Kez kelgen memlekettiń turaqtylyǵy qoǵamdaǵy kelisim men ózara syılastyqqa baılanysty. Ásirese qazirgi jahandyq syn-qaterler tusynda bul qaǵıdanyń máni burynǵydan da arta tústi. Al Qazaqstan osy baǵyttaǵy strategııalyq qadamyn erte aıqyndap aldy. Sonaý 1990 jylǵy qabyldanǵan Egemendik deklarasııasy el táýelsizdiginiń saıası irgetasy ǵana emes, qazaq jerine qonystanǵan etnos ókilderin ortaq maqsatqa uıystyrǵan, rýhanı tutastyq pen birtutas ult ıdeıasyn bekitken alǵashqy tarıhı qujat edi.
Qazaq halqy ǵasyrlar boıy talaı tarǵalań kezeńderdi bastan ótkerdi. Biraq azattyqty ańsaǵan halyqtyń júreginde erkindik rýhy óshpeıtini sózsiz. XX ǵasyrdyń aıaǵyndaǵy sol bir tarıhı ózgeris elimizdiń eńsesin tiktep, babalardyń armanyna jol ashty.
Úreı men úmit qatar almasqan kezeńde tarazy basynda egemen el bolýǵa degen qulshynys turdy. KSRO qaıta qurý kezeńin bastaǵanda Baltyq elderi retimen óz derbestigin alyp jatty. Al Qazaq KSR Joǵary keńesi arnaıy komıssııa quryp, oǵan akademık Salyq Zımanov tóraǵalyq etip, Egemendik deklarasııasyn daıyndaýǵa kiristi.
Saıası alańda shıelenis kúsheıip, pikirtalas qyza tústi. Tipti «Bizge ultaralyq arazdyq shaqyratyn mundaı deklarasııalardyń qajeti joq», degender de boldy. Biraq barlyq saýalǵa dálelmen senimdi túrde jaýap bergen komıssııa tóraǵasynan bólek, sol kezde Joǵarǵy Keńestiń quramynda bolǵan Sultan Sartaev, Murat Áýezov, Marat Ospanov syndy azamattardyń eńbegi, aqıqatynda, qaharmandyq dersiz. Olardyń táýekeli men dıplomatııalyq qarym-qabileti, aqyly men sabyry óz jemisin berdi. 1990 jyly 25 qazanda daýys berý nátıjesinde Joǵarǵy Keńes «Qazaq Keńestik Sosıalıstik Respýblıkasynyń Memlekettik egemendigi týraly» deklarasııasyn qabyldap, azattyqqa senimdi qadam jasadyq.
Qujat 17 tarmaqtan turdy. Aıshyqtap aıtarlyǵy, onda Qazaqstan halqy Qazaq KSR-indegi egemendiktiń jalǵyz ıesi jáne memlekettik bıliktiń qaınar kózi dep tanyldy. Al Qazaqstan halqy uǵymyna respýblıkadaǵy barlyq etnos ókilderi engizildi. Sondaı-aq el aýmaǵynyń tutastyǵy, oǵan qol suǵylmaıtyndyǵy, qazaq halqynyń jáne Qazaqstandaǵy basqa da etnos ókilderiniń tól mádenıetin, dástúrin, tilin qaıta túletý men damytý, ulttyq qadir-qasıetti nyǵaıtý memlekettiń asa mańyzdy mindetteriniń biri retinde kórsetildi.
Egemendik deklarasııasy jarııalanǵan sátte eldiń ishki jaǵdaıy kúrdeli edi. Keńestik júıe ydyrap, qoǵamda áleýmettik jáne saıası turaqsyzdyq týyndady. Osyndaı eleń-alań tusta birlik ıdeıasy, ulttyq qundylyqtar qazaq jerindegi etnos ókilderin ortaq maqsatqa jeteledi. Táý eter táýelsizdigimiz jarııalaǵan soń, bul eldiń rýhanı dińgegine aınaldy.
