Eldegi zań men tártipti qalyptastyrýdyń mańyzdy býyny – prokýratýra. Buǵan deıingi joldaýlarda prokýratýranyń jumysyn jandandyrýǵa baǵyttalǵan mindetter men mejeler az bolmady. Sonyń ishinde ınvestorlardy súıemeldeý, otandyq kásipkerlerdi zańsyzdyqtan qorǵaý, azaptaýlarǵa tosqaýyl qoıý, shetke ketken aktıvterdi elge qaıtarý sııaqty qadaý-qadaý tapsyrmalardyń júktelip, ol boıynsha irgeli isterdiń atqarylǵanyna jurtshylyq kýá. Al bıylǵy joldaý Qazaqstandy úsh jyl ishinde sıfrlyq elge aınaldyrý mindetin júktep otyr. Osyndaı aýqymdy jobadaǵy Prokýratýranyń róli qandaı? Jalpy jasandy ıntellekt dáýirinde prokýratýra qyzmeti qalaı ózgermek? Kópshilik kóńilindegi kóptegen saýaldarǵa Túrkistan oblysynyń prokýrory Murat Ájinuruly Tleýberdıevpen bolǵan suhbatta jaýap izdep kórgen edik, dep jazady Egemen.kz.
– Murat Ájinuruly, jyl saıyn Memleket basshysy halyqqa joldaýyn jasap, onda eldi damytýǵa serpin beretin jobalardy kórsetip, tapsyrma júkteıtini belgili. Zań men tártipti qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan tapsyrmalardyń oryndalýy kóńilden shyǵa ma?
– Joldaý tek erteńgi kúnniń eleýli qadamdaryn aıqyndaıtyn mańyzdy qujat qana emes, bul Prezıdent pen halyq arasyndaǵy dıalogty qalyptastyratyn altyn kópir ispetti. Kópshiliktiń pikir-usynysyn basshylyqqa ala otyryp jasalǵan jospar, berilgen tapsyrmanyń oryndalmaǵan kezi joq. Joldaýdaǵy júıelilik pen nátıjeniń de syry osynda.
Bıylǵy Joldaýynda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «Zań jáne tártip» – memleketimizdiń myzǵymas tuǵyry. Qoǵamda osy qaǵıdany túbegeıli ornyqtyrý úshin barlyq quzyrly organdar arasynda ortaq kózqaras pen ortaq ustanym bolýǵa tıis. ...Sonda ǵana elimizde quqyq buzýshylyqqa, ozbyrlyq pen zorlyq-zombylyqqa qarsy sana-sezim qalyptasady, qoǵamǵa jat kez kelgen áreketke tózbeýshilik paıda bolady» dep barlyq damýdyń bastaýynda zań men tártip turatynyn qadap aıtty.
Al memlekettegi zańsyzdyq pen quqyq buzýshylyqtyń deni habarlamany tirkemeýden bastaý alady. Qylmysty jasyrýdyń, azamattardy negizsiz qylmystyq jaýapkershilikke tartýdyń sońy jalpy ádildikke degen kózqarasty kúıretedi.
Mysaly, Túrkistan QIIB qyzmetkerleri bir azamatshanyń aryzy negizinde «Dem» dúkeniniń satýshysyna qatysty qylmystyq is bastaǵan. Aryzdanýshy satýshyny kassadan qomaqty sommada aqsha qarajatyn jymqyrdy dep kórsetken. Prokýratýra qadaǵalaý tártibinde osy iske aralasyp, satýshyǵa qatysty qylmystyq isti toqtatty. Nege? Sebebi, tergeý organymen Bas prokýrordyń Nusqaýynyń jáne QPK-niń qylmystyq isti tirkeýge qatysty talaptary buzylǵan, ıaǵnı aryz ıesimen aýdıttik tekserý, revızııa qorytyndysy, zalal somasyn rastaıtyn qujattar usynylmaǵan. Eger árbir adam qansha aqsha joǵalǵanyn bilmeı turyp, kimniń jymqyrǵanyna kózi jetpeı turyp polısııaǵa aryzdana berse, ári ony polısııa súzgiden ótkizbeı tirkep, tekseretin bolsa, aınalamyzda zańǵa, quqyqtyq qurylymdarǵa ókpeli jandardyń sany kóbeıe bermeı me? Bul – memlekettiń quqyqtyq saıasatyna ǵana emes, azamattardyń múddesine qarsy jasalǵan qadam.
