Búginde halyqaralyq «Bolashaq» baǵdarlamasy elimizdiń bilim brendine aınalyp úlgerdi. Bilim men ǵylymy damyǵan eldiń bási bıikte bolatynyn ozyq elderdiń tájirıbesi kórsetti. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Bolashaq» baǵdarlamasyna joǵary baǵa berip: «Bul – Qazaqstannyń ár túkpirindegi daryndy jastarǵa jol ashqan teńdessiz baǵdarlamanyń mereıli belesi. Osy biregeı joba memleketimizde ozyq oıly ári bilikti kadrlar rezervin qalyptastyrýǵa zor septigin tıgizdi. «Bolashaq» baǵdarlamasynyń myńdaǵan túlegi búginde túrli saladaǵy oń ózgeristiń jarshysy bolyp, elimizdiń ıgiligi úshin tabysty eńbek etip júr» degen edi.
Qazir qoǵamda «Bolashaq» arqyly bilim alǵandar elge paıda tıgizip jatyr ma?» degen suraq bar. Biz osy máseleni talqylaýdy kózdep, shetelde ǵylymı taǵylymdamadan ótken Astana IT ýnıversıtetiniń assıstent professory Aınur Silámǵajy, Qazaq ulttyq qyzdar pedagogıkalyq ýnıversıteti halyqaralyq yntymaqtastyq bóliminiń basshysy Saltanat Tóleýqyzy jáne S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq zertteý ýnıversıtetiniń Veterınarııalyq sanıtarııa kafedrasynda qaýymdastyrylǵan professory Ásel Parıtovany áńgimege tartyp, «Ǵylymı taǵylymdama sizderge ne berdi?» degen ortaq suraqty qoıdyq.
Jas izdenýshiler ǵylymǵa daıyndyqsyz keledi
Aınur Silámǵajy:
– AQSh-ta biliktiligimdi arttyrý barysynda mundaǵy stýdentterdiń ózdiginen izdenýine jasalǵan qolaıly jaǵdaıǵa kýá boldym. Akademııalyq eńbekterge tolyq qoljetimdilik, zertteý júrgizýge arnalǵan aqyly baǵdarlamalardyń tegin berilýi, sondaı-aq ǵylymdaǵy etıka máselesine erekshe kóńil bólinetini baıqaldy. Mysaly, ýnıversıtette CITI Program (Collaborative Institutional Training Initiative) keńinen qoldanylady. Bul kýrstyń maqsaty – zertteýshilerdi ǵylymı adaldyqqa, derekterdi durys paıdalanýǵa, adamǵa, janýarlarǵa tájirıbe júrgizgende etıkalyq qaǵıdalardy saqtaýǵa úıretý. Kóptegen AQSh ýnıversıtetinde zertteýshi jobaǵa qatysý úshin osy kýrstan ótip, sertıfıkat alýy mindetti. Mundaı tájirıbeni elimizdegi joǵary oqý oryndarynda da engizý qajet dep oılaımyn. Sebebi ol jas ǵalymdardyń zertteý mádenıetin kóterip, ǵylymı nátıjelerdiń sapasyn arttyrýǵa yqpal eter edi.
Qazirgi ýaqytta elimizdi akademııalyq habqa aınaldyrý maqsaty qoıylyp otyr. Bul baǵytta naqty ister de qolǵa alyndy. Máselen, jaqynda Cardiff ýnıversıtetiniń elimizdegi fılıaly ashyldy. Buǵan qosa, aldaǵy ýaqytta sheteldik bedeldi 40-qa jýyq ýnıversıtettiń bólimsheleri ashylmaq. Jyl saıyn doktorantýraǵa bólinetin grant sany da kóbeıip keledi. Bul – qýantarlyq jaıt. Alaıda tek grant sanyn arttyrý jetkiliksiz, doktorantýraǵa qadam basqan jas izdenýshilerge durys baǵyt-baǵdar beretin tájirıbeli ǵalymdar qatary kóbeıgeni abzal. Eger ol ǵalymdardy shetelden tartsa da, bul ǵylym sapasyn arttyrýǵa zor úles qosar edi. Jaqynda doktorantýraǵa qabyldanǵandardyń tizimi jarııalandy. Sol ýaqytta áleýmettik jelide «Doktorantýraǵa qabyldandym, qandaı keńes beresizder?» degen mazmundaǵy jazbalardy kózim shaldy. Bul – jas izdenýshilerdiń kóbiniń ǵylymǵa daıyndyqsyz keletinin kórsetedi. Shyn máninde doktorantýra – ýaqytyńdy ǵylymǵa tolyq arnaýdy qajet etetin jaýapty kezeń. Ol úshin izdenýshiler naqty bir taqyrypqa qyzyǵyp, sol baǵyttaǵy eńbekterdi oqyp, shabyttanyp, ol qyzyǵýshylyq (curiosity) olardyń doktorantýraǵa qadam basýyna túrtki bolýǵa tıis. Mundaı qyzyǵýshylyqty oıatyp, izdenýshige túrtki bolatyn, kóp jaǵdaıda ǵylymı jetekshileri, oqytýshylary. Sondyqtan bilim berý tek bilgenińdi úıretý emes, ol únemi izdeniste bolý, beıimdelý, halyqaralyq tájirıbelerdi de eskerý, oı salý. Qoǵamda, medıada ǵalymdardyń sarapshylyq pikirine suranys joǵary bolýǵa tıis. Sebebi ǵylymı kózqaras tek akademııalyq ortada qalyp qoımaı, qoǵamdy durys aqparattandyrýǵa, saıasat pen ekonomıkada oń sheshimder qabyldaýyna yqpal etedi. Máselen, men «Bir beldeý, bir jol» bastamasy, mádenı baılanys, jumsaq kúsh taqyryptaryn on jylǵa jýyq zerttep kelemin. Osy taqyryp boıynsha otandyq BAQ-ta ǵana emes, Túrkııa men Qytaıdyń jetekshi medıalarynda da pikir bildirip júrmin. Ǵalymdardyń pikirleri jıi jarııalanyp, qoǵamdyq talqylaýǵa aralasýy ǵylymı eńbektiń qoǵammen baılanysyn arttyrady ári jas zertteýshilerdi ǵylymǵa yntalandyrady.
Tájirıbe teorııamen emes, praktıkamen meńgerilse...
Saltanat Tóleýqyzy:
– Bul taǵylymdama kásibı jáne ǵylymı ómirimde erekshe kezeń boldy. Maǵan tek jańa bilim men tájirıbe ǵana emes, sonymen qatar álemdik bilim berý keńistigin tereń túsiný men elimizdiń joǵary bilim berý júıesin ınternasıonaldandyrý úderisine jańa kózqaras qalyptastyrdy. Taǵylymdama barysynda men bilim berýdi basqarý salasyndaǵy zamanaýı ǵylymı tásilder men analıtıkalyq quraldardy meńgerdim. Djordj Vashıngton ýnıversıtetiniń professorlary men mentorlarynyń jetekshiligimen halyqaralyq joǵary bilim berýdiń damý úrdisteri, strategııalyq basqarý modelderi jáne ýnıversıtetterdiń jahandyq jelilerdegi orny týraly zertteýler júrgizdim.
Zertteý taqyrybym – «Joǵary bilimdi ınternasıonaldandyrý: zamanaýı úrdister men syn-qaterler» dep atalady. Sonyń barysynda AQSh pen Qazaqstannyń joǵary bilim júıelerin salystyra otyryp, halyqaralyq seriktestik, akademııalyq utqyrlyq, jáne ýnıversıtetterdiń jahandyq básekege qabilettiligi máselelerin taldadym. Sonymen birge men AQSh Kongress kitaphanasynda jáne Djordj Vashıngton ýnıversıtetiniń Gelman kitaphanasynda (Gelman Library) ótken ǵylymı vorkshoptar men zertteý semınarlaryna qatysyp, akademııalyq izdenis mádenıetin jetildirdim. Bul ortalarda ǵylymı aqparatpen jumys isteýdiń zamanaýı ádisterin, derekterdi vızýalızasııalaý men bıblıometrııalyq taldaý tásilderin úırendim.
Taǵylymdamanyń taǵy bir mańyzdy qyry – tájirıbeni tek teorııa júzinde emes, praktıkalyq kontekste meńgerýge múmkindik berýinde. Men jobalardy basqarý, ınstıtýsıonaldyq saıasatty taldaý, bilim berý sapasyn baǵalaý ádisterin ıgerip, analıtıkalyq zertteý júrgizýdiń halyqaralyq standartyn úırendim. Bul daǵdylar búginde meniń jumysymda, naqty aıtqanda, Qazaq ulttyq qyzdar pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń halyqaralyq yntymaqtastyq baǵytyndaǵy qyzmetin damytýda naqty qoldanys taýyp otyr. Elimizdiń joǵary bilimdi ınternasıonaldandyrý strategııasynda kórsetilgendeı, elimizdiń ýnıversıtetteri álemdik bilim berý keńistigine tereń ıntegrasııalanýǵa tıis. Taǵylymdamadan alǵan tájirıbem dál osy strategııalyq baǵytqa saı keledi jáne onyń tabysty júzege asýyna óz úlesimdi qosyp otyrmyn. Atalǵan ǵylymı taǵylymdama maǵan kásibı ósý, ǵylymı izdenis pen halyqaralyq deńgeıdegi tájirıbe syılady.
Qus óniminiń fızıkalyq-hımııalyq zertteý ádisin ıgerdim
Ásel Parıtova:
– Men Izraıl elinde Negev jáne Tzafon aýylsharýashylyq ǵylymı-zertteý ortalyǵynda 6 aı taǵylymdamadan óttim. Osynda Izraıl eline tanymal kóptegen professordyń dárisin tyńdap, Sde Boker qus sharýashylyǵynda, azyq óndirý zaýytynda, asshaıandar ósiretin startap sharýashylyqta, Ben-Gýrıon ýnıversıtetiniń aýylsharýashylyq bıotehnologııasy zerthanasynda tájirıbede boldym. Taǵylymdama veterınarııa, mal sharýashylyǵy ónimderin óndirý tehnologııasy, taǵam qaýipsizdigi salasyndaǵy teorııalyq bilimim men praktıkalyq daǵdymdy shyńdaýǵa kómektesti. Sonymen birge halyqaralyq standarttarǵa saı ozyq tehnologııalar men ádisterdi úırenýge, bedeldi ǵylymı zerthanalarda jumys isteýge, sheteldik ǵalymdarmen birge zertteý jumystaryn jasap, resenzııalanatyn jýrnaldarǵa ǵylymı maqalalar jazýǵa múmkindik aldym. Taǵylymdama ótý barysynda 1 aı azyq óndirý zaýytynda azyq óndirýdiń ozyq tehnologııalarymen, qus, balyq pen mal azyǵynyń sińimdiligi men qaýipsizdigin jaqsartý úshin ekstrýzııa kezinde qorektenýge qarsy faktorlardy joıý arqyly qorektik zattardy ońtaılandyrý, joǵary qundy ónimderdi jasaý úshin qaıta óńdeý jáne ónimniń konsıstensııasyn qamtamasyz etý úshin óndiristegi sapany baqylaýdyń avtomattandyrylǵan júıeleriniń qyzmetin meńgerdim. Osydan keıin úsh aı boıy Sde-Boker qus sharýashylyǵynda qus ónimderin óndirý tehnologııasymen, sonyń ishinde qus aýrýlaryn erte anyqtaý úshin jasandy ıntellektini, turǵyn úı jaǵdaılary men jemdi baqylaýǵa arnalǵan ınterneti (IoT) bar sensorly datchıkterdi qoldaný, broıler ósirýge arnalǵan torǵa negizdelgen tehnologııalardy, tazartylǵan sýdy jáne qaldyqtardy kádege jaratý úshin ınsıneratorlardy paıdalaný ádisin úırendim. Ben Gýrıon ýnıversıtetiniń Aýylsharýashylyq bıotehnologııa zerthanasynda qus ónimderiniń fızıkalyq-hımııalyq zertteý ádisin ıgerdim. Sonyń ishinde ettiń taǵamdyq qundylyǵyn, amınqyshqyldarynyń quramyn hromatografııalyq ádistermen zertteýdi úırendim. Taǵy qosyp aıtarym, Ben-Gýrıon ýnıversıtetinde ótken Sý qaýipsizdigi men sapasy boıynsha halyqaralyq konferensııasyna qatysyp, ózimniń balyq ónimderiniń qaýipsizidigi boıynsha baıandamamdy qorǵadym. Sonymen qatar taǵylymdamadan ótip kelgennen keıin 2023–2025 jyldary jas ǵalymdardy granttyq qarjylandyrý baıqaýyna qatysyp, sımbıotık reseptýrasy negizinde jasalǵan ekstrýdtalǵan tolyqqundy balyq azyǵyn óndirý boıynsha ǵylymı joba utyp aldym. Qazir aýylsharýashylyq azyq óndirý tehnologııasy, qus jáne balyq sharýashylyǵy ónimderiniń qaýipsizdigi men sapasy boıynsha stýdentterge dáris oqyp, magıstranttar men doktoranttarǵa akademııalyq hat, taǵam qaýipsizdiginiń zamanaýı ádisteri pánderinen sabaq beremin.
Túıin sóz: Qoǵamdy ilgeriletetin basty qozǵaýshy kúsh – ǵylym. Álemdegi kez kelgen damyǵan eldiń tájirıbesi kórsetkendeı, ǵylym ekonomıkanyń damýyna tikeleı áser eteri sózsiz. «Bolashaq» jáne «500 ǵalym» baǵdarlamasy arqyly shetelden oqyp kelgen ár ǵalym óz salasy boıynsha jańalyq ashyp, el ǵylymyna tıtteı de bolsa úles qossa, quba-qup. Keshegi Alash arystary yntyzar bolǵan ozyq elderde bilim alý armany búgingi qazaq jastarynyń baǵyna buıyryp otyr. Al sol múmkindikti qasterlep, el úmitin aqtaý da sol jastardyń jaýapkershiligine saıatyn is.
Daıyndaǵan –
Dúısenáli ÁLIMAQYN,
«Egemen Qazaqstan»