Qalamger qazynasy

Qadyr – Baıanaýyldaǵy Áýlıeli Qyzyltaý eliniń týmasy jáne jazýshy Júsipbek Aımaýytulynyń atalas týy­sy. Júsipbektiń uly atasy Dánde­baı men Qadyrdyń úshinshi atasy Noǵaı – bir­ge týǵan aǵaly-inili adamdar. Máshhúr-Júsip Kópeıuly jazbalarynda Qýanbaı Tanashbaıuly degen kisiniń atyn birneshe jerde atap ótedi. Osy Qýanbaıdan – Moldabaı, Dándebaı, Ordabaı, Noǵaı atty tórt ul týǵan. Jú­sipbek osy Dándebaıǵa nemere bolsa, Qadyr Noǵaıǵa shóbere. Endi Qadyrdyń ózine kelsek, ókinishke qaraı, ondaı qa­lamgerdi búginde arnaıy izdengen ­kisi bolmasa, kópshilik bile bermeıdi. Qý­ǵyn-súrginge ushyraǵan talaı jaqsy­lar aqtalyp, qatarǵa qosylyp jatqan­da, Qadyr Baspaquly esimi áli de kózden tasada qalyp keledi. Ýaqytynda proza, poezııa, satıra, balalar ádebıeti, kórkem aýdarma sekildi janrlarda birdeı qalam tartqan Qadyrdyń jan-jaqty daryn ıesi bolǵanyn óziniń zamandastary, belgili ǵalym Beısenbaı Kenjebaev pen jazýshy Jaıyq Bekturov eske alyp jazady.

Baıannyń Qyzyltaýynda 1900 jyly dúnıege kelgen ol áke dáýletiniń arqa­synda Baıanaýyl men Kerekýdiń, Qar­qaralynyń shkolalarynda oqyp, biraz bilim alady. Bir aıta ketetin jaıt, Qa­­dyrdyń burynǵy jazylǵan ómir­baıa­nynda «qyzmetin 1928–1932 jylda­ry bas­tady» dep jazylady. Biraq ol qyzmet jolyn odan sál erte­rek bastaǵan. Atap aıtsaq, 1920 jyldar­dyń basynda Qanysh Sátbaevtyń Baıanaýyl jerinde sýdıa bolǵanynan habardarmyz. Sol ýaqytta Qadyr sýdıa hatshysynyń kómekshisi bolǵan eken. Osylaı Qanyshtyń qasyn­da az ýaqyt eńbek etip, tájirıbe alǵan Qadyr Semeıge barady. О́tken ǵasyr­dyń jıyrmasynshy-otyzynshy jyldary qazaq zııalylarynyń ishinde Semeı topyraǵyn baspaǵany kemde-kem. Semeı ol kezde jaryqqa umtylǵan kóbelek sekildi, ǵylym men bilim izdegen qazaq bala­synyń bas qosatyn rýhanı ortalyǵy bolǵany árkimge aıan. Bul jerdi Qadyr da aınalyp kete almaǵan. Semeıdegi muraǵatta Qadyrdyń gýbrevkomda aýdar­mashy bolyp istegeni týraly qujat saqtalǵan. Kúni 1925 jyldyń 4 qazany dep kórsetilipti. Jıyrmasynshy jyldary bul jerde Názıpa Quljanova, Kárim Toqtybaevtarmen birge Júsipbek Aımaýytuly da aýdarmashy bolyp eńbek etken. Keıin Júsipbek gýbernııanyń «kırotdeline» Muhtar Áýezovtiń orynbasary bolyp aýysady. Sol kezde atalas týysy Qadyrdy óziniń ornyna qoıyp ketýi ábden múmkin. Qadyr Semeıde tek aýdarmashy bolyp qana qoımaı, tyrnaqaldy týyndylaryn jazyp, sol jerdegi basylymdarǵa bergen. Jáne bolashaq aýdarmashy-áde­bıetshi osy jerde alǵash orys tilindegi qujat­tar­dy tárjimalap, aýdarma isinen biraz tájirıbe jınaqtaǵan sekildi.