Búgingi tańda bıznes sýbektilerine de qatysty bastalǵan barlyq qylmystyq isterdiń zańdylyǵy prokýrorlar tarapynan jedel túrde zerdelenip, quqyqtyq baǵa berilýde. О́ıtkeni, kásipkerlerdi zańsyz qylmys orbıtasyna tartý Bas Prokýrordyń qatań baqylaýynda. Sonyń nátıjesi retinde, qadaǵalaý tártibinde Túrkistan óńirinde sońǵy 3 jylda negizsiz bastalǵan 800-den asa qylmystyq is 3 táýlik ishinde toqtatylǵan. Osy sannyń artynda qanshama jazyqsyz adamnyń taǵdyry, tilegi, senimi tur. Mine, sondyqtan da biz Memleket basshysynyń joldaýlarynda júktelgen tapsyrmalardyń árqaısysyn – azamattar ómirin, múddelerin, quqyǵy men bostandyǵyn qorǵaýǵa baǵyttalǵan pármendi tetik dep qabyldaımyz.
– Memlekettik qyzmet halyqqa barynsha ashyq, qoljetimdi bolýy kerektigin Prezıdentimiz únemi eskertip keledi. Prokýratýra halyqqa qanshalyqty jaqyn?
– «Estıtin Memleket» qaǵıdasynyń basty formýlasy – ashyq dıalog, qoljetimdi qyzmet, jedel baılanysqa negizdelgen. Prokýratýrany da halyqqa jaqyn etken osy qaǵıdalar. Qazir azamattar barlyq aqparatty ǵalamtordan alady. Soǵan oraı oblys prokýratýrasynyń bastamasymen kez kelgen quqyq buzýshylyqqa tosqaýyl qoıýda azamattar belsendiligin arttyrý maqsatynda «Buzýshylyqqa toqtam» atty pılottyq joba iske asyryldy. Búginde ár aýdanda osyndaı 17 telegram-bot ashylyp, qoldanysqa engizilgen. Onyń tıimdiligi – kez kelgen azamat ózine belgili bolǵan, oqıǵanyń kýási bolǵan barlyq quqyq buzýshylyqtar týraly dereý onlaın rejıminde oqıǵa ornyn (lokasııasyn) kórsete otyryp, quzyrly organdarǵa habarlaı alady jáne óz habarlamasy boıynsha qandaı áreketter jasalǵanyn bile alady. Keri baılanystyń tamasha ádisi osy. Qazirdiń ózinde telegram-bottarǵa jalpy 242 buzýshylyq týraly habarlama túsken. Sonyń ishinde azamattar ınternet-alaıaqtyq, jol-kólik oqıǵasy, kósheniń lastanýy, joldyń sapasyzdyǵy, baǵdarshamnyń isten shyqqany, qoǵamdyq oryndardaǵy buzýshylyqtar, esirtki ósirý, saqtaý boıynsha habarlama bergen. El ishindegi zańsyzdyqtardy quzyrly organdardyń birden baıqamaýy múmkin. Al myna telegramm-bot kóptegen zańsyzdyqtardyń der kezinde anyqtalyp, sheshimin tabýyna jol ashyp otyr.
– Elimizdi damytýǵa ınvestorlardy tartýdyń mańyzy zor. Biraq ınvestorlar zańy myqty, qaýipsiz elge ǵana qarjy salǵysy keletini túsinikti. Bul baǵytta qandaı jumystar jasalyp jatyr?
