«Allajar» – zamana amanaty

Nar táýekelge ekiniń biri bara bermeıtini belgili. Alash qaı­ratkerleri azattyq jolyn­da at­tandaǵan Batpaqqara (Qostanaı oblysy Amangeldi aýdany) óńirinde rejısser­diń ata-anasynyń kindik qany tamǵan. О́zi ońtústikte týyp-ósse de Torǵaı elin atameke­nim dep biletin ol: «Men Arqa je­riniń azamatymyn, Amangeldi batyr eliniń týmasymyn», dep maqtanyshpen aıtyp otyra­tyn. Aıaýly jeńgem Ultaı Smaǵu­l­qyzynyń týǵan naǵashysy Qal­dybaı Seıtbattaluly Ábenov­tiń ata-anasy Amangeldi aýdany­nan erterekte Ońtústik óńirine ­qonys aýdarǵan eken.

…Qaldybaı da ózge balalardaı kınoshyl edi. Osy bir ónerge degen yntyzarlyǵy Almaty­daǵy dárigerlik ınstıtýtta oqyp júr­se de basylmaı-aq qoıdy. Aqyry ol oqýyn tastap Máskeýden bir-aq shyqty.

Nebir kıno juldyzdaryn qanat qaqtyrǵan áıgili Kınema­tografııa ınstıtýtynyń rejıs­serler daıarlaıtyn bólimine qınalyssyz-aq túsken. О́zi tek ekrannan ǵana kórip, talantyna tabynǵan óner tarlandarynan dáris aldy. Qıyndyǵynan qýa­ny­shy mol stýdenttik kúnder, ınstı­týt pen kınostýdııa ara­syn jol qylǵan qyzyqty keshter­diń birinde kógildir kózdi máskeý­lik arýmen kezdesken. О́ner, ómir týraly áńgimeleri jarasqan jas­tardyń tanysýynyń sońy tabysýǵa ákeldi. Olar kóp uzamaı shańyraq kóterdi. Instıtýt­ty úzdik támamdaǵan Qaldy­baı eńbek jolyn «Mosfılm» kıno­s­tý­dııasynda bastady. Alyp ­astana turǵynyna aınalyp, jaı­ly páter, jaqsy qyzmetke de ıe bol­dy. Áke atandy.

Alaıda álemdi dúr silkindir­gen Almatydaǵy Jeltoqsan jań­ǵyryǵy men jalynynyń ush­qy­ny Ábenovter shańyraǵyn da shar­pyp ótken edi. Sol saǵatta san jyl­dar boıy qylburaýmen ún­siz qyl­ǵyndyryp, aqyry tilimiz ­ben dinimizden aıyrýǵa jaqynda­ǵan óktem saıasatqa, otarlaýshy ozbyr kúshke qarsy shyqqan qazaq­tyń almastaı jastaryn «buzaqy, búlikshi top» dep ortalyq jamy­raı jamandap jatqan-dy.

Shetelden issapardan oral­ǵan Qaldybaıǵa «sen elińdegi jańa­lyqty estimegen bolarsyń? Jerlesteriń jeligip, jańa saı­lanǵan orys basshyǵa qar­sylyq jasap jatyr deıdi. Bul degen ba­ryp turǵan ultshyldyq qoı», dep áıeli sońǵy habardy jaq­tyrmaǵan únmen jetkizgen. Onyń sóziniń baıybyna bara almaǵan Qaldybaı bul jaıyn­da qaıtalaı suraǵan. Áıeliniń júzinde buryn baıqalmaǵan yzǵar bardaı. Jańa basshyǵa narazylyq bildirip qazaqtar kóteriliske shyǵypty, orys­tardy soqqyǵa jyǵyp jat­qan kórinedi. «Senderdiń saýat­taryńdy ash­qannan basqa bizdiń halyq ne jamandyq ja­sady?» dep qazy­myrlana sóı­legen jarynyń janarynda búkil qazaq ataýlyǵa degen jekkó­rýshilik, úninde ózimshil óktemdik bar sekildi.

