Taǵdyrdyń tasqaıraǵynda ushtalǵan qalam

Sózge ǵashyq óren Abaı Qunan­baıulynyń, qa­zaq jyraýlary men Shyǵys shaıyrlary – Omar Haııam, Fırdoýsı, Nızamı, Djamı, Naýaı, Maqtumqulynyń jyrlarymen sýsyndap ósti. Alaıda 1967 jyly ózi týyp-ósken Maqtaaral aýdany, Atakent aýylyndaǵy orta mektepti úzdik bitirgen jas túlek ádebıet salasyna emes, qurylys, óndiris ornynyń ınjeneri bolýǵa bet burdy. 1967 jyly Ońtústiktiń qıyr shetindegi – Maqtaaral, Jetisaı, Kırov aýdandary áli О́zbek KSR-niń quramynda edi. Mektep bitirýshiler úshin Qazaqstanǵa baryp oqý arman bolatyn. Sol jyly sátin salyp, aýdan basshylary elimizdiń úkimetine arnaıy hat jazyp, 14 talapker jas­ty joǵary oqý ornyna jeńildikpen qabyldaýdy ótingen edi. Eldiń osy ótinishi qabyldanyp, jas túlekter Almatyǵa attanady. Solardyń biri – Aıypbergen aǵamyz edi.

Zerek, bilimge qushtar jas sol jyly-aq Almaty qalasyndaǵy Q.Sátbaev atyndaǵy Qazaq polıteh­nı­kalyq ınstıtýtyna oqýǵa túsip, 1973 jyly joǵary bilimdi qurylys ınjeneri mamandyǵyna ıe boldy. Kóp jyl – ınjener, bas ınjener, prorab qyzmetterin atqaryp, kindik qany tamǵan kentte Mádenıet sara­ıyn, kolledj, mektep, aýrýhana, ýnıvermag, ortalyq meshit, aeroporttyń ǵımarattary men myńnan astam turǵyn úılerdiń salynýyna tikeleı atsalysyp, qurylysta aıshyqty qoltańbasyn qaldyrdy. 1996 jyly atalǵan kenttiń ákimi qyzmetine taǵaıyn­daldy. Osy kezeń­de Ilıch posel­kesin «Atakent kenti» dep ataýǵa kúsh saldy. Sondaı-aq Jetisaı qalasyndaǵy «Syrdarııa» ýnıver­sıtetiniń qoǵamdyq negizdegi atqarýshy dırektory, D.A.Qonaev atyndaǵy halyqaralyq qoǵam­dyq qordyń Maqtaaral aýdandyq fılıalynyń dırektory qyzmet­terin de bir tıyn jalaqy almastan abyroımen atqardy.

A.Baltabaıuly HH jáne HHI ǵasyr toǵysyndaǵy orasan zor ózgeristerdiń, alyp ımperııa KSRO-nyń tarqap, ydyrap, sodan soń derbes, táýelsiz egemen elimizdiń qurylýyn, aýmaly-tókpeli kezeńde tar jol, taıǵaq keshýlerdi basynan ótkizgen tarıhı kezeńniń kýágeri. Elimizdegi san qıly ózgerister, nebir aýyrtpalyqtar sezimtal jannyń júregine salmaq saldy. Osy kezden tolǵanys-tolqýlardan týyndaǵan óleńderi men rýbaılaryn tógilte jazyp, poezııa áleminiń muhıtyna, ushan-teńiz alys saparyna jol tartty. Kemeldengen qyryq segiz jasynda janyna qaýyrsyn qalamdy serik etip, sezim syrlaryn toqtaýsyz qaǵaz betine túsire berdi. Adam balasy osy bir jasqa jetkende ómirge degen túsinigi, oı-qabileti tereńdep, zeıini tolysa túsedi eken. Alǵashqy qos qanaty – «Júrek jylýy» men «Nazerkem» atty tuńǵysh óleń jınaqtary jaryq kórip, oqyrmanǵa jol tartqanda qatty qýandy, tolqydy. «Júrek jylýy» kitabyndaǵy «О́tip jatyr ómirim», «Suraq belgisi», «Kóp núkteler, útirler», «Eı, pende», «Taǵdyr», «О́mirdiń qyzyǵyna kim toıa alǵan?» sekildi júrekjardy jyrlarynyń árbiri úlken sezim tolqynystarynyń kórinisi, tereń oı-tujyrymdardyń jemisi edi.