– Investorlar – el ekonomıkasyn damytýǵa serpin beretin qýatty kúsh. Qazaqstannyń áleýetine sengendikten bolar sońǵy jyldary qarjysyn bizdiń óndiriske salatyn sheteldik ınvestorlar kóp. Aıtalyq 2025 jyldyń segiz aıynda Túrkistan oblysyna 783 mlrd teńge ınvestısııa baǵyttalyp, ótken jyldyń kezeńinen salystyrǵanda 125%-ǵa ósti. Investısııanyń kóbeıýi óńirdiń túrlenýine, aımaqtyń qýatty ólkege aınalýyna, kóptegen jumys ornynyń ashylyp, tabysty azamattar qatarynyń ósýine yqpal etýde. Al osy el ıgiligine jaraıtyn qarjy maqsatyna saı jumsalyp, ınvestorlardyń quqyǵynyń buzylmaýy – prokýratýranyń jiti baqylaýynda.
Bul jumysta Memleket basshysynyń «El ekonomıkasyna ınvestısııalar tartý jónindegi jumystyń tıimdiligin arttyrýǵa qatysty sharalar týraly» Jarlyǵy basty baǵdarǵa aınalǵan. Osy Jarlyqqa saı prokýratýraǵa júktelgen mindet aıqyn. Ol – bıznesti júrgizý men ınvestısııa tartý úderisin barynsha ashyq, túsinikti jáne jeńil etý. Sonymen birge ınvestorlar betpe-bet keletin máseleler men kemshilikterdi jedel sheshý ózekti. Biz ınvestorlardy – el ekonomıkasyna qozǵaý salýshy, el eńsesin tikteýshi, eldiń tabysyn eseleýshi tetik retinde qarap, ony zańdyq turǵydan qorǵaýymyz kerek.
Memlekette kásip júrgizýge qajetti qujattardyń reti bekitilgen. Soǵan saı bir jobany bastaý úshin ınvestorlarǵa birqatar qurylymdardyń tekserýinen ótip, ruqsatyn alý qajet. Osy qurylymdardyń biri ruqsatty keshiktirip berip, qoldan kedergi jasasa, ınvestorlar jumysy aqsaıdy. Al qazir ýaqyttan baǵaly, senimnen qadirli ne bar? Prokýratýranyń da maqsaty ınvestorlarǵa Qazaqstannyń eń qaýipsiz, eń senimdi el ekendigin quqyqtyq quraldar arqyly rastaý.
Sondaı-aq Prezıdenttiń bastamasymen – ınvestorlardy qorǵaý baǵytynda «Prokýrorlyq súzgi» tetigi engizildi. Bul joba boıynsha memlekettik organdar ınvestorǵa qatysty kez kelgen tyıym salý nemese shekteý áreketin qolǵa alar aldynda prokýratýramen mindetti túrde kelisýi tıis. Osy mehanızmniń kómegimen prokýrorlar eki jylda 31 ınvestorǵa qatysty ýákiletti organdar tirkegen zańsyz ákimshilik isterdiń kúshin joıyp, 17 ınvestorǵa qatysty zańsyz tekserýdi toqtatty.
Odan bólek ınvestorlar arasynda jedel ózara is-qımyl jasaý jáne tıisti aqparat almasý úshin «Turkistan Invest OP» atty «WhatsApp» messendjeri qurylǵan. Investjobaǵa qatysty suraq týyndasa, prokýratýra organyna nemese «WhatsApp» messendjerine jazba qaldyra otyryp, shaǵym túsirýge bolady.
– Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes azaptaýmen baılanysty qylmystyq isterdi tergep-tekserý prokýratýraǵa júkteldi. Onyń nátıjesi qalaı?
– Quqyqtyq zaıyrly memlekette azamattardyń zorlyq kórýi, azaptaýǵa dýshar bolýy – nonsens. Alaıda, biz áli kúnge mundaı teris áreketterden arylmaı kelemiz. 2023 jyly Túrkistan oblysynyń prokýratýrasynda azaptaý faktisi boıynsha 51 qylmystyq is tirkelgen. Osy tirkelgen 4 qylmystyq iste azaptaý qylmysyn 11 polısııa qyzmetkerleri jasaǵan. Halyqty qorǵaıdy, qoldaıdy dep júrgen polıseılerdiń azaptaý áreketteriniń ortasynda júrýi, árıne, ókinishti.
