Kerneýi kúnnen kúnge kúsheıip bara jatqan geosaıası turaqsyzdyq, klımattyq ózgeris jáne logıstıkalyq tizbekterdiń osaldyq tanytyp turǵan dáýir dıdarynda álemniń kóptegen memleketi úshin azyq-túlik qaýipsizdigi mańyzdy máselege aınalyp otyr. Aýmaǵy jóninen Ortalyq Azııadaǵy eń iri memleket jáne kúsheıip kele jatqan agrarlyq derjava retinde bizdiń elimiz bul ótkelekten agroónerkásip keshenin aýqymdy jańǵyrtý arqyly ótpekshi. Maqsaty – ishki naryqta azyq-túliktiń qoljetimdiligin qamtamasyz etý, eksporttyq áleýetti keńeıtý, turaqty, ártaraptandyrylǵan jáne ekologııalyq qaýipsiz aýyl sharýashylyǵynyń júıesin qurý, dep jazady Egemen.kz.
Keıingi jyldardyń bederinde elimiz agrarlyq salany tolyq ári aýqymdy transformasııalaýdy júzege asyryp jatyr. Qazir ishki óndiristiń ósýi, mehanıkalandyrý deńgeıiniń artýy, ónim eksportynyń ósýi baıqalady. Nátıjeler kózge kórinip-aq tur. Atap aıtsaq, el negizgi taýarlar arqyly azyq-túlikpen ózin-ózi qamtamasyz etýge qol jetkizdi, agroeksport kólemi ósip keledi, al agrarlyq saıasat klımattyń ózgerýine tózimdilikpen jáne «jasyl» ekonomıkamen tyǵyz baılanysta. Investorlar men jahandyq bıznes ókilderi úshin elimiz álemdegi turaqtylyq núktesi men jańa múmkindikter ortalyǵyna aınaldy.
Agroeksporttyń jańa belesi
Elimiz aýyl sharýashylyǵy ónimderin eksporttaý aýmaǵyn qarqynmen keńeıtip jatyr. Keıingi bes jylda AО́K ónimderi eksportynyń kólemi 51%, ıaǵnı 3,4 mlrd-tan 5,1 mlrd dollarǵa deıin ósip, álemniń 66 elin qamtydy. Bul rette eksporttyń 52%-dan astamyn endi qosylǵan quny bar ónimder quraıdy. Bul – saladaǵy qurylymdyq ózgeristerdi kórsetedi.
Eń kóp ósim ósimdik sharýashylyǵynda baıqalady. Qazaqstan Qytaımen, Túrkııamen, Iranmen, Ázerbaıjanmen jańa fıtosanıtarlyq kelisimder jasady. Bul maıly daqyldardy, burshaq tuqymdastar men dándi daqyldardy jetkizýge múmkindik berdi. Máselen, endi otandyq óndirýshiler Qytaıǵa maqsary kúnjarasyn, jasymyq pen rapsty eksporttaı alady. Kúrish, maqta jáne qarbyz ónimderiniń syrtqy naryqqa shyǵýyn keńeıtý boıynsha da kelissózder júrgizilip jatyr.
Elimizde ónimdilikti arttyrý úshin agrotehnologııalar belsendi túrde engizildi. Eki jyl ishinde tyńaıtqyshtardy paıdalaný kólemi 1,9 esege ósti. Sapaly tuqym qoldaný artty, aýyl sharýashylyǵy tehnıkasy da tez jańaryp jatyr. О́simdik sharýashylyǵyn qoldaý jáne tehnıkany jańǵyrtý úshin jeńildetilgen nesıelik ónimder beriledi. Qolaıly aýa raıy jaǵdaılarynyń jáne zamanaýı agrotehnologııalardy qoldanýdyń arqasynda elimiz 2024 jyly 25 mln tonnadan astam astyq, 3,3 mln tonna maıly daqyldar jáne 640 myń tonna burshaq daqyldaryn jınady.
