«Bolmysymnyń bólekshe, tipti birtúrli qasıeti bar: beıtanys adamdar meni jańa ǵana bir jerde kórgendeı áserde júredi». Bul nemis barlaýynda júrgen Sergeı Isaevtyń ıakı Shtırlıstiń Iýlıan Semenov jazǵan «Kóktemniń on jeti sáti» romanyndaǵy lepesi. Rasynda qylmys aınalasynda júrgen adamnyń qashanda kelbeti kúńgirt, áreketi ústirt. Al ol kórkem shyǵarma keńistigine túsken kezde bolmysy tipten kúrdelenip, damyǵan dramatızm arqyly oqyrmandy oqıǵa jelisine tartyp otyrady. Jazýshy Alpamys Bekturǵanovtyń «Shef» atty romany da qazaq detektıv janryna qosylǵan jańa týyndy.
Qarashanyń qara sýyǵynda qalt-qult etken shaǵyn aýyldyń sýreti romannyń kóńil aýanyn álden ańǵartady. Birneshe kúnnen beri súıek syrqyratar yzǵyryq jel aýyl turǵyndaryn tıtyqtatyp bitken. Avtor adamǵa da, malǵa da solaqaı soǵatyn qoıan jylynyń qolaısyzdyǵyn aıta kelip, tóńirekti qushaǵyna alǵan qoıý qarańǵylyq basqanyn jetkizedi. Ár úıde jebeniń qaýyrsynyndaı dirildep turǵan maısham kórinedi, al aýyl shetinde ornalasqan qurylys kolonnasy basshysynyń úıinen tirshilik nyshany sezilmedi. Daýyl tynshyp, aýyl tynysy ázer degende ashylady. Eki kúnnen beri jaryǵy óshpegen úıdiń hal-ahýalyn bileıin dep kirgen jergilikti adamdar qanyn ishine tartyp, árýaqtaı bozardy da qaldy. Bir sumdyqtyń bolǵany anyq...
Ádebıettaný ǵylymynda oqıǵanyń bylaı bastalýy – detektıv janryna tán klassıkalyq úlgilerdiń biri. Úıdiń uzaq ýaqyttan beri tirshilik nyshanynsyz qalýy, aınaladaǵy kúdik pen úreı, aqyry ishinen tabylǵan máıit – oqıǵanyń tartysyn kúsheıtip qana qoımaı, sıýjet damýyna túrtki bolady. Bul motıvtiń tamyry XIX ǵasyrdaǵy alǵashqy detektıv úlgilerinde jatyr. Máselen, Edgar Ponyń «Morg kóshesindegi kisi ólimi» áńgimesinde Parıjdegi úıdiń ishinen jumbaq jaǵdaıda qaza bolǵan áıel tabylyp, oqıǵa kúrdeli tergeý arqyly sheshiledi. Al Konan Doıldyń «Alqyzyl zertteý» romanynda Sherlok Holmstyń alǵashqy isi dál osyndaı kórinisten bastaý alady. Ádebıet teorııasynda bul tásil «tartystyń bastapqy núktesi» dep aıqyndalady. Shyǵarmadaǵy alǵashqy kórinis qylmystyń jasalyp qoıǵanyn ańǵartyp, oqyrmandy beımálim jaǵdaıǵa engizedi. Detektıv janrynyń ereksheligi de osynda, oqyrman neǵurlym ári-sári kúıge túsken saıyn, soǵurlym oqıǵanyń damýyn qadaǵalaýdan estetıkalyq lázzat alady. Belgisizdik pen kúdik – tek sıýjetti ilgeriletýshi qural ǵana emes, sonymen qatar kórkemdik áserdiń negizgi kózi. Alpamys Bekturǵanov ta «Shef» romanynda osy ádisti qoldanady. Shyǵarmanyń bastalýy álemdik dástúrmen úndeskenimen, qazaq aýylyna tán turmys sýretteri, tabıǵat kórinisteri men jergilikti boıaýlar negizgi oqıǵaǵa óń berip, janrdyń jalpy zańdylyqtaryn saqtaıdy.
Romannyń oqıǵa jelisin ilgeriletip turǵan basty tulǵalar – general Brajnıkov pen polkovnık Janaev. Jazýshy olardy kádýilgi izkesýshiler emes, ómirlik tájirıbesi mol, kúrdeli bolmys ıeleri retinde kórsetedi. Munda naqty ómirden alynǵan prototıpter jatyr. Máselen, romandaǵy Brajnıkov beınesiniń arqaýy – mılısııa general-maıory, KSRO men Qazaqstannyń ishki ister salasyna eńbek sińirgen qyzmetker Ivan Bragın. Al Janaev tulǵasy – soǵys ardageri, quqyq qorǵaý júıesinde bedeldi qyzmet atqarǵan Narekes Qanaevtyń beınesinen jasalǵan. Qalamger prototıptik tulǵalardyń ómirbaıandyq derekterin tolyq kúıinde berýdi maqsat etpeı, olardyń bolmysyna tán aıqyn belgilerdi kórkemdik turǵyda jınaqtap qaıta somdaıdy. Mundaı sheshim tek shynaıylyq pen qııaldyń toǵysyn ǵana emes, sonymen birge derektilik pen kórkemdik arasyndaǵy názik shekarany kórsetip, keıipker beınesin nanymdy qabyldaýǵa múmkindik beredi.
«Men bul eńbegimdi Uly Otan soǵysy jeńisiniń seksen jyldyǵy qarsańynda qan maıdanda tolarsaqtan saz keship, mamyrajaı kúnge jetýge atsalysqan jáne qalam men qarýdy teń ustap qazaq ádebıetinde detektıv janrynyń irge tasyn qalaǵan, qalamgerlik jolymda úlgi-ónege tutqan jazýshy Kemel Toqaevtyń rýhyna, shyrǵalańǵa toly shyǵarmamnyń bas keıipkerlerine arqaý bolǵan aǵalarym Ivan Bragın men Narekes Qanaevtyń júz jyldyǵyna arnaımyn. Ardagerlerdiń árýaqtaryna qalam ushymen qashalǵan máńgilik eskertkish bolsyn», deıdi kitap avtory Alpamys Bekturǵanov.
Qoǵamnyń kóleńkeli jaqtary men adamnyń keleńsiz qyrlaryn kórsetken romanda ádiletke umtylys pen ar aldyndaǵy jaýapkershilik negizgi taqyrypqa aınalady. Qylmys pen tergeýdiń syrtqy jelisinen bólek, týyndyda moraldyq tańdaýlar men adam bolmysynyń kúrdeli tabıǵaty ashylady.