Mundaı olqylyqtarǵa jol bermeý úshin oblystyq prokýratýra polısııa ǵımarattaryndaǵy beınebaqylaý kameralarynyń tolyq jumys isteýine, «soqyr» aımaqtardyń, zańsyz ustalǵan, jetkizilgen azamattardyń bar/joǵyna, prokýror bólmesiniń jabdyqtalýyna mán berip, turaqty tekserýde.Keshendi jumystar nátıjesinde oblystyq polısııa bólimderi tolyq beınebaqylaý júıesimen qamtamasyz etildi. Keshendi is-sharalardyń arqasynda azaptaý qylmysynyń tirkelý dınamıkasy kúrt azaıyp, 2024 jyly 18 is tirkelse, olardyń barlyǵy qylmys quramy bolmaýyna baılanysty toqtatyldy. Al 2025 jyly azaptaý boıynsha 1 ǵana is tirkelgen. Osynyń ózi prokýratýranyń úılesimdi jumysyn kórsetse kerek.
– Murat Ájinuruly, jańa tehnologııa múmkindikterin qyzmetine paıdalanbaǵan sala az. Al otandyq prokýratýra sandyq júıeniń ıgiligin kóre alyp otyr ma?
– Alashtyń ardaqty jazýshysy Muhtar Áýezov «Qaı istiń bolsyn ónýine úsh shart kerek: eń áýeli – nıet kerek, odan soń – kúsh kerek, odan soń tártip kerek», – degen eken. Sol aıtpaqshy, eldik muratqa kóp bolyp uıyp, kúsh biriktirgende ǵana jetýge bolady. Jasandy ıntellektini jańashyldyqtardyń ózegine aınaldyrýǵa da kóptiń nıeti, eldiń talaby qozǵaý salǵany belgili. Qazir álem sandyq tehnologııa evolıýsııasynda ómir súrýde. Halyqtyń negizgi suranysy, qajettiligi – ınternet, jasandy ıntellektpen baılanysty. Soǵan oraı memleket te óziniń baǵyt-baǵdaryn ózgertip, qyzmetin tutynýshy talabyna saı jandandyrýy kerek. Sonda ǵana Prezıdentimiz aıtqandaı úsh jylda sıfrlyq elge aınalarymyz anyq.
Biraq, sıfrlyq el bolý bir kúnniń, bolmasa bir sáttiń máselesi emes. Bul kóp bolyp jumyla atqarýdy qajet etetin aýqymdy is. Ári biz sandyq tehnologııa jetistikterimen búgin ǵana betpe-bet kelip turǵanymyz joq. Azamattarǵa kórsetiletin memlekettik qyzmetterdi sıfrlandyrý boıynsha is-sharalardyń qolǵa alynyp, oń nátıje bergenin bárimiz kórip, qajetimizge jaratyp otyrmyz. Sonyń ishinde Prokýratýra tarapynan jasalǵan birqatar sıfrlyq jobalardy kópshilik kúndelikti tutynyp keledi. Aıtalyq Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy eskepke alý komıtetiniń jetekshiligimen daıyndalǵan «qamqor.gov» servısi 2017 jyldan beri el ıgiligine qyzmet etýde. Bul mobıldik qosymsha memleket men azamattar arasyndaǵy jedel dıalogtyń tıimdi quraly retinde moıyndalǵan. Servıs halyqtyń quqyq qorǵaý qurylymdaryna onlaın suranys joldap, jyldam qyzmet alý júıesin qalyptastyrǵan biregeı joba.