– Saıası irgetassyz Qazaqstandy qazirgi zamanǵy órkenıettiń arnasyna qosý, baǵany beıtaraptandyrýdy, qarjy jaǵynan saýyqtyrýdy, jekeshelendirýdi, naryqtyq ınfraqurylym qurýdy, menshiktiń barlyq túrleriniń teń quqyqtyǵyn kózdeıtin tereń ekonomıkalyq ózgeristerdi júıeli júzege asyrý múmkin emes. Tipti ulttyq kelisim men etnosaralyq tatýlyq ıdeıasy elimizdiń saıası-quqyqtyq tarıhynda alǵash ret Deklarasııada aıqyn kórinis tapty. Sol kezde biz bir nárseni anyq túsindik: táýelsiz memlekettiń bolashaǵy – el ishindegi birlik pen ózara senimge, ár etnostyń teń quqyly damýyna tikeleı baılanysty. Bul ıdeıa ýaqyt ótken saıyn tereńdeı tústi. Ol Konstıtýsııada, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń qurylýynda, al búginde Jańa Qazaqstannyń reformalarynda jalǵasyn taýyp otyr. Parlament – osy ıdeıalardy naqty iske aınaldyrǵan negizgi saıası ınstıtýttardyń biri. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynan bastap dál osy jerde – zań shyǵarýshy bılik toleranttylyq pen teńdik qaǵıdattaryn bekitken zańdar qabyldandy, – deıdi Májilis depýtaty Natalıa Dementeva.
Qoǵamnyń birtutas damý modeli – Qazaqstan halqy Assambleıasynyń qurylýynan jáne oǵan Parlamentte konstıtýsııalyq ókildik berilýinen kórinis tapty. Búginde Assambleıa usynǵan depýtattar Senat quramynda jumys isteıdi. Al Májilis pen Senat depýtatynan qurylǵan «Bir el – bir múdde» atty top etnosaralyq saıasat, mádenıet, bilim, buqaralyq aqparat quraldary, til saıasaty jáne t.b máselelerdi talqylaıdy. Osylaısha Parlament qoǵamdaǵy kelisim men tatýlyqtyń zańnamalyq negizin nyǵaıtyp keledi.
– Parlament etnosaralyq qatynastardy naqty ispen bekitti. Qazir de depýtattar mektep pen balabaqsha baǵdarlamalarynda «Biz ártúrlimiz, biraq teńbiz» qaǵıdatyn engizý, etnojýrnalıstıkany jáne sheteldegi qazaqtildi BAQ-tardy qoldaý baǵytynda bastamalar jasap otyr. Osynyń bári – qoǵamdyq sanany jańartýǵa, azamattyq biregeılikti kúsheıtýge baǵyttalǵan. Búgingi Parlament – zań shyǵaratyn ınstıtýt qana emes, qoǵam men bılik arasyndaǵy kópir. Májilistegi Qoǵamdyq palata, Senat janyndaǵy Sarapshylar klýby, e-petition jáne Mazhilis Live sııaqty elektrondy servıster azamattardyń zań shyǵarý úderisine tikeleı qatysýyna jol ashty. Bul – «Halyq únine qulaq asatyn memleket» qaǵıdasynyń naqty iske asyrylyp otyrǵanyn aıǵaqtaıdy. Etnosaralyq turaqtylyqtyń máni – aıyrmashylyqtardan arylý emes, olardyń qundylyǵyn moıyndaý. Sondyqtan qoǵamda qandaı ózgeris bolsyn, biz bir qaǵıdatty ustanamyz: «Birligimiz áralýandylyqta», – deıdi N.Dementeva.
Osylaısha, eldegi beıbit ómir men qoǵamdaǵy kelisim Deklarasııada bastaý alyp, búginde «birligimiz – áralýandylyqta» qaǵıdasymen sabaqtasyp, jańa mazmunǵa ıe boldy. Endi osy qundylyqty saqtap, ony keler urpaqqa jetkizý – jańa býynnyń mindeti.
– Biz jastar arasynda birlik pen kelisim qaǵıdattaryn nasıhattaıtyn jobalardy iske asyramyz. Tek el aýmaǵynda ǵana emes, «Assambleıa jastary» uıymy mádenıetaralyq kommýnıkasııalar modelin, halyqaralyq deńgeıde de tabysty ilgeriletip keledi. Mysaly, bıyl Parıj qalasyndaǵy IýNESKO shtab-páteriniń alańynda Qazaqstan halqy Assambleıasynyń jastarmen jumys tájirıbesi usynyldy. Bul qoǵamdyq kelisimniń biregeı otandyq modelin jáne jastar bastamalaryn qoldaý nátıjelerin kórsetýde, dáripteý turǵysynan eleýli qadam boldy. Jalpy, jas urpaq jasampazdyqqa umtylady jáne jańalyqqa qushtar. Olardyń ár jetistigi, tabysy men jeńisi patrıotızminiń aıqyn úlgisi ekenine senimdimin, – deıdi «Assambleıa jastary» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy Tımýr Jumyrbaev.
Birligi jarasqan el ǵana bıik belesti baǵyndyrady. Sondyqtan damýdyń dańǵyl jolynda birlik, etnosaralyq kelisim, tatýlyq qundylyǵyn saqtaý mańyzdy.