Ekonomıkadaǵy toqtap turǵan aktıvterdi qaıta jandandyratyn «Problemalyq kredıtter qory» búginde jańa deńgeıge shyqty. Osy oraıda «Problemalyq kredıtter qory» basqarmasynyń tóraǵasy, tanymal qarjyger, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory Kalılla ABDÝLLAEVPEN suhbattastyq.
– El ishinde «Problemalyq kredıtter qory» týraly ekiudaı túsinik bar. Uıymnyń ataýyna sáıkes ony kollektorlyq kompanııalarmen shatastyryp, bereshekterdi óndiretin mekeme retinde ǵana qabyldanady. Bálkim, uıymnyń ataýyn ózgertip, rebrendıng jasaıtyn kez kelgen shyǵar?
– Rasynda, Qor ataýyndaǵy «problemalyq», «kredıt» degen sózderdiń ózi birden jańsaq pikir týdyryp, uıymnyń shyn máninde atqaryp otyrǵan qyzmetin teris qabyldaýǵa sebep bolyp jatady. Alaıda «Problemalyq kredıtter qory» AQ – kollektorlyq mekeme emes. 2012 jyly Úkimet tapsyrmasymen qurylǵan, bank sektoryn daǵdarystan keıin qalpyna keltirý, ıaǵnı ekinshi deńgeıli bankterdiń balansyn «jumys istemeıtin» aktıvterden tazartý maqsatynda qurylǵan memlekettik ınstıtýt. Qordyń jalǵyz aksıoneri – Qarjy mınıstrligi.
Qazir Qordyń basty mıssııasy áldeqaıda keńeıdi. Biz ekinshi deńgeıli bankterdiń «nashar» kredıtterin ǵana emes, ekonomıkanyń túrli salasyndaǵy aktıvterdi basqarý, olardy qaıtadan ekonomıkalyq aınalymǵa qosý, memlekettik kepildiktermen qarjylandyrylǵan iri ınfraqurylymdyq jobalardy súıemeldeý sııaqty mańyzdy baǵyttarda da jumys isteımiz. Iаǵnı el oılaǵandaı tek bereshekti óndirip, halyqty zar ıletetin «qubyjyq» kompanııa emes, kerisinshe, memleket atynan qıyndyqqa tap bolǵan, biraq áleýeti bar kásiporyndardy saqtap qalýǵa, olardy qaıta iske qosýǵa meılinshe yqpal etetin, oǵan qosa túrli saladaǵy aktıvterdi, memlekettik kepildiktermen qarjylandyrylǵan jobalardy, halyqaralyq seriktestikterdi, ınfraqurylymdyq bastamalardy súıemeldeıtin deńgeıge jetken qarjylyq ınstıtýtpyz desek te bolady.
Bul rette «problemalyq» sózi – teris maǵynadaǵy emes, ekonomıkanyń «óli aktıvterine» qaıta «jan bitirýge» baǵyttalǵan memlekettik tetiktiń ataýy. Bizdiń mindet – bıznesi álsiregen kásiporyndarǵa ekinshi tynys berý, aktıvterdi qalpyna keltirý, memlekettik resýrstardyń tıimdi jumsalýyn qamtamasyz etý.
Al ataýyn ózgertý týraly suraǵyńyz kókeıimizde júrgen túıtkildi máseleniń biri ekeni ras. Sondyqtan jýyrda ótken Qorishilik jınalysta «Problemalyq kredıtter qory» AQ ataýyn «Daǵdarysty aktıvter qory» AQ etip ózgertý múmkindigin qarastyrý týraly usynys jasadym. Endi osy máseleni Dırektorlar keńesiniń kezekti otyrysynda talqylaýdy josparlap otyrmyz. Bul da bolsa Qor qyzmetiniń aýqymy keńeıip, klassıkalyq «problemalyq kredıtterdi» basqarýdan áldeqaıda joǵary deńgeıge shyqqanyn kórsetedi.
– Qordyń Qarjy mınıstrligine berilýinen bastap qazirgi damý baǵyty, atqarylǵan jumystardyń aýqymy men ekonomıkalyq aınalymǵa qaıtarylǵan aktıvterdiń úlesin eskersek, uıymnyń búgingi qarjy júıesindegi róli aıtarlyqtaı artqanyn baıqaýǵa bolady.
