Kınoındýstrııa – jaı ǵana óner emes, ekonomıkanyń mańyzdy quramdas bóligine aınalǵan qýatty sala. Sol arqyly elge jańa ınvestısııa tartylyp, týrızm salasy damyp, eldiń halyqaralyq bedeli de nyǵaıady. Sondyqtan memleket kıno óndirisin qoldaýǵa múddeli. Kınoteatrlar men onlaın-platformalar arqyly túsetin prokat tabysy, lısenzııalyq quqyq, álemdik naryqqa shyǵarylǵan ónimder eldiń eksporttyq kirisin arttyrady.
Qazir kınoteatrǵa bara qalsańyz, otandyq fılmderdiń qarasyna kóz toıady. Osydan on jyldaı ýaqyt buryn kórermen qaýymǵa bul jaı ǵana arman edi. Birinen-biri asyp, mıllıardtaǵan kassa jınap jatqan búgingi fılmderdiń janry da, sapasy da bólek. El ekonomıkasyna qosyp jatqan úlesi de az emes. Máselen, 2024 jyly otandyq fılmder kórsetiliminen 17,5 mlrd teńge tabys túsken.
Álem elderiniń tájirıbesi kórsetkendeı, áıgili fılmder men serıaldar túsirilgen aımaqtarǵa týrıster aǵylyp, jergilikti ekonomıkanyń jandanýyna jol ashady. Mysaly, Jańa Zelandııa «Vlastelın koles» trılogııasynan keıin álemdik týrızm kartasyndaǵy erekshe baǵytqa aınaldy. Sol sııaqty Koreıa, Túrkııa, Úndistannyń kıno jáne teleserıal ındýstrııasy mádenı eksporttyń negizgi kózine aınalyp, ekonomıkalyq ósimge aıtarlyqtaı úlesin qosyp otyr.
Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýty О́ńirlerdi zertteý jáne ómir sapasy ortalyǵynyń aǵa sarapshysy Janerke Rahmannyń aıtýynsha, kıno óndirisi kóptegen memlekettiń ishki jalpy ónimine (IJО́) aıtarlyqtaı yqpal etedi. Mysaly, Ulybrıtanııada shyǵarmashylyq ındýstrııasy 2,1 mln adamdy jumyspen qamtıdy. Al IJО́-ge shamamen 153 mlrd dollar kólemde úles qosqan. Eger basqa da shyǵyndaryn qosa eseptesek, jalpy ekonomıkaǵa qosqan úlesi 235 mlrd dollardy quraıdy. Al Ońtústik Koreıanyń kreatıvti ekonomıkasy fılm, vıdeooıyn, drama jáne mýzyka salasynda kóshbasshylyq tanytyp, qazir shamamen 680 myń adamdy jumyspen qamtyp otyr. Satylymnan el shamamen 115 mlrd dollar, eksporttan 10,3 mlrd dollar paıda tabady.
«AQSh-ta 2021 jyly kreatıvti ekonomıka deńgeıi IJО́-niń 4,4 paıyzyn qurady, bul shamamen 1 trln dollar. Al mádenıet pen óner sektoryndaǵy jumyspen qamtý 4,9 mln qyzmetkerdi qamtyǵan. Pandemııaǵa deıin bul kórsetkish 5,2 mln bolǵan edi. Strımıngtik qyzmetter jáne veb-pýblıkasııalar ınflıasııany qosa eseptegenniń ózinde 171,3 mlrd dollar tabys ákelip, AQSh mádenıeti men óneriniń eń iri salasyna aınalǵan. Al tek kıno óndirisiniń paıdasy 2021 jyly 68,9 mlrd dollardy quraǵan. Álem boıynsha shyǵarmashylyq taýarlar eksporty 2020 jyly 524 mln dollar bolsa, shyǵarmashylyq qyzmet eksporty 1,1 trln dollarǵa jetken», dedi J.Rahman.
Bul salany damytýǵa elimiz de bilek sybana kirisip jatyr. Sarapshynyń aıtýynsha, búginde eldegi kıno óndirisiniń iri ındýstrııaǵa aınalý áleýeti joǵary. Kınogerlerge memleket tarapynan qoldaý sharalary kórsetilip keledi.
