Qazirgi geosaıası jaǵdaıda eldegi tranzıttik baǵyttardy ártaraptandyrý sharasy asa mańyzdy bolyp otyr. Memleket basshysy Joldaýda osy máselege aıryqsha kóńil bólip, elimizdiń tranzıttik áleýetin arttyrýǵa áli de zor múmkindik bar dep málimdedi. Aıtýynsha, byltyr el aýmaǵy arqyly júk tasymaldaý kólemi 1 mlrd tonnadan asqan. Árıne, mundaı joǵary júkteme jaǵdaıynda jańa baǵyttardy ashýdyń da qajettiligi arta túsedi.
«Sondaı-aq biz úshin Transkaspıı kólik baǵytyn damytýdyń mańyzy arta bastady. Bul baǵyttardyń bári birtutas júıe sııaqty jumys istep, elimizge edáýir tabys ákelýi kerek. Sondaı-aq ınfraqurylymdy jaqsartýǵa jańa ınvestısııa tartý qajet, sapaly jumys oryndaryn ashýǵa yqpal etýge tıis. Osy oraıda sıfrlyq tásilderdi aýqymdy túrde qoldanǵan abzal. Onsyz eshqandaı tıimdilik bolmaıdy», dedi Prezıdent.
Keıingi jyldary Úkimet kólik ınfraqurylymyn damytýǵa basa mán berdi. Aqtaý men Quryq portynyń jańǵyrtylýy, Qorǵas qurǵaq portynyń ashylýy syndy joba tranzıttik tasymal tıimdiligin eselep arttyrdy. Búginde temirjol logıstıkasyn sıfrlandyrý men mýltımodaldy tasymaldy damytýdyń arqasynda Qytaı men Eýropa arasyndaǵy júktiń Qazaqstan aýmaǵy arqyly kedergisiz qozǵalysy múmkin boldy. Bul baǵytta Qorǵas, Dostyq, Saryaǵash beketteriniń ótkizý múmkindigin arttyrý negizgi basymdyqqa ıe.
Prezıdenttiń aıtýynsha, túpki maqsat – temir jáne avtokólik joldarynyń, sondaı-aq avıasııa men logıstıka ortalyqtarynyń birtutas jelisin qurý.
«Bul Qazaqstannyń Eýrazııalyq tranzıt haby retindegi ustanymyn nyǵaıtady. Qazir Azııa men Eýropa arasyndaǵy qurlyq arqyly tasymaldanatyn júktiń 85 paıyzǵa jýyǵy Qazaqstan arqyly ótedi. Sondyqtan sıfrlandyrýǵa ınvestısııa quıyp jatyrmyz. Astana qalasynda Alem.AI jasandy ıntellekt ortalyǵy quryldy. Jýyrda sýperkompıýter iske qosyldy. Ǵylymı yntymaqtastyqqa árdaıym ashyqpyz. Seriktesterdi qatarǵa qosylýǵa shaqyramyz», dedi Memleket basshysy.
Rasynda elektrondyq qujat aınalymy, kólik monıtorıngi, GPS jáne blokcheın tehnologııasy tranzıttik úderisterdiń aıqyndyǵy men jyldamdyǵyn qamtamasyz etti. Qytaıdan Eýropaǵa Qazaqstan arqyly ótetin júk poıyzdarynyń jol ýaqyty teńiz jolyna qaraǵanda 2,5 ese qysqardy (12-14 kún).
«Qazaqstan Eýropa men Azııanyń iri ekonomıkalyq ortalyqtary arasyndaǵy dáneker qyzmetin atqaratyn biregeı geografııalyq jaǵdaıǵa ıe. Bul eldi transkontınenttik logıstıkalyq tizbekterdiń mańyzdy elementine aınaldyrady. Keıingi jyldary Qazaqstan óziniń kólik ınfraqurylymyn, onyń qatarynda temir joldardy, avtomobıl joldaryn, porttar men logıstıkalyq ortalyqtardy damytýda aıtarlyqtaı ilgerileýshilik kórsetti. Bul logıstıkanyń jaqsaryp, tranzıttik tasymaldyń artýyna tikeleı áser etedi. Sóıtip, osynaý logıstıkalyq serpilis Qazaqstandy tranzıttik tasymaldyń jahandyq ortalyǵynyń birine aınaldyrýy ǵajap emes», deıdi RDL tobynyń bas dırektory Roman Dedkov.
Degenmen birqatar kedergi de bar. Shekaradaǵy ótkizý múmkindiginiń shekteýliligi, tarıftik úılestirýdiń álsizdigi, Reseıge qarsy sanksııalar men geosaıası turaqsyzdyq tranzıttik baǵyttardyń qaıta qaralýyna sebep bolyp otyr. Desek te, elimiz úshin THKB baǵyty sanksııalyq táýekelderden ada ári Kaspıı aımaǵy arqyly Eýropamen baılanys ornatýdyń tıimdi joly bolyp otyr. Solaı bola tura, bul baǵyttyń tolyq qýatyn ashý úshin ınfraqurylymdyq úılestirý men saıası qoldaý qajet.