– Qor alǵashynda jumys istemeıtin aktıvterden tazartý arqyly bank sektoryna qoldaý kórsetip, ekonomıkany qaıta nesıeleý úshin jaǵdaı jasaıtyn antıkrızıstik qural retinde qurylǵan bolatyn. 2017 jyly Qarjy mınıstrliginiń qaramaǵyna ótkennen keıin problemalyq aktıvterdi basqarý prosesi biryńǵaı memlekettik júıege shoǵyrlandyryldy.
Qazirgi jumysy qarjy júıesin saýyqtyrýǵa úles qosý, satyp alynǵan aktıvterdi qaıta jandandyryp, olardy ekonomıkalyq aınalymǵa qaıtarý sekildi eki negizgi arnaǵa toǵysady. Iаǵnı aktıvterdi jaı ǵana satyp almaı, árqaısysynyń taǵdyryna aralasyp, tyń dem beremiz, bereshekterdi qaıta qurylymdaımyz, óndiris ókilderiniń qyzmeti toqtap qalmas úshin úzdiksiz súıemeldep otyryp, óndiristik salaǵa baǵyttaımyz, múmkindigi bar-aý degen ınvestor taýyp, áleýmettik mańyzy bar jobalardy iske asyrý maqsatynda memleket menshigine ótkizemiz nemese ashyq elektrondy saýda arqyly tıimdi satýǵa tyrysamyz. Basty maqsat – árbir «nashar» aktıvke qaıtadan «jan bitirip», ekonomıkanyń damýyna naqty úles qosatyn deńgeıge jetkizý. Mundaı aktıvterdi basqarý biz úshin tek ásheıin tehnıkalyq úderis emes, tutas ekonomıkalyq jańǵyrtý tetigi desek te bolady.
– Naqty mysaldarmen dáıekteı alasyz ba?
– Qor qurylǵannan beri 70 kásiporynǵa (jalpy sany 120 ret) «saýyqtyrý» sharalary kórsetildi. Sonyń arqasynda 7 myńnan astam jumys orny saqtalyp, bıýdjetke 65 mlrd teńgeden astam salyq tústi.
Qor portfelinde uzaqmerzimdi kestemen jumys istep otyrǵan 79 qaryz alýshy bar. Jalpy, memleketke quny 50 mlrd-qa jýyq teńgege baǵalanatyn 1 558 jyljymaly jáne jyljymaıtyn múlik nysanyn, sondaı-aq el ekonomıkasyn jańǵyrtý máseleleri jónindegi memlekettik komıssııanyń sheshimimen áleýmettik nysandar salý úshin jergilikti atqarý organdaryna 21 mlrd teńge turatyn 200 jer ýchaskesin berdik. 2200-ge jýyq aktıv aýksıon arqyly satylyp, Ulttyq qorǵa 121,3 mlrd teńge aýdaryldy.
– 2024–2025 jyldary Qordyń jumysy aıtarlyqtaı qarqyn aldy dep otyrsyz. Ásirese aktıvterdiń qaıtarylýy men kásiporyndardy qalpyna keltirýge nendeı jaǵdaılar septesti?
– Buǵan basqarý úderisterin kúsheıtý, qaryz alýshylardy tereń taldaý men sheshim qabyldaýdy jedeldetý yqpal etti. Bul aktıvterdiń qalpyna kelýi men qarajattyń qaıtarylýy boıynsha nátıjelerdi aıtarlyqtaı jaqsartty. Osy kezeńde kásiporyndardyń jaǵdaıyn barynsha naqty baǵalap, qaı baǵytta qandaı sheshim tıimdi bolatynyn ýaqtyly aıqyndap otyrdyq. Sonyń arqasynda problemalyq aktıvterdi aınalymǵa tartý qarqyny birshama artty, al uzaq ýaqyt toqtap turǵan, biraq áleýeti bar jobalar qaıta iske qosyldy.
Jalpy, dınamıkaǵa kelsek, bul baǵyttaǵy kórsetkishter keıingi jyldary júıeli ári turaqty ósimge ıe boldy. 2017 jyly qaıtarym kólemi 1 mıllıard teńgege jetpese, 2018 jyly shamamen 5 mıllıardqa, 2019 jyly 7 mıllıard teńgege deıin ósti. 2020 jyly bul kórsetkish 19 mıllıardqa jýyqtady, al 2021 jáne 2022 jyldary 14 mıllıard teńge deńgeıinde saqtaldy. 2023 jyl Qor úshin rekordtyq kezeń boldy. Qaıtarym 26 mıllıard teńgege jýyqtady.