Kúnbaǵys maıynyń eskporty artty
Elimizdiń agrarlyq transformasııasynyń eń jarqyn mysaldarynyń biri maıly daqyldardy óńdeý, atap aıtqanda, kúnbaǵys maıy men kúnjara óndirisi boldy. Maıly daqyldardy óńdeıtin kásiporyndar qaýymdastyǵynyń qoldaýymen otandyq óndiris bul tabysty salada álemdik naryqtaǵy mańyzdy orynǵa kóterildi. Sońǵy marketıngtik úsh jylda elde kúnbaǵys maıynyń óndirisi 2,5 esege, al eksporty 5 esege jýyq ósti. 2023-2024 jj. qazaq ekonomıkasy kúnbaǵys maıyn álemdik eksporttaýshylar arasynda 8-orynǵa ıe bolyp, Eýropalyq odaqqa kúnbaǵys kúnjarasyn jetkizý boıynsha úzdik úshtikke endi.
Sarapshylardyń boljamynsha, orta merzimdi perspektıvada Qazaqstan kúnbaǵys maıyn eksporttaýdan túsetin jyl saıynǵy valıýtalyq túsimdi 2 mlrd dollarǵa deıin ulǵaıtyp, álemdegi eń iri úshtikke kirýi múmkin. Qazirdiń ózinde ishki naryq tolyq qamtamasyz etilip, elimiz Ortalyq Azııa elderine maı ónimderin jetkizýshi negizgi elge aınalyp kele jatyr.
Qytaı jyl saıyn 18 mln tonnadan astam ósimdik maıy men shrot satyp alady. Bul naryq Qazaqstan úshin asa mańyzdy. 2024 jyly elimiz Qytaıǵa 275 myń tonna ónim eksporttap, 205 mln dollar tabys tapty. Bul kórsetkish eki jyl burynǵydan 3,5 ese kóp. 2023 jyly Qytaı keden qyzmetimen jańa sanıtarlyq kelisim jasalǵannan keıin 30-dan astam otandyq kásiporyn eksportqa ruqsat aldy. Bul qadam otandyq ónimniń Qytaı naryǵyna shyǵý múmkindigin odan ári keńeıtti.
Keshendi óńdeýdiń keleshegi zor
Álemdik agrarlyq naryq barǵan saıyn básekege qabiletti bolyp bara jatqanda, elimiz shıkizat eksportyna ǵana emes, aýyl sharýashylyǵy ónimderin óńdeýdi damytýǵa basymdyq berip otyr. Búginde astyqty aýqymdy óńdeý birneshe óńirde shoǵyrlanǵan: Soltústik Qazaqstanda bıdaıdan glıýten jáne bıootyn óndiriledi, Almaty oblysy men Jetisýda júgeri krahmal men onyń týyndylaryna óńdeledi. Taǵy birqatar joba Qostanaı, Túrkistan oblystarynda jáne Astana qalasynda iske qosylady. Lızın men glıýtennen bıoetanolǵa deıin, glıýkoza-frýktoza shárbaty men krahmal ónimderine deıin ónimniń birneshe túri shyǵarylady.
Elimiz keshendi óńdeý úshin memlekettik qoldaý sharalaryn kúsheıtti. Aıtalyq, ınvestısııalyq sýbsıdııalar normatıvi 25%-dan 50%-ǵa deıin ulǵaıtyldy. Mundaı sharalar óńdeý salasyndaǵy óndiristiń jedel ósýine yqpal etedi, onyń ústine sala ónimi eksportqa baǵdarlanǵan.
Jaıylymnan jahandyq naryqqa
Mal sharýashylyǵy salasynda da belsendi damý baıqalady. Sheteldik ımporttaýshylar tizilimine 3 500-den astam otandyq kásiporyn engizildi. Sapa men qaýipsizdiktiń halyqaralyq standarttaryn saqtaı otyryp, eksporttyq arnalardy belsendi túrde keńeıtý júrip jatyr.
Damýǵa eń múmkindigi zor eksporttyq baǵyttardyń biri «qyzyl altyn» dep atalatyn qyzyl et. Osynaý sıyr men qoı eti Qytaıda, Taıaý Shyǵysta jáne basqa da birqatar elderde turaqty suranysqa ıe. Qus sharýashylyǵy men mal sharýashylyǵynyń janama ónimderinde de joǵary eksporttyq áleýet bar, ásirese Qytaı baǵytynda, onda qazir jańa logıstıkalyq sheshimder pysyqtalyp jatyr.
