Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń «Ádiletti Qazaqstan: zań men tártip, ekonomıkalyq ósim, qoǵamdyq optımızm» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda bergen tapsyrmalaryn oryndaý aıasynda áleýmettik sala men eńbek naryǵyn sapaly transformasııalaýǵa baǵyttalǵan júıeli jumystar júrgizilip jatyr, dep jazady Egemen.kz.
Úkimettiń basty nazary Joldaýdyń negizgi qaǵıdattaryn is júzine asyrýǵa baǵyttalǵan. Áleýmettik ádilettilikti qamtamasyz etý sheńberinde memlekettik qoldaýdyń proaktıvti jáne ataýly modeline kóshý júzege asyrylyp jatyr, barlyq azamattar úshin teń múmkindikteri bar ınklıýzıvti orta qalyptastyrylýda. Ekonomıkalyq ósýge járdemdesý maqsatynda nátıjeli jumyspen qamtýdy yntalandyrý, kásipkerlik bastamalardy qoldaý jáne sapaly jumys oryndaryn qurý jónindegi sharalar kesheni júzege asyrylýda. «Zań men tártip» qaǵıdatyn qamtamasyz etý azamattardyń eńbek quqyqtaryn qorǵaýdy kúsheıtýde, qaýipsiz eńbek jaǵdaılaryn qamtamasyz etýde jáne syndarly áleýmettik áriptestikti damytýda kórinis tabady.
Áleýmettik qoldaýdyń transformasııasy: ataýly baǵyt, proaktıvtilik jáne sıfrlandyrý.
Memleket jyl saıyn shamamen 4,5 mln adamdy tólemdermen qamtı otyryp, óziniń áleýmettik mindettemelerin ýaqtyly jáne tolyq kólemde oryndap otyr. Bıylǵy 7 aıda josparlanǵan 6 trln teńgeniń 3,4 trln teńgesi tólendi. Onyń ishinde:
2,5 mln zeınetkerdiń 2,5 trln teńge somasynda zeınetaqysy;
jalpy somasy 382 mlrd teńge bolatyn 542 myń azamatqa arnalǵan múgedektigi jónindegi jáne 195 myń otbasyǵa arnalǵan asyraýshysyn joǵaltqanyna baılanysty járdemaqy;
613 myńnan astam kópbalaly otbasyǵa jáne 243 myń marapattalǵan analarǵa arnalǵan 354,5 mlrd teńge tólemder;
200 myńnan astam otbasyǵa arnalǵan bala týýyna jáne bala kútimine qatysty beriletin 61,8 mlrd teńge járdemaqy;
102 mlrd teńge kóleminde ózgedeı de tólemder.
Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha áleýmettik qoldaýdyń ataýly baǵyty kúsheıtildi. Negizgi ózgeris sanattarǵa bólý qaǵıdatynan naqty qajettilik krıterıılerine kóshý týraly boldy. Ol úshin ár otbasynyń ál-aýqatyn obektıvti baǵalaýǵa múmkindik beretin skorıngtik model jasaldy. Jańa tásilder endigisi Shymkent pen Qaraǵandy oblysynda synaqtan ótkizilýde.
«Biz memlekettiń áleýmettik mindettemelerin qysqartpaımyz. Atalǵan ózgerister zeınetaqyǵa, múgedektik boıynsha, asyraýshysynan aıyrylý boıynsha járdemaqyǵa jáne respýblıkalyq bıýdjetten tólenetin basqa da tólemder sııaqty memlekettik kepildikterge esh áser etpeıdi. Biz jergilikti deńgeıde kórsetiletin áleýmettik qoldaýdyń ataýlylyǵy men ashyqtyǵyn kúsheıtemiz», — dep túsindirdi eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri Svetlana Jaqypova.
Ataýly áleýmettik kómekti (AÁK) taǵaıyndaý kezinde endi medıanalyq tabys kórsetkishi qoldanylady, sondaı-aq otbasynyń kiristeri ǵana emes, shyǵystary da eskeriledi. AÁK-ke osy jeti aıda 18,6 mlrd teńge tólengen, ony 48 myń muqtaj otbasy aldy. Eńbekke qabiletti azamattar úshin kómek áleýmettik kelisimshart talaptarynda kórsetiledi: bıyl ony alýshy 8,3 myń adam otbasylyq tabysyn arttyrý úshin jumysqa ornalastyryldy.