Myna málimetterge toqtala ketkim keledi. 2024 jyly 32 sharýa qojalyǵynyń bereshegi qaıta qarastyrylyp, 18,5 mlrd teńge qaıtaryldy. Al 2025 jylǵy 15 qarashaǵa deıingi ýaqyttyń ózinde 22 mlrd teńge qaıtara aldyq.
Bul nátıjeler Qordyń ıkemdi tásilderi men belsendi jumysy arqasynda aktıvterdiń qaıtadan ekonomıkalyq aınalymǵa turaqty túrde engizilip jatqanyn ári Qor qyzmetiniń tıimdiligi jyl saıyn kúsheıip kele jatqanyn kórsetedi.
– Qordyń memlekettik kepildik-terdi basqarý baǵytyndaǵy jumysy qalaı uıymdastyrylǵan?
– Iá, Qordyń kezekti bir jaýapty mindetteriniń biri – memlekettik qaryz ben memleket kepildik bergen qaryzdardy basqarý. Biz qarjylyq aǵymdardy baqylap qana qoımaı, eldiń damýyna negiz bolatyn strategııalyq jobalardyń turaqty júzege asýyna yqpal etemiz. Qor portfelinde «Aqtaý teńiz porty», KEGOC, «Qazvodhoz», «QazAvtoJol», «KazakhExport» sııaqty ulttyq mańyzy bar, quny 2 trıllıon teńgeden asatyn 24 iri joba bar.
2022 jyldan beri Qor kepildikpen berilgen qaryzdardy tolyq súıemeldeıtin biregeı operatorǵa aınaldy. Aı saıyn Qarjy mınıstrligine esep beremiz, toqsan saıyn qaryz alýshylardyń jaǵdaıyn taldap, qajet bolǵanda (keminde jylyna bir ret) nysandarǵa baryp tekserý júrgizemiz. Baqylaýymyzda ustaıtyn negizgi másele – tólemderdiń ýaqtyly tólenýi. Mundaı aldyn alý is-sharalarynyń nátıjesinde búginge deıin memlekettik kepildik boıynsha birde-bir keshiktirip tóleý ne tólemeı qalý sııaqty keleńsiz jaǵdaı tirkelgen joq.
Búginde eldiń uzaqmerzimdi damýyna qyzmet etetin, jalpy quny 1,6 trıllıon teńgeden asatyn joldar, sý júıeleri, ırrıgasııalyq jeliler men kommýnaldyq ınfraqurylymdy qamtıtyn jańa jobalar iri strategııalyq bastamalar retinde ázirlenip jatqanyn aıta ketken jón.
Árbir joba – qurǵaq sıfrlardan quralǵan qur esep emes, óńirlerdiń tynysyn keńeıtip, halyqtyń ómir sapasyn arttyratyn naqty ınfraqurylym. Bul rette Qordyń róli atalǵan jobalardyń toqtap qalmaýyn baqylap, memleket bedelin jáne qarjylyq senimdiligin qamtamasyz etý.
– Aldaǵy jyly atqarylýǵa tıis jumys jospary qandaı?
– Kelesi jyly Qordaǵy aktıvterdi burynǵydan da tıimdi basqaryp, árqaısysynyń ekonomıkaǵa naqty paıda ákelýin qamtamasyz etýdi kózdep otyrmyz. Ol úshin sıfrlyq júıelerdi jetildirip, baqylaý men taldaýdy kúsheıtý qajet. Sondaı-aq jeke ınvestorlarmen jumysty keńeıtip, jeke kapıtaldyń aktıvterdi qaıta iske qosýǵa belsendi qatysýyna jaǵdaı jasaý da basty maqsattarymyzdyń biri bolmaq.
Sonymen qatar memlekettik kepildiktermen jumys isteý salasyndaǵy tájirıbemizdi tereńdetip, memlekettik aktıvterdi basqarý rásimderin zaman talabyna saı jetildirý de negizgi baǵyttardyń birine aınalady.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Aınash ESALI,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY