Sheteldik sapasyz, zııandy, «sıqyry» kúshti túrli azyq-túliksymaq kedendik tekserýlerdi «keleke ete», shekaralardy «buzyp-jara» kirip jatyr. Jasyq ónimderdiń keńistigimizde erke balamyzdaı erkinsýine tutynýshy retinde ózimiz jol berip otyrmyz. Dáliregi, talǵamsyzdyqpen bas-kóz demeı álgindeı ónimderdi qulqynymyzǵa tyqqyshtap mázbiz. Munyń arǵy jaǵyna tereńirek úńilseń qoljaýlyqqa aınalǵan, qoqyr-soqyrǵa tolǵan qoǵamymyzdyń qulaǵy qyltııady.
Oıda joqta kóshede jolyǵyp qalǵan tanys aǵam «úıge kirip, túski as iship ket», dep iltıpat kórsetti. «Jaraıdy», dedim. Záýlim úıge kirgenimizde qarsy aldymyzdan 13-14 jasar shamasyndaǵy eki ul bala shyǵyp amandasty. Jeńgeı bir týystarynyń úıine shildehanaǵa ketken eken. «Neshaýa, ózimiz de túski astyń qamyn jasaı alamyz, tok pesh daıyn, tamaq bar, nan-pan, salat-palat, tátti-pátti tońazytqyshta tolyp tur», dedi ol jaıdary qalypta.
Keń de sáýletti, ne kerektiń bári bar ashanada otyrmyz. Esik jaqtaǵy buryshta dáý muzdatqysh pen boıy eki metrdeı, eni jalpaq, mes qaryn tońazytqysh dyńyldaıdy. Aǵam eki balasyna dastarhan jasaýdy buıyrdy da: «Sender tańerteńnen beri tamaq ishtińder me ózi?» dep surady. Ekeýi de jarysa «joq» dedi. Bul «nege?» dep edi álgi ekeýdiń biri «úıde jeıtin eshteńe joq, jylan jalaǵandaı, asharshylyqta da mundaı bolmaǵan shyǵar...» dedi julyp alǵandaı. Aǵamnyń óńi kúreńitip baryp basyldy. Sosyn maǵan qarady. Kózqarasynan «mine, estidiń be, toqshylyq zaman balalarynyń sózin?» degen syńaı anyq baıqaldy. Sosyn ol daýysyn qataıta: «Myna tońazytqyshta tolyp turǵan as-aýqatty kórmedińder me?» degen saýalyna «Kórdik, biraq olardy jegimiz kelmeıdi, tábetimiz tartpaıdy» degen jaýap aldy. «Iá, senderge keregi kola-pola, túrli sýsyn-pýsyndar, «maıonezben» shylanǵan «sendvıch-pendvıch», «hotdog-potdog» sııaqtylar men «chıpsı», «kırıechkı», taǵy ne bar edi qudaı-aý, sondaılar ǵoı. Solarǵa ábden táýeldenip qalǵansyńdar. Et jeýdi, aǵarǵan ishýdi qoıdyńdar túge», dedi balalaryn jaqtyryńqyramaı.
Toq tońazytqyshtyń ishinen as-aýqattyń, salat-palattyń, tátti-páttiniń, jaǵyp-batyryp jeıtinniń neshe atasy «aqtarylyp» tústi. Dastarhan jaınap ketti. Qaısysyn jerińdi bilmeısiń. Ásirese, qoıdyń tońazyǵan maıly eti, jal-jaıa, býy burqyrap tostaqqa quıylyp kelgen naryn qandaı dámdi deseńizshi, til úıiredi.
Aǵam alǵashqydaı emes pás kóńilde otyr. Úıde tamaqtyń neshe túri bolsa da uldarynyń «túk joq» degenine nalyp, qunarly asqa emes, jasyq, paıdasynan zııany basym, daıyndalýy kúmándi túrli kákir-shúkirge qumar, táýeldi qylyp qoıǵan myna zamannyń betalysyn oı elegine ótkizip, áýrelenip otyrǵanyn anyq sezdim.
Eki bala da jarytyp eshteńe jemedi. Árneni túrtkishtegen boldy da ákesinen ruqsat surap, «áýmın» dep oryndarynan turyp ketti.
Túski astan keıin aýlaǵa shyqtyq. Eki bala kóleńkede otyr eken. Qoldarynda bir-birden bilekteı «sendvıch», buralaqtatyp soǵyp otyr. «Iá-áá, bárine sheshesi ekeýimiz kinálimiz, bulardy álgi nársiz kirme as-sýdan tyıa almaǵan, solarǵa úıirsek etip qoıǵan» dedi aǵam kúrsine...
Men óz jónimmen kettim, jolaı álgi kórinister túrli oıǵa jeteleı berdi.
Tamaqsymaq, zııandy, biraq qandaı sıqyry baryn, qulqyndy dámimen quldyq urǵyzyp qoıǵan tábetaldar, aǵzabylǵar dúnıeler tolyp ketti. Jurtty ózine ıildirip qoıǵan. Ne isteısiń? Jarnamasy janalqymnan alǵan, ý-jynyn ishine búgip, aldamshy dámi, syrtqy kórinisimen baýraǵan aınala toly assymaqtardyń qandy sheńgelinen qalaı qutylamyz?
Ǵasyrlar boıy óziniń qunarymen ultymyzǵa ál-qýat bergen, búginge jilik maıymyzdan ajyramaı jetýimizge sebepker bolǵan ulttyq dástúrli taǵamdarymyz ben basqa da tatymdy dámderimizge búgingi urpaǵymyzdyń tábeti shappaıtyn bolyp barady. Osynaý qundy dúnıelerimiz shetelden engen arzanqol ónimderge jol berip, keıinge ysyrylyp qala bere me? О́zimizge ǵana tán, qanymyzǵa sińgen, qazaqtyń dám sezý múshesi ǵana qumarta qabyldaıtyn ulttyq taǵamdarymyzdan jerinip bara jatqandaımyz ba, qalaı? Qazaqtyń tańdaıynyń tańdaý-talǵamy kúrt ózgerse ulttyq kodymyzdan, jadymyzdan ajyrap qalmaımyz ba?
Qazanda burqyldap qaınap jatqan qazy-qarta, jal-jaıanyń ıisine shydaı almaı muryndaryn jabatyn ózge jurttyń ókilderin talaı kórdik. Olarǵa túsinistikpen qaraısyń. Al bulardyń qatarynan óz urpaǵymyzdy da kóre bastaǵanymyzǵa jón bolsyn... Qazaq qana lázzat alatyn bul juparǵa óz balalarymyz muryn tyrjıtsa jylqy minezdi jurtymyzdyń minez-bolmysy da búlinbeı me?
Qymyz dámi de bir bóligimizge jat bolyp barady. Eshkimdi kinálaı almaısyń. Biraq qymyz ishýdi qup kórmeıtin, dáminen tyjyrynatyn, esesine túrli qutydaǵy ýly sýsyndarǵa den qoıǵan jastarymyzdyń kóbeıýi de ulttyq kodymyzdan alystatpaı qoımas, sirá.
Qalaı degende de dástúrli taǵamdarymyzdyń dámin urpaǵymyz jatyrqap ketpeýi úshin bir áreketin jasaýymyz qajet-aq. Bul ulttyq bolmys-kodymyzdy keleshekke aman-esen amanattaý, dáliregi, ult bolyp saqtalyp qalý úshin mańyzdy.
Qan arqyly jalǵasyp, bolmyspen tyǵyz astasyp, san ǵasyrlar boıy aıyryqsha artyqshylyǵymen talǵamdy tilimizge «ózin moıyndatqyza» úıirile kelip uıa salǵan, osylaısha qazaqqa ǵana tán bolyp qalǵan dám tushyný, dám seziný turǵysyndaǵy ulttyq ereksheligimizdiń mánin joıýǵa, tańdaıymyzdy «aljastyra» ózine «tabyndyrýǵa» aınalǵan, jas-kári demeı búginginiń kómeıin búlkildetken sheteldik nársiz, zııandy, tipti as-sý dep aıtýǵa aýyz barmaıtyn dúnıeler dúrkirep, jurtty «bılep-tóstep» tur. О́zimizdi osyndaı jasyq ónimnen tyıýdyń joly qaısy, aǵaıyn? Qoǵamdyq, otbasylyq tárbıede esti ult retinde oılasar bir úlken másele osy-aý, shamasy...
Dám tushyný, dám seziný turǵysyndaǵy ulttyq kodymyzdy, jadymyzdy joıyp almaý – qazaqtyń bolashaǵyn, densaýlyǵyn oılaý, halyqtyq tól qasıetterimizdi saqtaý isi ekenin aıtqymyz keledi. Búgingi urpaq dám sezýde, as tushynýda qazaqqa ǵana tán túısikten ajyrap qalmaýy tıis. Sondyqtan halqymyzdy meıilinshe qunarly, paıdaly azyqpen qorektendirý, olardy qoljetimdi etý jaǵyn da oılaýymyz kerek-aq.