Ataýly jáne belsendi kómektiń tehnologııalyq negizi – «Biryńǵaı sıfrlyq platforma jáne Otbasy kartasy». Onyń maqsaty – bıýrokratııa men adamı faktordy boldyrmaý úshin áleýmettik kómektiń barlyq túrlerine arnalǵan biryńǵaı «sandyq tereze» qurý. Platforma ártúrli memlekettik júıelerdegi derekterdi taldaıdy jáne qaı otbasynyń qoldaýǵa muqtaj ekenin óz betinshe anyqtaıdy.
Júıege búginde 128 Otbasyn qoldaý ortalyǵynyń qyzmeti kiriktirilgen, al jumysqa bilim berý, densaýlyq saqtaý, áleýmettik qorǵaý, polısııa jáne probasııa qyzmeti salalarynan 32 myńnan astam mobıldi top mamandary jumyldyrylǵan. Osy sıfrlyq ekojúıeniń arqasynda ómirlik qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan 4 myń otbasy qazirdiń ózinde tolyq keshendi qoldaýǵa ıe bolyp otyr.
Inklıýzıvti orta qalyptastyrý: qoljetimdilik, sapa jáne teń múmkindikter
Inklıýzıvti ortany qalyptastyrý jónindegi jumys – Memleket basshysynyń Joldaýda belgilegen Ádil Qazaqstan qaǵıdatyn is júzinde asyrýǵa baǵyttalǵan áleýmettik saıasattyń negizgi basymdyqtarynyń biri. Osy maqsatta múgedektigi bar adamdardy qoǵam ómirine tolyqqandy ıntegrasııalaýǵa baǵyttalǵan 2030 jylǵa deıingi ınklıýzıvti saıasat tujyrymdamasy júzege asyrylyp jatyr
Mundaǵy negizgi qural – «Áleýmettik qyzmetter portaly», ol marketpleıs retinde jumys istep, múgedektigi bar adamdarǵa ońaltý quraldary men qyzmetterin óz betinshe tańdaý quqyǵyn beredi. Búginde portal arqyly 345 myńǵa jýyq tehnıkalyq ońaltý quraldary (OTQ) usynyldy, bul jalpy qajettiliktiń 72,5%-yn jabady. Portal tolyǵymen jańǵyrtyldy: nashar kóretinderge arnalǵan nusqa jasaldy, sanatorıılerdiń qoljetimdiligi týraly derekterdi qaraýǵa bolady, medısınalyq-áleýmettik saraptama (MÁS) bólimderine onlaın-tirkelýge múmkindik bar, al jaqyn arada ınvataksı qyzmetterin jetkizýshini tańdaý fýnksııasy paıda bolmaq, ony bıyl 18,6 myń azamat paıdalanyp úlgerdi. OTQ-men qamtamasyz etý tetigi de ózgerýde: olar ýaqytsha jáne tegin paıdalanýǵa beriletin bolady, al olardyń jaǵdaıyn áleýmettik-tehnıkalyq saraptama qyzmeti tekserip otyrmaq. Mundaı quraldardyń qunyn óteýge kepildik berilgen somany esepteý kezinde obektıvti bolý úshin endi elektrondyq marketpleıster men Portaldan alynǵan málimetter eskeriletin bolady. Sondaı-aq, jeke kómekshilerdiń sanattary keńeıtildi: endi olardyń qataryna egde jastaǵy erli-zaıyptylardyń biri kiredi, bul rette kómektiń jedeldigin qamtamasyz etý úshin olardyń qamqoryndaǵy adammen bir eldi mekende turý sharty engizildi.
Sonymen qatar kedergisiz orta qurýǵa qoǵamdyq baqylaýdy qamtamasyz etý úshin «Interaktıvti qoljetimdilik kartasy» jobasy jumys isteıdi. 2025 jylǵy 1 shildedegi jaǵdaı boıynsha kartada 23 myńnan astam beıimdelgen nysan belgilendi, bul jalpy sannyń 55%-yn quraıdy. Baqylaýdyń tıimdiligi áleýmettik ınspektorlar jumysynyń nátıjelerimen rastalady: bıyl 279 tekserý júrgizilip, nátıjesinde 586 buzýshylyq anyqtaldy, 265 uıǵarym shyǵarylyp, 45 mln teńgege aıyppul salyndy.