Sonymen qatar kúndelikti qoldanylatyn Biryńǵaı sotqa deıingi tergep-tekserýler tizimi (SDTBT) qylmystyq ister týraly málimetti bir ortalyqqa jınap, prokýrorlardyń qylmystyq is boıynsha áreketterdi jiti qadaǵalaýyna múmkindik beredi. Bul sondaı-aq qylmystyq prosess qatysýshylaryna tergeý jáne qylmystyq qýdalaý organdarymen qashyqtan baılanysýǵa jol ashady.
E-otinish arqyly shaǵym-aryzyn memlekettik organdarǵa joldaǵan azamattar onyń qaralý barysyn jáne nátıjesin júıe baqylap otyratynyn da aıta ketken oryndy. Budan bólek, «Ahýaldyq ortalyq», «Georkarty», «Sot kabıneti» jáne t.b. aqparattyq júıeler kúndelikti qoldanylýda, bular óz kezeginde jumys barysynda tıimdiligin tıgizip keledi.
– Prokýratýranyń sandyq portaly azamattarǵa qanshalyqty paıdaly?
– Prokýratýradaǵy kez kelgen joba, árbir bastama – halyqtyń pikiri men usynystaryn eskere otyryp qolǵa alynǵan tereń izdenis pen tynymsyz eńbektiń nátıjesi. Kópshiliktiń kóńilinen shyqqan, azamattardyń qajetine jaraǵan jobalar ǵana ómirsheń. Biz osyndaı ómirsheń jobalar daıyndaýǵa kúsh salamyz. Mysaly komıtet portalynda adamdardy izdeý boıynsha 5 bólim bar. Sonyń arqasynda alıment boıynsha bereshegi bar azamattardyń tizimin izdeý óte jeńil. Alıment tóleýden jaltarǵandarǵa, sot oryndaýshylary belgili bir shekteýler qoıatyny belgili. Ári mundaı boryshkerler izdeý tizimine engiziledi. Bizdiń qyzmetimizde osyndaı izdeýde júrgen myńǵa jýyq adam bar.
«Balalardy izdeý» dep atalatyn bólimde 7 jasqa deıingi joǵalǵan balalarǵa qatysty aqparat jınaqtalǵan. Portalda qylmyskerlerdi, boryshkerlerdi jáne habar-osharsyz ketken adamdardy izdeý barynsha yńǵaıly. Munda kez kelgen adamnyń izdeýde ekenin tekserýge bolady. Mysaly, siz jumysshylar tobyn jaldaısyz, ózińizdi jáne otbasyńyzdy qorǵaý úshin portalǵa olardyń atyn engizip, izdeýde turǵan, turmaǵanyn bilý ońaı.
Prokýratýra qylmystyq, ákimshilik jáne azamattyq-quqyqtyq salalarda quqyqtyq statıstıkany jınap qana qoımaı, aqparatty alýdyń yńǵaıly ádisterin de damytyp jatyr. Bizdiń erekshelikterimizge súıene otyryp, qylmystardyń, ákimshilik quqyq buzýshylyqtardyń tolyq jáne senimdi statıstıkasyna qol jetkizýge bolady.
– Qazir kıber alaıaqtyq kóbeıip ketti. Prezıdent tapsyrmasymen daıyndalyp jatqan Sıfrlyq kodeks ınternetpen baılanysty qylmystarǵa tosqaýyl qoıa ala ma?
– Sandyq tehnologııaǵa qatysty saýattyń kemdigi, azamattardyń jeke basyna qatysty aqparattarǵa salǵyrt qaraýy saldarynan kıber alaıaqtyq kún sanap kóbeıýde.
Sıfrlyq kodeks – sandyq tehnologııany qarý etken qylmyskerlerge tosqaýyl qoıýdyń pármendi quraly bolýy tıis. Bul zańda sıfrlandyrý úderisiniń negizgi baǵyttary, sonyń ishinde jasandy ıntellekt, platformalyq ekonomıka, úlken derekqorlardy paıdalaný jáne basqa da máseleler aıqyndalady dep kútilýde.
– Ýaqyt taýyp oı bóliskenińizge raqmet! El qaýipsizdigi jolynda jasap jatqan jumystaryńyz jemisti bolsyn!