«Qazaqstan temir joly» ulttyq kompanııasynyń basqarma tóraǵasy Talǵat Aldybergenovtiń aıtýynsha, álemdik deńgeıdegi ınnovasııanyń kóshbasshylarymen birlesip, temirjol kóliginiń sapasyn jaqsartý men qaýipsizdigin qamtamasyz etý jumystary qolǵa alynǵan. Nátıjesinde, Transkaspıı halyqaralyq kólik dálizindegi tranzıttik deklarasııany rásimdeý ýaqyty 8 saǵattan 30 mınýtqa deıin qysqarypty. Al Kólik mınıstri Nurlan Saýranbaev 2029 jylǵa qaraı Qazaqstan arqyly ótetin tranzıttiń kólemin 100 mln tonnaǵa deıin ulǵaıtý josparlanyp otyrǵanyn aıtty. Ol úshin qazir kólik salasynda iri ınfraqurylymdyq jobalar júzege asyrylyp jatyr. 1 300 shaqyrymnan astam jańa temirjol jelisiniń, 12 myń shaqyrym avtomobıl joly men 3 jańa áýejaıdyń qurylysy júrgizilip, zamanaýı logıstıkalyq ortalyqtardy damytý iske asyrylyp jatyr.
Búginde «Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵdary» marshrýtynyń ótkizý múmkindigin arttyrý sharasynda birqydyrý jumys atqarylyp jatyr. Máselen, dálizdiń ótkizý múmkindigin arttyrý úshin byltyr aqpanda Sıan qalasynyń Qurǵaq portynda «Qazaqstan – Qytaı» termınaly paıdalanýǵa berilse, «Baký – Tbılısı – Kars» temirjol jelisin jańǵyrtý aıaqtaldy. Bul konteınerlerdi ótkizý tıimdiligine ájeptáýir áser etti. Aqtaý teńiz portynda teńiz túbin tereńdetý jumystaryn júrgizý men aılaqtardy qaıta jańartý josparlanyp jatyr.
«Teńiz aılaǵynyń tıimdiligi men ótkizý múmkindigine aýa raıy jaǵdaılary kedergi keltiredi. Ol úshin arnaıy STS-krandardy, sondaı-aq «Aqtaý porty – Baký porty» teńiz jelisine neǵurlym keń konteınerlik kemelerdi satyp alý men ornalastyrý josparlandy. Olar qatty daýyl, jel jaǵdaıynda paıdalanýǵa beıimdelgen», deıdi «Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵdary» halyqaralyq qaýymdastyǵy bas hatshysy mindetin atqarýshy Nurgúl Jaqypova.
Eýrazııanyń kindik tusynda ornalasqan elimizde 11 halyqaralyq tranzıttik dáliz bar. Byltyr 12 myń shaqyrym avtojol jóndeýden ótse, sonyń 7 myńynda jumys aıaqtaldy. Bul baǵyttaǵy iri jobalar – «Qaraǵandy – Almaty», «Taldyqorǵan – О́skemen», «Aqtóbe – Qandyaǵash», «Buqtyrma kópiri, Shamalǵandaǵy jol aıryǵy men Túrkistan óńirindegi týnel. Bıyl jóndeý jumysy 13 myń shaqyrym joldy qamtıdy.
Kólik mınıstrligi Avtojol komıteti tóraǵasynyń orynbasary Jambyl Baqtııardyń aıtýynsha, otandyq jáne sheteldik júk tasymaldaýshy kompanııalar jol sapasyn, servıstik ınfraqurylymdy (avtoturaqtar, demalys oryndary, janarmaı quıý beketteri), qaýipsizdik sharalary men navıgasııa múmkindikterin erekshe baǵalap otyr. Bul faktorlar halyqaralyq kólik dálizderindegi elimizdiń tartymdylyǵyn arttyryp, eldi Eýrazııalyq tranzıt ortalyǵy retinde damytýǵa úles qosady.
«Tranzıttik qozǵalysty ońtaılandyrý men baǵyttardy qysqartý maqsatynda jańa joldar salý jumysy jalǵasady. Sonyń qatarynda Memleket basshysynyń tapsyrmasy aıasynda júzege asyrylyp jatqan «Ortalyq – Batys» jobasy erekshe mańyzǵa ıe. Bul joba «Astana – Janteke – Arqalyq – Torǵaı – Yrǵyz» baǵyttaryn qamtıdy jáne onyń tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemesi ázirlenip jatyr. Bul baǵyt eldiń ortalyǵyn batys óńirlermen baılanystyryp, júk tasymalyn edáýir qysqartady, sondaı-aq kólik aǵynyn qazirgi dálizderden bólip, olardyń júktemesin azaıtady. Mundaı ınfraqurylymdyq jańartýlar tranzıttik aǵyndy arttyryp qana qoımaı, el ishindegi áleýmettik-ekonomıkalyq damýǵa da serpin beredi», dedi Jambyl Baqtııar.