Medısınalyq-sanıtarııalyq saraptama salasynda da proaktıvti jumys formaty engizildi. Oǵan 60 táýelsiz sarapshy dáriger tartylyp, 36,5 myń is qaraldy. Aýrýdyń 30-dan astam nozologııalyq nysandary boıynsha múgedektikti belgileýdiń syrttaı formaty engizildi, al ampýtasııa nemese Daýn sındromy sııaqty qaıtymsyz ózgeristeri bar jekelegen nozologııalar boıynsha avtomatty rejımde 31 saraptama júrgizildi.
«Jyl sońyna deıin biz jasandy ıntellektini qoldana otyryp, ómir súrý jaǵdaıynyń shektelýin baǵalaıtyn baldyq júıege negizdelgen pılottyq jobany iske qosamyz. Búkil el boıynsha múgedektik pen kásibı eńbek etý qabiletinen aıyrylýdy baǵalaý birdeı kórsetkishter bolǵan kezde adamı faktordyń jáne sarapshylardyń sýbektıvti pikirinsiz avtomatty túrde belgilenetin biryńǵaı standart engiziledi», — dep habarlady Svetlana Jaqypova.
Prezıdenttiń tapsyrmasy boıynsha Semeı, Taraz, Kentaý jáne Oral qalalarynda zamanaýı jabdyqtarmen jabdyqtalǵan tórt jańa áleýmettik ońaltý ortalyǵy ashyldy. Olardyń qyzmetterimen 2 myńnan astam adam qamtylǵan.
Áleýmettik ınnovasııalarǵa qoldaý kórsetilýde: Astanada ITMLab jobasynyń qorytyndy kezeńi ótti, onyń aıasynda 18 komanda múgedektigi bar jandardyń ómir súrý sapasyn jaqsartý boıynsha ázirlemelerin usyndy, olardyń altaýy 1 mln teńgeden granttar aldy. Bul bastama ınvestorlar men bıznestiń qyzyǵýshylyǵyn týdyryp, olar bolashaǵy zor startaptarǵa áriptestik jasaýdy usyndy.
Qyzmetter sapasyn arttyrý úshin júıeli deńgeıde lısenzııalaý engizildi, búgingi tańda 572 ortalyq arnaýly áleýmettik qyzmetter kórsetýge lısenzııa aldy. Bul josyqsyz jetkizýshilerdi shettetip, negizsiz qarjylandyrý máselesin sheshýge múmkindik berdi, al alaıaqtyqtyń anyqtalǵan faktileri boıynsha barlyq materıaldar tıisti organdarǵa jiberildi. Áleýmettik qorǵaý júıesinde barlyǵy 12 myńnan astam áleýmettik qyzmetker jumys isteıdi, olardyń 11 myńy oqýdan ótken.
Jumyspen qamtýdy yntalandyrý jáne eńbek naryǵyn damytý: jańa jumys oryndary jáne sıfrlyq sheshimder
Memleket basshysy 2029 jylǵa deıin 3,3 mln azamatty jumyspen qamtýdy tapsyrdy, búginde bul jospar 73%-ǵa oryndaldy. Jyl basynan beri 480 myńǵa jýyq adam jumys tapsa, onyń 134 myńy jumyspen qamtýǵa járdemdesýdiń belsendi sharalarymen qamtyldy. Bul rette bıyldan bastap eńbek shartyn jasasý jáne áleýmettik tólemderdi aýdarý mindetti shart bolmaq. Sapaly jumys oryndarynyń sany da artyp keledi: búginde ekonomıkada olardyń sany 2,6 mln-dy quraıdy, al jospar boıynsha 2029 jylǵa qaraı 3,8 mln-ǵa jetkizý kózdelgen.
