Ishki-syrtqy kóshi-qon saıasatyn oralymdy júrgizý, kúrmeýli máselesin ońtaıly sheshýdiń strategııalyq mańyzy zor. Atajurtyna kerýenin burǵan aǵaıynǵa jan-jaqty qamqorlyq tanytý – eldiktiń belgisi. Memleket basshysy bıylǵy Joldaýynda Úkimetke el ishinde ǵana emes, sheteldegi kóshi-qondy rettep, esebin júıeleıtin biryńǵaı sıfrlyq platforma engizýdi tapsyrdy. «Eńbek naryǵyn, ásirese kóshi-qon máselesin retteý salasynda esepke alýdyń ortalyqtandyrylǵan júıesi joq. Bul jaǵdaı osy saladaǵy boljaý jumysynyń sapasyna, sheshimderdiń tıimdiligine kesirin tıgizedi. Úkimet el ishindegi jáne sheteldegi kóshi-qon aǵymynyń esebin júrgizetin biryńǵaı sıfrlyq júıe engizýge tıis. Ishki jáne syrtqy kóshi-qon úderisiniń baqylaýsyz qalýy jurttyń bári turǵysy keletin iri qalalarymyzdyń ınfraqurylymyna orasan salmaq túsirip otyr», dedi Prezıdent.
Osy salanyń túıtkilin tarqatyp, túıinin sheshýge baǵyttalǵan 2023–2027 jyldarǵa arnalǵan Kóshi-qon saıasaty tujyrymdamasy júzege asyrylyp jatyr. Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý birinshi vıse-mınıstri Asqarbek Ertaev kóshi-qon ahýaly jaqsaryp kele jatqa-nyn aıtady.
«Kóshi-qonnyń oń saldosy úsh jyldan beri saqtalyp otyr: 2023 jyly +9 344, 2024 jyly +17 164, 2025 jyly +7 700 adam. 2025 jyldyń II toqsanynyń qorytyndysynda kóshi-qon saldosy +7,7 myń adamǵa kóbeıdi. Elge 11,3 myń adam kelip, 3,5 myń adam kóship ketken. Qonys aýdarýshylar negizinen TMD elderi men Qytaıdan keledi», dedi A.Ertaev.
2023 jyldan beri shetelge jumys isteý maqsatymen baratyn azamattardyń qatary azaıǵan. Bıylǵy toǵyz aıdyń qorytyndysyna súıensek, shetelde 156,7 myń otandasymyz, onyń ishinde Reseıde – 128,8 myń, Koreıada – 15,2 myń, Polshada – 2,6 myń, Ulybrıtanııada 1,4 myń alam eńbek etip júr.
«Shetelde jumys isteıtin azamattardyń quqyqtaryn qorǵaý maqsatynda byltyr Qazaqstan men Qatar úkimetteri arasynda osy elde eńbek etýge barǵan jerlesterimizdi jumysqa ornalastyrýdy retteý týraly kelisimge qol qoıyldy. Bıylǵy jyldyń basynda Ulybrıtanııamen eńbek kóshi-qony salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly ózara túsinistik memorandýmy jasaldy. Qazirgi ýaqytta osyndaı kelisimder men memorandýmdardy Ońtústik Koreıa, Saýd Arabııasy, BAÁ, Slovakııa, Japonııa, Shvesııa, Italııa, Norvegııa, Polsha, Chehııa, Rýmynııa, Fınlıandııa elderimen jasasý jóninde mámilege keldik. Elimizde shamamen 400 jumyspen qamtýdyń jekelegen agenttigi shetelde azamattarymyzdy jumysqa ornalastyrady. Olardyń qyzmetin retteýge baǵyttalǵan zańnamalyq túzetýler ázirlendi», dedi vıse-mınıstr.
Aımaqtar arasyndaǵy demografııalyq teńgerimsizdikti azaıtý maqsatynda eńbek resýrstarynyń utqyrlyǵyn arttyrýǵa da basa mán berilip otyr. Soltústik, ońtústik óńirler arasyndaǵy kóshi-qonnyń teris saldosy tórt esege azaıdy, 2019 jyly 53 myń adam bolsa, 2024 jyly 13 myń adamǵa deıin tómendedi.
