El tarıhyn tereńdetken ǵalym

Bıyl elimizde tarıh boıynsha alǵashqy aka­demııalyq basylymnyń jaryqqa shyqqanyna 82 jyl tolady eken. Osy kúnge deıin Otan tarıhynyń akademııalyq basylymy 5 ret jaryq kóripti. Altynshy basylymynyń bul kúnderi Memleket basshysynyń qoldaýymen jazylyp jatqanynan kóziqaraqty oqyrman habardar.

1960–1970 jyldary Qazaqstan áleýmettik-ekonomıkalyq, má­denı-ǵylymı damý jaǵynan KSRO boıynsha alǵashqy 3-4 oryndarǵa berik ornyqty. Bul úderis tarıh ǵylymyna da áser etti. Ǵylym akademııasy quramyndaǵy Tarıh, arheologııa jáne etnografııa ıns­tıtýtynyń kásibı mamandar­dan quralǵan ǵylymı qyzmetker­leri otandyq tarıhtyń ártúrli jáne kúrdeli teorııalyq-ádistemelik máselelerin derbes sheshe alatyn deńgeıge kóterildi. 1974 jyly osy ınstıtýtta «Ejelgi jáne ortaǵasyrlardaǵy Qazaqstan tarıhy» bólimi qurylyp, ony basqarý tarıh ǵylymdarynyń jap-jas kandıdaty, arabıst Bolat Eshmuhameduly Kómekovke júkteldi. Akademııalyq dástúrdi, tarıhshylar arasyndaǵy sabaq­tastyqty saqtap ári jalǵap otyr­ǵan ǵalym keıingi jarty ǵasyr ishinde birneshe ret akademııalyq basylymdarǵa tikeleı jaýapty redaktor boldy.

Qazirgi kúnde tarıh ǵylymy­nyń eń bıik shyńyna kóterilip, bar­lyq asý-belesti baǵyndyrǵan akademık Bolat Kómekovtiń ómir joly ónegege toly. Kómekov otbasy ońtústik óńirde dinı bilim­di meńgergen, aǵartýshylyqpen aınalysqan áýlet sanalady. Áke­siniń týǵan aǵasy – Ábdimútálip Kómekov Orta Azııa qalalary­nyń birinde dinı joǵary bilim alyp, Saıram medresesinde sabaq berip, naǵyz sopylyq ǵumyr keshken. Onyń yqpalymen inisi Esmuhamed te (Eshmuhamed) jas­taı dinı bilimge umtylyp, qarı atanady. Akademıktiń aıtýynsha, 10 jasqa deıin oǵan sopy atasy – Ábdimútálip (ákesiniń aǵasyn olar ata degen) óte qatty áser etedi. Atasy jas balalarǵa dinı taqy­ryptaǵy tárbıelik máni bar áńgimeler men qıssalardy jıi aıtatyn. Bir áńgimesinde akademık ustazymyz «Mende atamnan juqqan bir qasıet bar, ol – materıaldyq dúnıege qyzyqpaý jáne qarapaıymdylyqty ónege tutý» dep aıtqany bar.

Orta mektepte úzdik oqyǵan Bolat Kómekov joǵary synypta ınjener bolýdy armandaıdy. О́z betinshe et týraǵysh mashına­nyń syzbasyn úsh vatman qaǵazyna túsirip, muǵalimine kórsetedi. Aǵaıy oqýshysynyń qabiletine tań­ǵalyp, ol syzbany talaı kórmege qatys­tyrady. Jas balany ınjener bolýǵa beıimdeıdi. Sóıtip, ol ­17 jasynda Tashkent polıteh­nı­ka­lyq ınstıtýtynyń mashına jasaý mamandyǵyna qujatta­ryn tap­syrady. Emtıhandardan oı­daǵydaı ótken soń, Tashkent memlekettik ýnıversıtetinde arab bólimi ashylǵaly jatqanyn estip, qujattaryn polıtehtan qaıta­ryp alady da, Shyǵys fakýltetine tapsyrady. Sóıtip synaqtan oıda­ǵydaı ótip, stýdent atanady.