Platformalar arqyly jumyspen qamtýdy resimdeýge erekshe kóńil bólinýde, olar – tapsyrys jetkizýshiler (kýrerler), taksı júrgizýshileri jáne basqa da qyzmet kórsetý salasynyń qyzmetkerleri. Qazirdiń ózinde 2024-2025 jyldary áleýmettik táýekelder týyndaǵan kezde ózderin qorǵaýdy qamtamasyz ete otyryp, 2,5 mlrd teńgeden astam áleýmettik tólemder aýdarǵan 87 adamnyń qyzmeti rásimdeldi.
Halyqtyń osal toptaryna qoldaý kórsetý jumystary jalǵasýda. Elimizde múgedektigi bar 119 myń adam eńbek etedi, olardyń ortasha jalaqysy 266 991 teńgeni qurady. Jumyspen qamtý baǵdarlamalaryna 273,2 myń jas tartyldy, nátıjesinde 80 myńǵa jýyǵy jumysqa ornalastyrylyp, 38 myńy turaqty jumyspen qamtamasyz etildi.
Kásipkerlik bastamany damytý úshin áleýmettik osal sanattaǵy azamattarǵa 4 myńnan astam grant berildi. Qarajattyń kóp bóligi tehnologııalyq qural-jabdyqtar alýǵa jáne qosalqy sharýashylyqty damytýǵa jumsalady. Sonymen qatar ótken jyly taldaý nátıjesi 20% jaǵdaıda qarajattyń tıimsiz paıdalanylǵanyn kórsetti: 1,3 myńnan astam grant alýshy zeınetaqy jarnalaryn aýdarmaǵan, al onyń 500-den astamy tıesili somadan az bolǵan. Osyǵan baılanysty baqylaý kúsheıtilip, bıýdjetke qarajatty qaıtarý boıynsha jumystar júrgizilýde. Qabyldanǵan sharalar nátıjesinde 1100-den astam alýshy mindetti zeınetaqy jarnalaryn aýdara bastady.
Sondaı-aq jumys oryndaryn sýbsıdııalaý qaǵıdalary qaıta qaraldy: «Alǵashqy jumys orny» jáne «Urpaqtar kelisimsharty» baǵdarlamalary «Jastar praktıkasyna» biriktirildi, jumys berýshilerge qatysýshylardy keıinnen turaqty jumysqa ornalastyrý boıynsha talaptar kúsheıtildi.
Jumys oryndarynyń ashylýyn baqylaý úshin «Innovasııalyq jobalar navıgatory» qoldanylady. Júıe 224 myńnan astam jumys ornyn ashý josparymen ınvestısııalyq 1 424 jobany baqylaıdy. Búgingi tańda 918 joba belsendi kezeńde, onda 33,6 myń jumys orny qurylǵan.
Jumyspen qamtýǵa járdemdesý jónindegi barlyq jumysty jetilgen sıfrlyq ekojúıemen qamtamasyz etiledi. Enbek.kz platformasynda JI kómekshi 50 myńnan astam bos jumys ornyn óńdedi, al 678 myńnan astam adam kýrstardy tańdaýǵa jasandy ıntellekt kómektesetin Skills Enbek platformasynda oqýdan ótti.
О́ndiristegi eńbek quqyqtary men qaýipsizdigin qamtamasyz etý: profılaktıkalyq baqylaý jáne áleýmettik dıalog
Azamattardyń eńbek quqyqtaryn qorǵaý turaqty memlekettik baqylaý arqyly qamtamasyz etiledi. Esepti kezeńde memlekettik eńbek ınspeksııasy 3 514 tekserý júrgizip, onyń barysynda 4 132 quqyq buzýshylyq anyqtaldy jáne olardy joıý týraly 2 287 nusqama berildi. Nátıjesinde 277 mln teńgeden astam aıyppul salynyp, 3,4 myń qyzmetkerge 1,1 mlrd teńge jalaqy bereshegi tólendi. Osy kezeńde barlyǵy 28,4 myń qyzmetkerdiń quqyqtary qorǵaldy.
О́ndiristik jaraqattar boıynsha statıstıka turaqty oń úrdisti kórsetip otyr. 2025 jyldyń 7 aıynda óndiriste jaraqat alǵandar sany 2024 jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 11%-ǵa (719 adam), al qaza tapqandar sany 14,7%-ǵa(93 adam) tómendedi.