«2023 jyly el ekonomıkasy jalpy kınokórsetilimderden 26,9 mlrd teńge tabys kórdi. Al 2024 jyly bul kórsetkish 43,9 mlrd teńgege jetti, onyń shamamen 24,2 mlrd teńgesi sheteldik týyndylarǵa tıesili. Al 17,5 mlrd teńge otandyq fılmder enshisinde. Tolyq metrajdy fılmder boıynsha tabystyń basym kópshiligi Almaty qalasynda (15,8 mlrd) tirkelgen. Bul Almatynyń el kınoóndirisiniń mańyzdy ortalyǵy ekenin kórsetedi. Budan bólek, birlesken jáne sheteldik óndiris úlesi de aıtarlyqtaı nátıje (974 mln) berdi. Olardy memlekettik sektormen salystyrsaq, memlekettik sektor tabysy 150 mln teńgeni qurady», deıdi sarapshy.
Osy rette kıno salasynyń qazanynda qaınap, onyń qyr-syryn jetik meńgergen kınoprodıýser Gúlnur Mamasarıpovamen de tildesken edik. Onyń aıtýynsha, kreatıvti ındýstrııaǵa 2024 jyldan bastap engizilgen salyqtyq jeńildik kınogerlerge memleket tarapynan kórsetilgen úlken qoldaý bolyp otyr. Bul ózgeristiń arqasynda kásipkerler korporatıvtik tabys salyǵyn, jeke tabys salyǵyn, sondaı-aq qosylǵan qun salyǵyn tóleýden bosatylǵan. Onyń ornyna jeke kásipkerlerge 2–4 paıyzǵa deıingi, sondaı-aq JShS-ge 8 paıyz mólsherinde biryńǵaı salyq engizilgen.
Kıno naryǵy qarqyndy damyp jatqanmen, salada ózekti máseleler de jeterlik. G.Mamasarıpova eń negizgi úsh máseleni atap ótti. Onyń aıtýynsha, kıno túsirý barysynda qarjy, lokasııa, keı mekemelerge ruqsat alý jaǵy qıyndyq týǵyzady.
«Táýelsiz prodıýser bolsań, kıno túsirerde esepke myqty bolýyń kerek. О́ıtkeni naryqta baǵa turaqsyz. Shyǵyndy qansha únemdegenmen, barlyǵyn naryq ózi retteıdi. Búgin arzandaý baǵaǵa alǵan tehnıkań erteń qymbattap ketýi múmkin. Sol sııaqty akterlerdiń qalamaqysy men lokasııalardyń baǵasy da ózgerip otyrady. Kóp jaǵdaıda mektep, aýrýhana, memlekettik mekemeler syndy ǵımarattarǵa túsirilim tobymen kirý qıyndyq týǵyzady. Al jabyq túzetý kolonııalaryna múldem kire almaımyz. Sondyqtan kıno túsirýge laıyqtalǵan arnaıy kınostýdııa qajet-aq. Máselen, Reseıde, Gollıvýdta kınogerlerge jasalǵan arnaıy dekorasııalar bar. Bizde mundaı múmkindik joq bolǵandyqtan túsirilim tobymyzben belgili bir mekemege barýǵa májbúrmiz. Al mundaı jerlerge ruqsat alý qıyn. Kirgen kúnniń ózinde baǵalary ýdaı. Metro, kóshede túsiriletin sahnalarǵa ákimdikten ruqsat alýdyń da óz mashaqaty bar. Jol polısııasynyń qolyna tússeńiz, olar ákimdik ruqsatyn moıyndamaıtyn kezder bolady. Osyndaı qıyndyqqa qaramastan, barlyǵyn úılestire otyra túsirgen kınoń kórermennen oń baǵa alǵanda, bar qıyndyqty umytyp ketesiń», dedi prodıýser.
Rasymen, búginde kıno salasy úlken bıznes kózine aınalyp úlgergen. Bul ónerge árkimniń talasy bolǵanmen, onyń esebin óz mamandary ǵana jete túsinedi. Shyǵynnyń bárin únemdep, jaı ǵana bir aýylda kıno túsirýge kem degende 150 mln teńge qajet. Al shetelge baryp kıno túsiremin deseńiz, 400–500 mln teńge shyǵarasyz. Munsha qarajatty qaıtarý úshin fılm shamamen 1 mlrd 200 mln teńge jınaýy kerek. О́ıtkeni onyń 50 paıyzy – kınoteatrlarǵa, 10 paıyzy – provaıderge, taǵy bir bóligi memleketke tóleıtin salyqqa ketedi. Buǵan qarap, bul salada táýekel kóp ekenin ańǵarýǵa bolady. Al qazaq: «Táýekel túbi – jel qaıyq, ótersiń de ketesiń, ýaıym túbi – tuńǵıyq, batasyń da ketesiń», deıdi. Táýekel etpeı, áreket qylmaı, istiń jemisin kórmeıtiniń taǵy belgili.