Degenmen bilim alsam, oqysam dep arman qýǵan Qadyr Semeıde kóp aıaldamaı, 1926 jyly Tashkenttegi Orta Azııa memlekettik ýnıversıtetine ba­­ryp túsedi. Biraq ony aıaqtaýǵa múmkin­di­gi bolmaǵan. 1928 jyly onyń sońy­­­nan «baı balasy» degen qaǵaz kelip, oqý­dan shyǵarylady. Sóıtip, Tashkent­ten qaı­­typ kelgesin, onyń tutqyndal­­ǵan­­ǵa deıin­gi 9 jyldaı ǵumyry tek áde­bıet ­pen bas­pasóz tóńireginde ótken. Sol ­jyl­­dary Qadyrdyń satıra­lyq áńgimeleri, ­óleń­deri «Eńbekshi qazaq», «Lenınshil jas», Semeıde shyǵatyn «Qazaq tili» gazet­terinde, «Jarshy», «Jańa ádebıet», «Balǵa» jýrnal­daryn­da úzbeı jarııa­lanyp turady. 1927 jyly «Eńbekshi qazaq» gazeti satıralyq shyǵarmalarǵa ar­naıy konkýrs jarııalap, oǵan 103 fele­ton túsip, sonyń ­12-si báıgege ilikken eken. Osy dúbirli jarysta bas báıge – «Musylman uly­nyń qamshysy», «Úsh taraý», «Merýert­tiń syry» atty týyndylary úshin ­Qadyr Taıshyqovqa beriledi. Ekinshi báı­geni Amanǵalı Segizbaev alsa, úshinshi báı­ge Beıimbet Maılınge tıipti.

Qadyrdyń óndirte aınalysqan bir salasy – kórkem aýdarma. Sol ýaqytta ol N.Gogoldiń «О́li jandar», «Shınel» sekil­di shyǵarmalaryn, D.Fýrmanov­tyń «Chapaev» romanyn, A.Chehovtiń, M.Zoshenkonyń áńgime­lerin, M.Kol­­sovtyń «Ivan Vadımovıch óz dá­re­je­sindegi kisi» atty týyndysyn aýda­rady.

Qadyrdyń aýdarma salasyndaǵy atalmaı júrgen taǵy bir eńbegi – ­M.Sho­lohovtyń «Kóterilgen tyń» romany. Osy epopeıanyń birinshi tomyn ol belgili aýdarmashy Hasen О́zdenbaev­pen birigip aýdarǵan. Búginde Almaty­daǵy Ulttyq kitaphananyń sırek kitaptar qorynda Qadyrdyń sol ýaqytta shyqqan kitaptarynyń bir-bir danasy saqtaýly. Men sol jerden «Kóterilgen tyńnyń» qazaqsha aýdarmasyn taýyp alyp, betin ashsam, «aýdarǵandar: H.О́zdenbaev... dep» jáne ekinshi bir adamnyń aty-jóni qara boıaýmen syzylyp tastalypty. Qalta oramalymdy sýlap alyp, aqyryn­dap boıaýdy óshirip kórip edim, astynan «Q.Taıshyqov» degen jazý shyǵa keldi. Sol kezdegi qatygez saıasat esh jazyǵy joq azamattyń aty-jónin ózi aýdarǵan kitap­tardyń betinen de óshirip tastaǵan eken.

Budan bólek, 1935–1937 jyldary Qazaq­stan kórkem ádebıet baspasynan Qadyr­dyń «Kúlmeske ne?» degen syqaq áńgime­ler men feletondar jınaǵy jáne «Ok­tıabr ushqyny», «Ańshy Qaljan» atty pozalyq kitaptary basylyp shyǵady.

Osylaı ádebıet pen baspasóz salasynda az ǵana ýaqyt qana eńbek etken Qadyr «ultym» degen talaı jaqsynyń jolyn kesken qýǵyn-súrginniń qan­dy qasabynan aman qutyla almaıdy. ­1937 jyldyń jeltoqsan aıynda janal­ǵyshtardyń quryǵyna ilinipti.

Bizdińshe, sońynda mol mura qal­dyrǵan Qadyr Taıshyqov jan-jaqty zerttelýi kerek.

Saılaý BAIBOSYN,

aqyn, Qazaqstannyń eńbek sińirgen mádenıet qyzmetkeri