Profılaktıkalyq baqylaý quraldarynyń biri – «Eńbek táýekelderiniń sıfrlyq kartasy», ol 94,8 myń kásiporynǵa monıtorıng júrgizedi. Árbir problemalyq kásiporyn boıynsha maqsatty is-sharalary bar keste qurastyrylady, sonyń nátıjesinde «qyzyl aımaqtaǵy» kásiporyndar sany jyl basynan beri 8,9%-ǵa (1 715-ten 1 562-ge deıin) azaıdy.
Sonymen qatar kásibı táýekelderdi baǵalaý boıynsha qyzmet kórsetetin uıymdar sanyn ońtaılandyrý jumystary júrgizildi. Qajetti qural-jabdyqtary men bilikti mamandary joq kompanııalar tizilimnen shyǵaryldy, nátıjesinde olardyń sany 162-den 66-ǵa deıin qysqardy.
Áleýmettik áriptestiktiń kópdeńgeıli júıesi de damýyn jalǵastyrýda. Elimizde bas kelisim, 17 salalyq jáne 200 óńirlik kelisimder, sondaı-aq 169 myńnan astam ujymdyq shart qoldanylady.
Eńbek zańnamasy da jetildirilýde. Parlament Májilisiniń qaraýyna eń tómengi jalaqy týraly HEU konvensııasyn ratıfıkasııalaý týraly zań jobasy engizildi. Sondaı-aq negizgi salalarda eńbek qaýipsizdigi jónindegi mindetti óndiristik keńester qurý, tehnıkalyq ınspektorlardyń quqyqtyq mártebesin bekitý, jospardan tys tekserýler júrgizý negizderin keńeıtý jáne eńbek qatynastaryn deklarasııalaý boıynsha mindettemeler belgileý sııaqty jańa normalar usynylyp otyr.
Eńbekaqy tóleýdiń tıimdiligin arttyrý úshin aýyl sharýashylyǵyndaǵy eńbek resýrstaryn normalaý júıesi ázirlendi. Ony qoldaný aýyldyq eldi mekenderdi damytýǵa, aýylǵa jastardy tartyp, halyqtyń kóship ketýin azaıtýǵa yqpal etedi. Sondaı-aq memlekettik sektor uıymdary úshin eńbekti normalaýdyń biryńǵaı júıesi quryldy.
Kóshi-qon úderisterin retteý jáne óńirlik damý
Elimizdiń eńbek kúshi basym aımaqtarynan jumys kúshi tapshylyǵy bar óńirlerge erikti túrde qonys aýdarýdy yntalandyrý maqsatynda memlekettik qoldaýdyń jańa sharalary engizildi. Atalǵan saıasattyń negizgi quraly – «Ekonomıkalyq utqyrlyq sertıfıkaty», onyń aıasynda turǵyn úı satyp alýǵa shamamen 4,5 mln teńge kólemindegi qarjylaı kómek berildi. Bul qoldaý sharasyn Sońǵy úsh jylda jumys kúshi tapshylyǵy bar óńirlerge qonys aýdarǵan 6 myń otbasynyń jartysynan astamy paıdalandy.
Qabyldaýshy óńirlerde de jeke mobıldi qoldaý júıesi jumys isteıdi, onyń qyzmetterin bıyl 6 myńnan astam adam paıdalandy. Qonys aýdarýshylar úshin basqa da mańyzdy jeńildikter qarastyrylǵan: konkýrstan tys tártipte 5 jylǵa deıingi merzimge aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jer ýchaskelerin alý quqyǵy jáne materıaldyq kómekti esepke alý úshin ashyq shottardan qarajat óndirip alýǵa tyıym salý. Azamattarǵa yńǵaıly bolý úshin oǵan endi elektrondy formatta ótinish berýge bolady.
Bir mezgilde otandastardy qoldaý boıynsha jumys jalǵasýda: jańa tetik júzege asyrylǵan sátten bastap 13 myń etnıkalyq qazaq «qandas» mártebesine ıe boldy.
Ishki kóshi-qondy yntalandyrý jónindegi bul sharalar ishki eńbek naryǵyn qorǵaý jónindegi dáıekti saıasatpen tolyqtyrylady. Sońǵy bes jylda sheteldik jumys kúshin tartý kvotasy 25 myńnan 17 myń adamǵa deıin qysqardy.