О́mir mektebiniń talaı synynan ótip shyńdalǵan aǵamyz qaısarlyǵy, ótkirligi, saqadaı sabyrly, jigerli jankeshtiliginiń arqasynda kezdes­ken qıyndyqty qajymaı jeńip shyqty. Buǵan Almaty qalasyndaǵy «Nurly álem» baspasynan shyqqan «Taǵdyr» atty ǵumyrnamalyq týyn­dysyn oqysańyz kózińiz jetedi. Osy kitapta atasy Qurymbaı aqsa­qal men ákesi Baltabaıdyń da ómir joly ońaı bolmaǵany keńinen baıan­­dalǵan. Qurymbaı atamyz Túrkistan óńirine esimi keńinen belgili halyq emshisi eken. Sonaý 1930 jyldardaǵy asharshylyqta aýyryp em izdegen kisilerdi emdep, alǵysyn alǵan. Repressııa kezinde qýdalaýǵa ushyrap, talaı teperish kórip, ómirden ótti. Ákesi Baltabaı ata Ekinshi dúnejúzilik soǵysqa bastan-aıaq qatysyp, úsh ret jaralanyp, otyz jasynda elge aman-esen oralǵan. О́mir boıy mal sharýashylyǵy salasynda istep, keńsharlarda bólimshe basqardy. Islam dinin berik ustanyp, bes ýaqyt namazyn qaza qylmaı, oraza ustaǵan, Quran aıattaryna jetik, súrelerdi túgel jatqa oqyǵan jan.

Belgili abaıtanýshy, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Mekemtas Myrzahmetov Aıypber­gen aǵamyzdyń shyǵarmashylyǵy týraly: «Aqyn «Ýa, darıǵa-aı!», «Al­tyn besik», «Týǵan jer» óleń kitaptarynda týǵan jerimizdi, Ota­­nymyzdy jan-tánimen, qasyq qandary qalǵansha qorǵaǵan erjúrek has batyrlarymyzdy, halqymyzdyń abzal aqyndaryn, tylsym dúnıe qubylystaryn, tańǵajaıyp tabıǵa­tymyzdy, qaınaǵan ómir, tirshilik tynysyn jyryna arqaý etken. Aqyn­nyń qaısybir tolǵaý óleńderin al­sańyz da oqyrman júregine jylylyq syılap, tereń oıǵa batyrady. Aıyp­bergen Baltabaıuly qashanda ózin-ózi qamshylap, qaırap, únemi bilimin jetildirip, damytyp, tynymsyz eńbektenip, izdeniste júretin, jańasha kózqarastaǵy, pálsapalyq oı-tolǵamdary mol ózindik dara qoltańbasy bar qalamger».

Iá, óziniń mamandyǵy qurylys ınjeneri bola turyp, ádebıet álemine erekshe qushtarlyq tanytyp, qazaq poezııasyna batyl qulash urýy kóp adamnyń boıynda bola bermeıtin qubylys. Bul týra­­ly ǵalymdarymyz – R.Berdibaı, M.Myrzahmetov, S.Negımov, Q.Er­góbek, N.Qadyrbaevtar aıryq­sha toqtalyp aıtyp ketken. A.Bal­tabaıulynyń óleńderin, rýbaı, báıitterin oqyp otyryp, erte kezeńderdegi Shyǵys aqyndarynyń óleńderinde kezdesetin tereń fılo­sofııalyq oı-shýmaqtaryn, dástúr jalǵastyǵyn baıqaımyz.

«Qalamsabym muqalmaǵan ustaram,

О́mirimde týra joldy ustanam.

Keı-keıde dúnıege túńilsem de,

Kóldep kózim jasqa, júregimnen ot alam!»,

dep tolǵaıdy.

Aqyn aforızmderdi, rýbaılardy jazýda úlken sheberlikke ıe. Qalamgerdiń bir kezdegi Fırdoýsı, Rýdakı, Maqtymqulynyń, áıgili injý-marjan shyǵarmalardy, hadısterdi meńgergenin ańǵarý qıyn emes. Ol óziniń týǵan ólkesin, Alataý men Qarataýdy, Qazyǵurt pen Ulytaýdy túgel qosyp jyrlaıdy. О́zi Syrdarııanyń boıynda dúnıe esigin ashsa da, sonaý Altaıdy, Saryarqany saǵyna sarynǵa qosady. Adamnyń ishki bolmysyn sýretteýge umtylady.

«Jaqsylyqtyń jarshysy bolǵan aımaǵym,

Týǵan jer, týǵan elim qaımaǵym» dep jyrlap, «búginde qımas úsh burysh, úsh tilegim bar» deıdi.

«Biri – Otanym, elim, týǵan jerim,

Biri – bolashaǵym, urpaǵym, ul-qyzdarym,

Biri – rýbaı, qıssa, hıkmet, dastandarym»,

dep ómir órnekterin kesteli óredi.