Tashkenttegi joǵary oqý or­nynyń sırek mamandyǵyn bitirip, 1961 jyly Baǵdat ýnıver­sıtetinen taǵylymdamadan ótedi. Odan keıin 1965 jylǵa deıin Mysyrdaǵy Asýan sý bógeti qurylysynda aýdar­ma­shy, aǵa aýdarmashy qyzmetin atqarady. Bul tek qurylys basshylary arasynda ǵana emes, memleket, úkimet basshylary arasyndaǵy kezdesýler aýdarmasyn da qamtıtyn. Árıne, oǵan úlken bilim men qabilet kerek edi. Daryndy jas Bolat Eshmuhameduly osy jumysty abyroımen oryndady.

Úsh jyldan soń elge oralǵan jas jigitti Tashkentte birge oqyǵan dostary birden Ǵylym akade­mııasyndaǵy Tarıh ınstıtýty basshylyǵymen jolyqtyrady. Instıtýt dırektory akademık Aqaı Núsipbekov arab tilin ana tilindeı biletin jas jigitpen sóılese kele, birden jumysqa qabyldaıdy. Bul – 1965 jyl bolatyn. Sol kezden búginge deıin týra 60 jyl boıy Bolat Eshmuhammed­uly akademııada otandyq ǵylym­ǵa adal eńbek etip keledi. Sol kez­deri «álemniń ekinshi ustazy» atanǵan Ál-Farabıdi qazaq halqy jańadan tanyp-bilip jatqan kez bolǵandyqtan, Á.Marǵulannyń ǵylymı jetekshiligimen oǵan «Fara­bıdiń tarıhı kózqaras­­ta­ry» atty taqyrypty kandıdattyq ­dıs­sertasııa etip bekitedi.

Lenıngrad qalasy sol kezeńde tek odaqta ǵana emes, dúnıe júzi boıynsha Shyǵystaný ǵylymy ortalyqtarynyń biri sanalatyn. Tarıhı shaharda esimderin álem moıyndaǵan shyǵystanýdyń ár salasynan ataqty ǵalymdar qyzmet atqaratyn. Solardyń biri – ataqty túriktanýshy Sergeı Klıashtornyı edi. Osy ǵalym Kómekovti shákirt etip qabyldaıdy.

KSRO Shyǵystaný ınstıtýty Lenıngrad fılıalynyń arabıst ǵalymdary ishindegi arab tiliniń bilgirleri arasynda sóz salystyrǵanda qazaq jigitiniń bilimin bári moıyndaıdy. Ekinshi tańǵaldyrǵan jaıt, jas ǵalym 17 kún ishinde ınstıtýttyń qoljazba qoryndaǵy qoljazbalardy aqta­ryp, qajetti materıaldar­dy jınap, kandıdattyq dıssertasııaǵa qatysty referat daıyndaıdy. Buǵan senimsizdik bildirgen basshylyq arnaıy jumys tobyn quryp tekseredi. Arnaıy qurylǵan jumys tobynyń arabıst músheleri ony tekserip shyǵady da, taǵy da tańǵalady. О́ıtkeni referatta kórsetilgen siltemeler men sansyz qoljazba arasynan alynǵan mátindik aýdarmalar týra sáıkes keledi.

Odan keıingi úshinshi erek­sheligin ǵylymı jetekshisi aıtypty. Ol qýanyshyn bylaı jetkizipti: «Kolýmb Amerıkany ashyp, búkil álemdi tańǵaldyrsa, Bolat Kómekov Qazaqstan tarıhynda jańa memleketti taýyp, álem ǵalymdaryn tańǵaldyrdy». 1970 jyly Bolat Kómekov «IX-XI ǵǵ. arab derekteri boıyn­sha Qımaq memleketi» atty ta­qyrypta kandıdattyq dısser­tasııa qorǵaǵanda Lenıngrad ǵalymdary rıza bolǵan. Tipti onyń osy zertteýiniń avtoreferatyna Batys Eýropa men AQSh ǵalymdary qyzyǵýshylyq tanytyp, pikirlerin jibergen. Qazirgi kezdegi eń myqty amerıkalyq túriktanýshy, shyǵystanýshy, ıslamtanýshy Pıter Bendjamın Golden jas ǵalymǵa oń baǵa be­ripti. Arada elý jyl ótkende bul aqıqatty «Kazahstanskaıa pravda» gazetinen oqydyq.

