutas otbasylar jeke tulǵanyń jáne bilim mádenıetiniń ósýiniń negizi retinde oqý ıdeıasy tóńiregine toptastyrylypty. «Kitap oqıtyn mektep», «Kitap oqıtyn kolledj», «Kitap oqıtyn ýnıversıtet», «Kitap oqıtyn áýlet», «Kitap oqıtyn memlekettik qyzmetshi» sııaqty baǵyttar boıynsha júıeli jumys júrgizilip jatyr eken.

Memlekettik qyzmetshi demek­shi... Zerdelilik jaǵynan ózgelerge ónege bolýǵa tıisti osy áleýmettik toptyń oqý mashyǵynan aıyrylyp bara jatqanyna Prezıdenttiń ózi nazar aýdardy. Tyń ıdeıalardyń túıinin túsinbeý syryna toqtala kelip, Qasym-Jomart Kemeluly Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda bylaı degen edi: «Bul jóninde jaqynda «Túrkistan» gazetine bergen suhbatymda aıttym. Úkimettiń keıbir múshelerimen áńgimeden uqqanym, ony bári birdeı yqylas qoıyp oqymaǵan sekildi. Qyzylordada ótken Ulttyq quryltaı otyrysyndaǵy sózimdi de tolyq túsinbegenderińiz baıqalady. Internet uzaq mátinderdi oqýdan alystatty. Onyń ústine kitaptar men maqalalardy oqymaı-aq, mazmunyn tyńdaı salatyn múmkindik paıda boldy. Biraq bul memlekettik qyzmetkerlerge jaraspaıtyn ádet. Oqý kerek. Áıtpese zeınet jasyna jetken kezde, oılaný qabiletinen aıyrylyp qalasyzdar». Prezıdent Instagram áleýmettik jelidegi paraqshasynda Ulttyq kitap kúnine baılanysty quttyqtaýynda: «Jappaı sıfrlandyrý jáne Jasan­dy Intellektiniń ústemdigi arta túsken ýaqytta oqý mádenıeti ult sapasynyń birden-bir ólshemi retinde halqymyzdyń bitim-bol­my­syna tán aınymas qasıet bolyp qala berýge tıis» dep atap kórsetti. San túrli jıyndarda Prezıdent memlekettik qyzmetshilerdiń oqý mádenıeti jóninde ashy syn da aıtyp júr. Olardyń bárinen qorytyndy jasalady dep senemiz. Kitap oqý mádenıetin damytýda, zerdeli ult qalyptastyrýda Mem­leket basshysynyń jeke basy­nyń úlgisi de óte mańyzdy.

Qasym-Jomart Kemeluly – jazý­shy­nyń per­zenti, ózi de birneshe kitaptyń av­tory. Kitapty kóp oqı­tyn, kókeı­ge kóp toqıtyn adam. Talaı til bi­lýde de kitaptyń óz orny bar, árıne.

Oqý mádenıetin qalyp­tas­tyrý­ǵa tikeleı yqpal etetin tetik­tiń biri – halyqtyń gazet-jýr­nal oqýy. Esh jerde de qýys ke­ńis­­tik degen bolmaıdy. Bosaǵan oryn­ basqa nársemen tolady. Gazet-jýr­nal oqymaıtyndardyń áleý­met­tik jelidegi áýleki áńgimege áýes keletini ózinen ózi túsinikti. Mer­zimdi basylymdarǵa jazylymdy qaıta qolǵa alýdy memlekettik meke­melerden bastap kórýge de bo­lar, bálkim? Kezinde biz bas ba­sy­lymnyń taralymyn 212 myńǵa jetkizgende bir súıengenimiz mek­tep muǵalimderi edi. Mektep dırek­torynyń muǵalimge gazetke ne jýr­nalǵa jazylý jóninde áńgime aıtýy demokratııa talaptaryn aıaqqa taptaý, adamnyń jeke basynyń quqyna qol suǵý sanalatynyn bilgenimizge biraz jyldyń júzi.

Jarlyqta jańa formattaǵy kitaphanalar qurýǵa tıisinshe kó­ńil bólingen. Dástúrli kitap­ha­nalardyń áleýeti de barynsha­ paı­da­lanylýǵa tıis. О́z tarapymyzdan bul ıgi iske hal-qaderimizshe aralasyp júrgenimizdi aıtyp ketýdi artyq kórmeımiz. Astanadaǵy M.Áýe­zov atyndaǵy ortalyq qala­lyq kitaphanada ótken bir ­jıynda qala ákiminiń orynbasa­ry Eset Baıken elordadaǵy qalam­ger­lerdi kitaphanalardy qam­qor­lyqqa alýǵa, aqyl-keńes be­rip, kómektesip júrýge shaqyrǵan edi. Bizge sol kitaphanaǵa qamqorshy bolý jóninde usynys jasaldy. Usy­nysty qýana-qýana qup aldyq. Ábish Kekilbaevtyń mádenıet­tanýshylyǵy týraly dáris oqyp ta úlgerdik. Jeke kitaphanamyzdan kitaptar ótkizdik. Onda 120 myń kitap qory bar. Qazirshe oqyrman sany – 7 myń adam. Taıaý jyldarda bul sannyń da óse túsetinine se­nimdimiz. Kitaphana dırektory Gú­laıym Jumabaevamen birlesip ja­saǵan jumys josparymyzda oqyr­­mandarmen kezdesýdi jıiletý, Instagram-daǵy akkaýnttyń aýqy­myn art­tyrý, belsendi oqyrmandar chatyn­ ashý sııaqty birqatar oılarymyz bar.

Kitap oqý jadyny jaqsartady, muqııattylyqty shıratady, adam­nyń sózdik qoryn baıytady degen­niń bári áńgimeniń bergi jaǵy, balań jaǵy. Ondaıdy jurt estı-estı jalyqqan. Pragmatızm zama­nyn­da kitap oqý analıtıkalyq oılaý júıesin damytady, paıymdaý qa­biletin kúsheıtedi, sóıtip, adam­nyń básekege qabilettiligin arttyrady degenge basa nazar aýdarý kerek.

Básekege qabiletti adamdary kóbeıgen saıyn tutastaı alǵanda ulttyń ózi de básekege qabiletti bola túsedi. Adamǵa keregi de, qoǵamǵa keregi de dál osy.

Kel, aǵaıyn, oqylyq!

Saýytbek ABDRAHMANOV,Memlekettik syılyqtyń laýreaty