Qalamger – Otanyn, týǵan jerin sheksiz súıetin azamat. Onyń dáleli, týǵan jeri men eline degen tebirenisten týǵan óleńderi men tolǵaýlary, arnaý­lary. Ekinshiden, ómir týraly tereń fılosofııalyq jyr­lary adamdy oılantpaı qoı­maı­­dy. Úshinshiden, ádebıetimizge, poe­zııa álemine, ana tilimizge degen shek­siz súıispenshiligin baıqap, rıza bolasyz.

Qalamger qazaq ultynyń tuń­ǵysh elshisi, asa kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri, ǵalym, pýblısıst, aǵartýshy-ustaz Názir Tórequlovtyń ómiri men eńbek joly týraly «Uly dala perzenti» atty tarıhı-derektemelik roman jazdy. Sondaı-aq «HH ǵasyr adamy» atanǵan memleket jáne qoǵam qaıratkeri Dinmuhamed Qonaevtyń ómir jolyn pesa retinde sahnalyq týyndyǵa aınaldyrdy.

Aıypbergen aǵa HH ǵasyrda ómir súrgen áıgili myrzashóldik aqyn Qaıypnazar Áıtpenovtiń ádebı murasyn, óleń-jyrlaryndaǵy, dastandaryndaǵy izgilikti ustanym­daryn saralap, ǵylymı turǵyda zerttep, zerdeledi. О́miri men shy­ǵar­mashylyǵyn ǵylymı eńbegin­de kórsetti. Q.Áıtpenovtiń «Ataly sóz» kitabyn jınaqtap, shyǵarý­ǵa mol úles qosty. Sondaı-aq I.V.Gıo­teniń, A.S.Pýshkınniń, M.Iý.Ler­montovtyń, G.Omarovanyń, I.I.Pereverzınniń óleńderin qazaq tiline aýdardy.

Nemistiń uly aqyny Gıoteniń 100 óleńin qazaqsha sóıletýi jáne uly qalamgerdiń «Reıneke túlki» das­tanyn tárjimalaýy kópshiliktiń qyzyǵýshylyǵyn týdyrdy. Sondaı-aq, Omar Haııamnyń 310 rýbaıatnamasyn qazaqshalady.

Jergilikti kompozıtorlar Ázi­ret Myrzalıev pen Bazarbek Biris­uly ánin jazǵan «Maqtaaraldyń arý qyzy», «Saryaǵashym – mahabbatym», «Ana júregi», «Móldir mahabbat», «Ǵashyq qyzǵa», «Saǵynysh sazy», «Boıjetken», «Jan sáýlem», «Sarbazym» syndy óleńderi jıi oryndalyp júr.

Búkil sanaly ǵumyryn Ońtús­tiktiń qıyryndaǵy Myrzashólde keıipkerleri, aýyldastary arasynda ótkizip kele jatqan Aıypbergen Baltabaıuly aǵamyz «Uly dala perzenti» atty bes tomdyq tańdamaly shyǵarmalaryn «Úsh qııan» baspasynan shyǵardy. Munda qalam ıesi ómirge, qoǵamǵa kózqarasyn ózindik paıym-túsinikpen berýge tyrysqan. О́zindik baılamdary oqyrmanǵa oı salady. Ishki syryn, jan dúnıesin aqtara otyryp, kópshilikpen oı bólisedi. Al jaqynda ataqty orys qalamgeri Ivan Pereverzınniń «Lena ózeniniń jaǵalaýynda» dep atalatyn týyndysyn ana tilimiz­ge aýdaryp, kitap etip jaryqqa shyǵardy. Sondaı-aq pálsapalyq oı-tolǵamdardan turatyn «Bir kem dúnıe...» degen jańa kitaby da oqyrman qolyna tıdi. Qazirge deıin qalamger aǵamyzdyń túrli janrda jazǵan 25 kitaby jaryq kórdi.

Iá, tirshilik qamy, ýaqyt talaby ómirin basqa baǵytqa buryp jiberse de, túpki ańsary ádebıet bolǵandyqtan kesh te bolsa sıqyrly, syrly sózdiń syńǵyry janyn arbap, poezııa men prozada baǵyn synaǵan aǵamyz eńbektenýden esh jalyqqan emes. Qalamyna bir sát te tynym joq. Sóz óneri – júrekti tol­qytyp, aqyldy tarazylap, til qısy­nyn qııýlastyryp, oıdyń boıaýyn órnektep jetkizetin uly óner. Osy qas­terli, qasıeti mol óner­­ge erek­she den qoıǵan Aıypber­gen Bal­­tabaıulyna tulpar shaby­syńyz­dan taımańyz degen tilek aıtamyz.

Sábıt QALDYBAEV,

Jýrnalıster odaǵynyń múshesi,

Aqparat salasynyń úzdigi

Túrkistan oblysy