Otandyq et joǵary sapasymen, tabıǵı dámimen jáne básekege qabilettiligimen erekshelenedi, ásirese salqyndatylǵan ónimderdiń premıým segmentinde. 180 mln gektar jaıylym men kóshpeli mal sharýashylyǵynyń qolaıly júıesiniń arqasynda elimizde et óndirisiniń kólemin arttyrýǵa tolyq múmkindik bar.
Búginde elimiz 8 elge et eksporttaıdy. Tek 2025 jyldyń 5 aıynda shetelge 40 myń tonnaǵa jýyq et ónimderi jetkizilip, jańa naryqtarǵa shyǵý jumystary jalǵasyp jatyr.
Eksporttyń ósýin qoldaý qatań veterınarlyq baqylaýdy talap etedi. Bul baǵytta qazirdiń ózinde aıtarlyqtaı jetistikterge qol jetkizildi. О́nimdi qadaǵalaý júıesi jaqsartyldy, veterınarııalyq qyzmettiń ınfraqurylymy jańǵyrtyldy. Zerthanalyq jabdyqtar jańartylýda, búkil el kóleminde veterınarııalyq pýnktterdiń qurylysy júrgizilip, mal sharýashylyǵy ónimderin qadaǵalaý júıeleri sıfrlandyrylyp keledi.
Taza ónim – tabysty eksport
Taǵy bir bolashaǵy bar baǵyt – organıkalyq ónimder óndirisi. Organıkalyq bıdaı, zyǵyr, soıa, asburshaq, jasymyq jáne dárilik shópterge suranys joǵary. Elimiz qazirdiń ózinde Germanııa, Shvesııa, Belgııa, Chehııa jáne basqa da birqatar elderge eksporttyq arnalardy jolǵa qoıǵan.
Máselen, 2023 jyly Eýroodaq elderi men AQSh-qa barlyǵy 26 myń tonnaǵa jýyq ónim, onyń ishinde maıly, dándi-burshaqty jáne dándi daqyldar eksporttaldy. Al jalpy elimizde halyqaralyq standarttar boıynsha sertıfıkattalǵan 60-tan astam organıkalyq ónim óndirýshi jumys isteıdi.
Bul rette eldiń odan ári ósýi úshin de aıtarlyqtaı áleýeti bar. Organıkalyq aýyl sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń (FIBL) jáne Ekologııalyq aýyl sharýashylyǵy qozǵalystarynyń halyqaralyq federasııasynyń (IFOAM) esepterine sáıkes, Qazaqstanda organıkalyq óndiris standarttary boıynsha sertıfıkattalǵan jer kólemi 2023 jyly 200 myń gektarǵa jýyq boldy, degenmen 2022 jyly mundaı 114 myń bolǵan. Bul fermerlerdiń organıkalyq óndiriske degen qyzyǵýshylyǵynyń artyp kele jatqanyn, demek, álemdik taýar naryǵyna eksporttaý áleýetin kórsetedi.
Ekologııalyq turaqtylyq – basty mindet
Klımattyń ózgerýi – aýyl sharýashylyǵy úshin uzaq merzimdi ári eń mańyzdy syn-qaterdiń biri bolyp tur. Temperatýranyń kóterilýi, jaýyn-shashynnyń turaqsyzdyǵy jáne topyraqtyń qunarsyzdanýy agrojúıeniń ónimdiligi men turlaýlylyǵyna tikeleı áser etedi. Qurǵaqshylyq, sý tasqyny jáne zııankesterdiń shabýyly jıilep tur.
Osyǵan jaýap retinde elimiz «jasyl ekonomıka» ulttyq strategııasymen jáne 2060 jylǵa qaraı kómirtegi beıtaraptyǵyna qol jetkizý mindetimen kelisilgen Agroónerkásiptik keshendi damytýdyń 2030 jylǵa deıingi tujyrymdamasyn iske asyrý kezeńinde. Tujyrymdamada turaqty tájirıbelerge, daqyldar men qoldanylatyn resýrstardy ártaraptandyrýǵa erekshe nazar aýdaryldy.