Ǵylymı dıssertasııasyn qorǵap, Almatyǵa oralǵan jas ǵalymdy qyzmetke shaqyrýshylar kóbeıedi. Alǵashqy bolyp Orta Azııa musylmandar múftııatyna qarasty Qazaqstan qazııatynyń basshysy, din qaıratkeri Sádýaqas Ǵylmanı shaqyryp, óziniń orny­na usynady. Sondaı-aq Qazaq keńes ensıklopedııasynyń basshysy da osyndaı iri qyz­metke shaqy­rady. Al Bolat Esh­muhameduly aka­demııadaǵy ǵylymı qyzmetti tańdaıdy. Mine, sol kezden osy kúnge deıin tarıhshy ǵalym kásibı salasynda adal eńbek etip keledi. Akademık Bolat Kómekov ǵy­lymı áleýetin otandyq tarıh ǵyly­myna, onyń ishinde ortaǵasyrlyq kezeń­niń zerttelýine tolyq jumsaǵan, osy salanyń kóshbasynda turǵan tulǵa dep aıtýǵa tolyq negiz bar.

Birinshiden, ol elimizdiń erte kezeńi men ortaǵasyrlyq tarı­hyn júıeli túrde zertteý úshin ıns­tıtýt qurylymynda jeke bólim – «Ejelgi jáne ortaǵasyrlar­daǵy Qazaqstan tarıhy» atty bólim­niń ashylýyna muryndyq bolyp, oǵan arab, parsy, túrik, qytaı, shaǵataı, eýropalyq tilderdi jetik biletin tarıhshy mamandardy sho­ǵyrlandyrdy da, ony shırek ǵa­syrdaı ýaqyt basqardy.

Ekinshiden, 1972–1978 jyldary alǵash ret qazaq tilinde jaryq kórgen 13 tomdyq «Qazaq keńes ensıklopedııasynyń» ár tomyna shamamen ortaǵasyrlyq arab-parsy avtorlarynyń tarıhı-geografııalyq shyǵarmalary men olardyń avtorlary týraly 12-15 ǵylymı maqala berdi. Onyń 150-deı maqalasy osy ensıklopedııa­da jaryq kórdi. B.Kómekovtiń arqasynda qazaq oqyrmandary musylman áleminiń ortaǵasyrlyq avtorlarymen, olardyń týyndylarymen tanysty.

Úshinshiden, B.Kómekovtiń jeke ózi jáne onyń bólimi 1978–1983 jyldary jaryq kór­gen bes tomdyq «Qazaq SSR tarıhy» akademııa­lyq basylymy­nyń I jáne II tomdaryn shyǵarýǵa ­atsalysty. Bes tomdyqtyń I tomyna ol onnan asa ǵylymı maqala daıyndap berse, al II tomǵa tikeleı jaýapty redaktor boldy.

Tórtinshiden, 1984–1985 jyldary B.Kómekovtiń bólimi Shoqan Ýálıhanovtyń 150 jyldy­ǵyna oraı onyń tańdamaly shyǵar­malarynyń 2 tomyn jáne tolyq shyǵarmalarynyń 5 tomdyǵyn daıar­lap shyǵardy.

Besinshiden, B.Kómekov 1985 jyly 4 tomdyq «Qazaq KSR ensık­lopedııasyna» qazaq jáne orys tilderinde 20 maqala daıyndady.

Altynshydan, B.Kómekovtiń ǵylymı keńesshiligimen 9 adam ǵylym doktory, 15 adam ǵylym kandıdaty jáne birneshe jas ǵalym PhD dárejesin qorǵady. Akademık jetekshiligimen kandı­dattyq jáne doktorlyq dıssertasııa qorǵaǵan shákirtteriniń biri – osy joldardyń avtory.

Jetinshiden, ol 1994 jyly Reseı ǵylym akademııasynyń Shy­ǵystaný ınstıtýtynda «VIII-XIII ǵǵ. qypshaq, quman jáne qımaq tarıhyna qatysty arab derek­teri» atty taqyrypta doktorlyq dıssertasııa­syn qorǵady. Al 1995 jyly UǴA korrespondent-múshesi bolyp saılandy.

Segizinshiden, akademık Bolat Kómekov óz zertteýlerin zamana talabyna saı júrgizý úshin «Qyp­shaqtaný» ortalyǵyn ashyp, keıin ony Halyqaralyq «Qypshaqtaný» ınstıtýtyna aınaldyrdy.

Ultymyzdyń birtýar tul­ǵalary – M.Áýezov, Á.Marǵulan, Ǵ.Músirepov, S.Muqanov, E.Bek­mahanov «Qazaq SSR tarı­hynyń» akademııalyq birneshe basyly­mynyń redkollegııasyna qatysyp, tomnyń shyǵýyna jaýapty redaktor bolǵany belgili. Odan keıingi basylymdarda Bolat Kó­mekov syndy qazaq ǵylymynyń jańa býyn ókilderi osy dástúrdi jalǵastyrdy. Ol 1979 jyly orys tilinde, 1983 jyly qazaq tilinde jaryq kórgen «Qazaq SSR tarıhy» atty bes tomdyqtyń II tomyna jaýapty redaktor boldy. X-XVII ǵasyrlardaǵy tarıhymyzdyń eń kúrdeli kezeńin zerdelegen Bolat Eshmuhameduly esimi búkil odaqtan asyp, álemge tanyldy.

1991 jyly elimiz táýelsizdik alǵannan keıin tarıhshylar aldynda jańa kózqaras pen órkenıettik qaǵıdatqa negizdelgen «Qazaqstan Respýblıkasynyń tarıhy» atty akademııalyq basylymdy shyǵarý mindeti turdy. Bul joly da akademık B.Kómekov pen ol basqaratyn bólimge Otan tarıhynyń orta­ǵasyrlyq kezeńin zerttep jazý júkteldi. Akademıktiń bilikti toby bul mindetti abyroımen atqaryp shyqty.

Ádiletti Qazaqstan tusynda Memleket basshysynyń tapsyrmasymen jeti tomdyq akademııalyq tarıhty jazý qolǵa alynǵany belgili. Osy keshendi jobanyń 2-tomyn oryndaý tarıh ǵylymynyń biregeı tulǵasy, akademık Bolat Kómekovke júktelip otyr. Biz akademııalyq basylymnyń bul bólimin bastaǵan top joǵary deńgeıde oryndap shyǵatynyna senimdimiz.

Biraýyz sóz Bolat Eshmu­hamed­ulynyń el joǵary oqý oryndaryna sińirgen eńbegi týraly. Ál-Farabı atyndaǵy QazUMÝ, Qazaq gýmanıtarlyq-zań ýnıversıteti, L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ, basqa da ǵylym-bilim mektepteri – tarıhshy-akademıktiń turaqty dáris oqyp, shákirt tárbıelegen oshaqtary.

Búginde abyz jasyna kóteril­gen tarıhshy-akademıktiń qoǵam­dyq, halyqtyq, ustazdyq qyzmeti jal­ǵyz ǵylym salasymen shektel­meıdi. Bolat Eshmuhameduly – ómirde de, kásipte de parasatty el aǵasy, qaǵıdatshyl tulǵa, adamshy­lyǵy asqaq jan. Akademıktiń osy ­qasıeti ózinen keıingi bar býynǵa ju­ǵysty bolǵaı.

Bereket Káribaev,

UǴA akademıgi, Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ professory