Jangeldın aýdanyndaǵy Qaraǵash degen qonysty qystap otyrǵan Dýlat Tájibaev tańerteń malyn órgizýge shyqqanda qoranyń artynan bul óńirge tanys emes, buryn kórmegen ańnyń óleksesin taýyp alady.
– Onyń basy aıýǵa uqsaıdy, tumsyǵynyń ushy qara, quıryǵynyń uzyndyǵy 20 santımetrdeı, jalpy turqynyń uzyndyǵy bir metrdeı eken. Júni sabalaq, túbiti qalyń, túsi jıren. Al úlkendigi qarsaq, túlki shamalas, – deıdi Dýlat.
Onyń aıtýynsha, ań qoranyń syrtynda baılaýly turǵan atqa kelgen bolýy kerek. Sharýanyń qora túgili, aýyl mańyna qasqyr jolatpaıtyn ıtteri qoısyn ba, «beımezgil qonaqty» burap tastapty. Dýlat ańnyń óleksesin qoraǵa tórt aıaǵynan asyp, ilip qoıǵan. Kókalattan 8 shaqyrymda jatqan Qaraǵash qystaýyna arnaıy kelip, beımálim ańdy kórip jatqandar az emes.
– Qaraǵandyda turatyn týys aǵamyz biz salǵan sýretti kórip, bul ańnyń rosomaha (quný – red.) ekenin aıtty. Ol Sibirdi mekendeıtin kórinedi, – deıdi Dýlat.
– Bul ań kez kelgen maldyń jelinine jabysyp alyp, jyǵatyn kórinedi. Aýyldyń aınalasynan mal toryǵan bolýy kerek. Turqy borsyqqa uqsaıtyn sekildi, biraq borsyq emes ekenin syrtta mal baǵatyn kisiler anyq aıtyp otyr, – deıdi Kókalat aýyldyq okrýginiń ákimi Otar Birjikenov.
Torǵaıǵa rosomaha – quný paıda bolǵany týraly aqparat ınternette jaıylyp úlgerdi. Mamandardyń sózin tyńdasaq, ol Sibirdiń ormandy jerin jaılaıdy, jyrtqysh, qomaǵaı. Torǵaı óńirine bul ań qalaı kelgeni de aýyl adamdaryna jumbaq. Jergilikti turǵyndar oljany sýretke túsirip, aýyldasy – bizdiń áriptesimiz Abylaı Maýdanovqa salyp jibergen. Biz bul beıneni oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıi tabıǵat bóliminiń ǵylymı qyzmetkeri Andreı Andrıýshenkoǵa kórsetkenbiz.
– Sýretten baıqaǵanym, bul – rosomaha – quný emes. О́ıtkeni, myna ańnyń tumsyǵy ıttiń tumsyǵyna uqsas. Ol enot (janat) tektes ıtke uqsaıdy. Biraq oǵan júni uqsańqyramaıdy, uzyn eken. Múmkin qasqyrmen shatys shyǵar. Men bul maqulyqtyń dál ne ekenin dóp basa almaı turmyn. Biraq quný emes, – dedi Andreı Valentınovıch.
Bul pikirdi belgili bıolog ǵalym, Tatıana Bragına da qostady.
– Sýrettegi ań janat tektes ıtke uqsaıdy. 1934 jyly jersindirý maqsatymen Keńes Odaǵynyń barlyq respýblıkalaryna janat tektes ıtti jibergen bolatyn. Ol KSRO-nyń Eýropa bóligine, ıaǵnı Mýrmanskiden Qara teńiz jáne Kaspıı teńizi jaǵalaýyna deıin, Qyrǵyzstan men Qazaqstan, Kavkaz jerlerine, Novosibir men Altaı ólkesine jaıyldy. Qazaqstanǵa bul ań 1936-1937 jyldary jiberilgen bolatyn. Qazir bul Torǵaıǵa Batys, Soltústik Qazaqstan oblystarynan nemese Chelıabi oblysynan kelýi múmkin. Biz ekspedısııaǵa shyqqanda janat tektes ıtti elimizdiń soltústik, ortalyq aımaqtarynan, tipti ońtústiginde de kórip júrmiz. Kóbeıip barady, – dedi Tatıana Mıhaılovna.
Bıolog ǵalymnyń aıtýynsha, enot tektes ıt túnde jortyp, kúndiz ininde jatady. Amýr boıy men Ýssýrıı ólkesin, Qytaı men Koreıa jerlerin mekendeıdi.
Osy maqala daıyndalyp jatqanda, Kókalat aýyldyq okrýgine qarasty Kólqamys aýylynda turatyn Kákimjan Kárbozov aqsaqal habarlasty. Torǵaıdyń jerine qanyq, ǵumyry dalada ótip kele jatqan Kákeń Qaraǵashqa baryp, jurtty shýlatyp júrgen ańnyń óleksesin óz kózimen kórip kelipti.
– Bul eshqandaı quný da, janat ıt te emes, kádimgi borsyq. Borsyq sol mańdaǵy ininen shyǵyp, mal jaqqa barǵan ǵoı. Ań terisiniń túsi ózgere beredi. Qystaı kún kórmeı, inde jatqan soń qyzyl qońyr túske enýi múmkin. Ádette borsyqtyń terisi qara sur bolady. Tek quıryǵy tym qyzǵyldaý eken. Qasqyrdyń ózi jazda qyzǵyl tartady da, qysta aǵaryp, kókshýlan túske enedi. Dalada qara qasqyrdy da kórgenbiz. Borsyq oıanǵanda teńselip, zorǵa júredi, ash qoı. Ádette ol shóptiń tamyryn qazyp jeıdi, qozynyń quıryǵyn sorady, etpen qorektenedi. Qar kóbesi sógilmegen kezde ne taýyp jeıdi? – deıdi Kákimjan aǵa.
Sharýa adam dala tabıǵatynyń tamyrshysyndaı bolyp qalady. Torǵaı dalasymen syrminez, ár tal shóbine deıin tanıtyn Kákimjan aǵanyń aıtýynsha, aqpannyń 13-nen bastap naýryzdyń 5-ine deıin túgel tabıǵat oıanady. Tipti, shóptiń, butanyń sabaǵyna nár júgiredi. Qysymen ininde jatatyn zorman, borsyq sekildi ańdar syrtqa shyǵady. Jylanǵa deıin oıanady, biraq qar ketpeı ol ininen shyqpaıdy.
– Bıyl dalada qardyń qalyńdyǵy 30-40 santımetrge deıin bardy. Aqpannyń ishinde mundaı qalyń qardan ótip, eshqandaı ań alystan kele almaıdy. Bul – anyq borsyq, – deıdi Kákimjan aǵa. Bıologtar boljaǵan janat ıt, Kákimjan aǵa aıtqan borsyq bolsa da ańnyń aýyl adamdaryn tańǵaldyrǵany anyq. Janat tektes ıt bolsa jergilikti turǵyndar osy ýaqytqa deıin nege bilmeıdi? Al borsyq nege jıren tartyp ketti? Tabıǵattyń tylsymy jetedi.
Názıra JÁRIMBETOVA,
«Egemen Qazaqstan».
Qostanaı oblysy,
Jangeldın aýdany,
Qaraǵash qystaýy.