Ulttyq statıstıka bıýrosynyń deregine sáıkes 2025 jyldyń qańtar-maýsym aılarynda ishki kóship-qonýshylar sany 2024 jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda 24,8%-ǵa artty (306,8 myń adam). 2017 jyldan beri eńbek resýrsy joǵary óńirlerden jumys kúshi tapshy aımaqtarǵa 64,6 myń adam qonys aýdardy, onyń ishinde 28,6 myń adam turaqty jumysqa ornalasty.
Eńbek ımmıgrasııasy baǵytymen bıyl sheteldik jumys kúshin tartýǵa arnalǵan kvota 19,4 myń birlik kóleminde belgilendi, onyń ishinde 14,7 myń sheteldik qyzmetkerdi zańdy tulǵalar naqty jumysqa tartqan. Eńbek mıgranttary negizinen Qytaı (5 330), О́zbekstan (2 682), Túrkııa (1 046 adam) elderinen kelgen. Ekonomıkalyq qyzmet túrlerine qaraı jiktegende sheteldik jumyskerlerdiń basym bóligi qurylys (4 929), aýyl sharýashylyǵy (3 140), taý-ken óndirý ónerkásibi (1 240 adam) salasynda júr. Úı sharýashylyqtaryna sheteldik jumys kúshin tartý kvotasy jalpy jumys kúshiniń 2,9%-y deńgeıinde nemese 237,8 myń birlik kóleminde. 2025 jylǵy 1 qazanǵa deıin bul sanattaǵy eńbek qyzmetine 132,5 myń adam tartylǵan. О́zbekstannan – 124,1, Tájikstannan – 7,1, Ázerbaıjannan 1,2 myń adam elimizde jumys isteıdi.
Eńbek kóshi-qonyn retteý tetikterin jetildirý baǵytynda birqatar shara qolǵa alyndy. Maýsymdyq kezeńde keletin she-teldik jumyskerlerge arnalǵan kásipter tizbesi 6-dan 10-ǵa jetti, oǵan qurylys, abattandyrý, qyzmet kórsetý salalaryndaǵy biliktiligi tómen jumyskerler de engizildi. Sheteldik jumys kúshin tartý kvotasy 0,2%-dan 0,25%-ǵa deıin ulǵaıtyldy, eńbek ımmıgranttaryna arnalǵan kvota 3%-dan 2,95%-ǵa deıin tómendetildi. Sonymen qatar zańdy tulǵalarǵa sheteldik azamattardyń arasynan birinshi basshylar men olardyń orynbasarlaryn tartý sanyna shekteý qoıyldy. Demek, olar árbir laýazymda qosaqtalmaı, bir basshy ǵana keledi.
A.Ertaev tarıhı otanyna qonys aýdaratyn etnostyq qazaqtarǵa kórsetiletin memlekettik qoldaý sharalary qarqyndy júrgizilip jatqanyn atap ótti. Jalpy, 1991 jyldan beri elimizge 1 mln 159,1 myń etnostyq qazaq kóship kelgen. Bıyl atajurtqa 11 012 etnostyq qazaq oralyp, qandas mártebesin aldy. Osy jylǵy 1 qazanǵa deıingi derekterge júginsek, olardyń arasynda eńbekke qabiletti jastaǵy etnostyq qonys aýdarýshylar sany – 6 431 (58,4%), kámeletke tolmaǵandar – 3 607, (32,8%), zeınetkerler – 974 adam (8,8%). Joǵary bilimi barlar – 979 (15,3%), arnaýly orta bilim alǵany – 1 828 (28,4%), jalpy orta bilimi barlary – 3 253 adam (50,6%). 159 adamnyń (3%) bilimi joq.
Etnostyq qazaqtardyń qonystandyrý aımaqtaryna kóshýinde oń dınamıka baıqalady. 2025 jyly elge kelgenderdiń 23%-y (2 443 adam) arnaıy belgilengen óńirlerge qonys tepti. Olardyń beıimdelý tıimdiligin arttyryp, ómir súrý jaǵdaıyn jaqsartý maqsatynda túrli qoldaý kórsetiledi. Qandas mártebesin uzartý tártibi jeńildetildi, óńirlerde kóship kelgen azamattardy jumyspen qamtý hám beıimdeýge baǵyttalǵan baǵdarlamalar da bar. Elimizge kelip ómir súrýge, sondaı-aq ıntegrasııalaý rásimin jeńildetýge baǵyttalǵan «Ata joly» kartasynyń ıelerin yntalandyrý tetikteri de ázirlenip jatyr.