200 mln ga aýyl sharýashylyǵy jerlerin eskersek, elimizdiń kómirtekti eginshilikti damytý áleýeti joǵary. 27 mln ga jaıylym tozǵan, 29 mln ga topyraq erozııaǵa ushyraǵan jaǵdaıda shólge qarsy kúres ózekti bola tústi. Qazirdiń ózinde elimizde topyraqtaǵy kómirtekti bekitý boıynsha qanatqaqty jobalar iske asyrylyp, alǵashqy nátıjeler jaqsy múmkindikterdi kórsetip otyr.
El kóleminde barlyq topyraq derekterin qamtıtyn normatıvtik baza men biryńǵaı aqparattyq júıeni qurý boıynsha jumystar júrgizilip jatyr. Bul kómirtekti eginshilik salasyna halyqaralyq ınvestısııalardy – erikti naryqtar arqyly da, halyqaralyq kelisimder sheńberinde de tartýǵa negiz bolady. Bul sharalardyń barlyǵy resýrstardy únemdeıtin jáne ekologııalyq qaýipsiz praktıkalardy qoldanatyn turaqty aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa baǵyttalǵan.
Taǵy bir mańyzdy baǵyt – sý únemdeý tehnologııalaryn keńeıtý. Búginde elimizde 1,5 mln gektarǵa jýyq sýarmaly jer bar. Tek 2024 jyldyń ózinde 150 myń gektar alqapqa sý únemdeý tehnologııalary engizildi, aldaǵy úsh jylda el osy qarqyndy saqtaýdy josparlap otyr. Ol úshin qoldaý sharalary – agrarshylardyń shyǵyndaryn óteý jáne jeńildetilgen nesıe berý engizildi.
Endigi meje
Iá, elimizdiń agrosalasy birtindep, biraq nyq qadammen jańa dáýirge bet buryp keledi. Buryn basty maqsat – ishki naryqty azyq-túlikpen tolyq qamtý men óndiristi mehanıkalandyrý bolsa, búginde baǵyt ózgeshe. Biz maıly daqyldar eksporty boıynsha aldyńǵy qatarǵa shyǵyp, klımatqa tózimdi eginshilikke den qoıdyq. Bul – jahandyq deńgeıde senimdi, ekologııalyq taza ári básekege qabiletti azyq-túlik qaýipsizdigi júıesin qalyptastyrý jolyndaǵy mańyzdy qadam.
Qazir elimiz – halyqaralyq ınvestorlar úshin áli tolyq ashylmaǵan múmkindik alańy. Munda aýqym, memlekettik qoldaý, qolaıly geografııalyq ornalasý jáne paıdalanylmaǵan áleýet bir arnada toǵysqan. Ásirese qaıta óńdeý, agrotehnologııalar men logıstıkalyq ınfraqurylym baǵyttarynda bul artyqshylyqtar aıqyn seziledi. Jahandyq azyq-túlik naryǵynda turaqsyzdyq beleń alǵan shaqta elimizdiń agrarlyq salasyn jańǵyrtý – tek ulttyq múdde emes, óńirlik qaýipsizdiktiń tiregi ári álemge jańa múmkindikterge ashylatyn qaqpa.
Búginde otandyq aýyl sharýashylyǵy ónimderi 80 eldiń tutynýshysyna jetip otyr. Jahandyq azyq-túlik qaýipsizdigi ındeksinde 2022 jyly elimiz birden toǵyz satyǵa kóterilip, 113 memlekettiń ishinde 32-orynǵa turaqtady.
Bul jetistikke toqmeıilsý joq. Aldaǵy úsh jylda agroazyq-túlik sektorynda 4,8 mlrd dollardan astam qarjyǵa 600-den astam ınvestısııalyq joba iske asyrylmaq. Jańa zaýyttar salynyp, jumys istep turǵan kásiporyndar jańǵyrtylady. Munyń nátıjesinde elimiz agroóńdeýdi serpindi damytyp, halyqaralyq naryqta básekege qabiletti, qosylǵan quny joǵary ónim úlesin 70 paıyzǵa deıin jetkizýdi maqsat etip otyr.