Qonys aýdarǵan etnostyq qazaqtar negizinen eńbek kúshi tapshy óńirler: Aqmola, Abaı, Qostanaı, Pavlodar, Atyraý, Batys, Shyǵys, Soltústik Qazaqstan oblystaryna ornalasty. Qonystandyrý óńirlerinde 2025 jylǵa arnalǵan qandastardy qabyldaý kvotasy – 2 309 adam. Keıingi málimetterge súıensek, qonystandyrý óńirlerine 1 467 adam kóship kelgen. О́ńirlerde qonystanǵan qandastarǵa kóshýge sýbsıdııa túrinde memlekettik qoldaý kórsetiledi. Atap aıtqanda, otaǵasyna, otbasynyń árbir múshesine 70 AEK (275,2 myń teńge) mólsherinde qarajat bólinedi. Turǵyn úı jaldaýǵa, kommýnaldyq qyzmetterge aqy tóleýge – bir jyl ishinde 15-ten 30 AEK (58,9-den 117,9 myń teńgege deıin) mólsherinde qarjy qarastyrylady. Sonymen qatar erikti qonys aýdarýdyń tıimdiligin arttyrý maqsatynda azamattardy soltústik óńirlerge qonys aýdarýǵa qatysatyn jumys berýshilerdi qoldaýǵa qatysty ınstıtýsıonaldyq sharalar da qolǵa alyndy. Turǵyn úı satyp alýǵa, úı salýǵa nemese ıpotekalyq turǵyn úıdiń bastapqy jarnasynyń bir bóligin jabýǵa qarjylaı qoldaý kórsetilip, ekonomıkalyq utqyrlyq sertıfıkaty tabystaldy. Sertıfıkat turǵyn úı qunynyń 50%-y nemese bir otbasyna 4,56 mln teńgege deıingi mólsherde birjolǵy óteýsiz ári qaıtarymsyz negizde beriledi.
Kóshi-qon saıasaty tujyrymdamasyn odan ári jetildire túsý árdaıym mańyzdy. Esepke alý júıesin damytý maqsatynda ishki-syrtqy kóshi-qonnyń Biryńǵaı sıfrlyq júıesin engizý kózdelip otyr. Enbek.kz ekojúıesin «Ulttyq bilim derekter qory» aqparattyq júıesi syndy salalarmen ıntegrasııalaý jospary bar. Bul mektep túlekteri men «Serpin» grant ıegerleri týraly derekterdi alý, sondaı-aq olardyń «Dıplommen – aýylǵa!», «Aýyl amanaty», «Innovasııalyq navıgator» baǵdarlamalary negizinde jumyspen qamtylýyn baqylaýǵa múmkindik beredi. Sonymen qatar jaýapty memlekettik organdar arasyndaǵy ózara is-qımyldy qamtamasyz etedi.
Ekinshi baǵyt – syrtqy kóshi-qondy basqarý tetikterin jańǵyrtý. Syrtqy kóshi-qon aǵyndarynyń ózgeristeri olardyń aýqymy men qarqyndylyǵyn baǵalaýda aıqyndalady. Salalyq júıeler men ınfraqurylymnyń yqtımal syn-qaterlerge daıyndyq deńgeıine tereń taldaý júrgiziledi. Immıgranttarǵa arnalǵan beıimdeý kýrstarynyń biryńǵaı standarttary engiziledi.
Úshinshi baǵyt eńbek kóshi-qonyn yntalandyrý men retteýdi kúsheıtedi. Kásipkerlikti damytyp, óńirlerde turaqty jumyspen qamtýdy qamtamasyz etý maqsatynda óńirlik kásipkerler palatalarymen birlesip, mobıldi kásipkerlikti damytý tetikteri ázirlenedi. Bul kásipkerlerge tirkelgen jerinen tys bıznes ashyp, aýqymyn keńeıtýge de múmkindik beredi. Sonymen qatar shetelde turatyn otandastarmen árdaıym baılanys ornatýǵa arnalǵan turaqty kommýnıkasııalyq arnalar iske qosylady. Túıindep aıtqanda, bes jyldy qamtıtyn Kóshi-qon tujyrymdamasy bul saladaǵy túıtkildiń túıinin tarqatyp, qordalanǵan máseleni ońtaıly sheshýge múmkindik beredi.