Qasıetti halqyna jazyqsyz jala jaýyp, kesirlene sóılegen kelinshegine jabyǵa qaraǵan Qaldybaı ózin-ózi ustaı almaǵan. Shart etken shapalaq únimen qa­battasa shar etip shyqqan kish­kentaı ulynyń daýsyna da qulaq túrmeı dalaǵa atyp shyq­ty. Munyń ózin jar etse de, ul­tyn syılaǵysy kelmegen kelin­shekpen qoshtasýdy jón kórgen namysqoı jigit sol kúni ushaqpen Almatysyna attanyp ketti.

Qaldybaı Almatyǵa kelgen­de qala ústin qara bult torlaǵan, qar ústi qan josa edi. Onyń kóz al­dynda beıkúná baýyrlary – qa­rakóz qaryndastary men jaý­qazyn jas jigitter aıaý­syz jaza­­lanyp jatqan-dy. Ádil­dik iz­dep shyryldaǵan qyrshyn­dar­dyń álsiz daýsynyń ozbyr­lyq pen óktemdiktiń astynda kómi­lip qalǵanynyń kýási boldy. Osy bir sumdyq soıqandy kóre tura, qolushyn bere almaǵa­ny­na jany kúızelip, júregi shan­shy­dy. Totalıtarlyq júıe­ni titir­kendirgen Jeltoqsan kóte­rili­siniń kýási bolǵan Qaldy­baı Seıtbattaluly: «Bul uly qoz­ǵa­lys. Taıaq jegen, qorlanǵan, zorlanǵan bizdiń qazaq jastary. Olardyń erligi týraly aqıqat­ty bolashaq urpaqqa bizdiń jet­kizýimiz paryz», degen edi sol sátte.

Kóp uzamaı qýǵyn-súrgin qur­bandary aqtala bastady. Táýel­sizdik úshin tar qapasta qama­lyp, aýyr úkim shyǵarylǵan qahar­man qyz-jigitterdi arasha­laý­shy top arasynda Qaldy­baı Ábenov te bar edi. Azamat aqyn Muh­tar Shahanovtyń ara­la­sýymen qaı­ta qurylǵan «Jel­toqsan qoǵam­dyq birlestigi» quramyna Qal­dy­baı Ábenov te kirdi. Osy uıym múshe­leriniń aralasyp, talap etýimen ádi­letsiz jalamen sottalǵan kóp­te­gen jeltoqsandyq keıin aqtaldy da.

Jalań qol, jalyndy jú­rek­­pen alańǵa shyqqan Alash jas­tarynyń erligin máńgi este qal­dyryp, keıingi urpaq­qa áı­gileý maq­satynda ol «Alla­jar» fıl­min túsirýge kiristi. Más­keý­den áriptesi A.Lapshındi shaqy­ryp, qýdalanǵan jastardy iz­dep tapqan rejısser 1988 jyl­dyń aıaǵynda fılm túsirýdi bas­taǵan. Ssenarıst ári rejıs­ser Qal­dybaı Ábenov tikeleı Jel­toq­san kóterilisine qatysyp, jan­túr­shigerlik kórinisterdiń kýási bo­lýy, kórkemsýretti-derekti fılm­niń sátti shyǵýyna kóp sep­tigin tıgizdi. Ol týyndy­syna kerek­ti qujattardy, muraǵat mate­rıal­daryn qajymaı-talmaı izdep, jeltoqsandyqtarmen tike­leı tildesip, fılmde sheber­likpen paıdalana bildi.

2000 jyly uıymdastyryl­ǵan Halyqaralyq ǵylymı-kon­fe­ren­sııa aıasynda elimizde tú­si­­rilgen fılmder úsh apta boıy kórsetilip, úsh kún boıy tal­­qy­landy. Osy talqylaýda fran­­sýz kınozertteýshisi Kloe Drııo: «Maǵan «Allajar» fıl­mi ǵana unady. Qazaqstanda demo­kratııalyq qurylymnyń or­naýy­na jol ashqan, qazaq tarıhy­na kerek shyǵarma», dep bul fılm­ge joǵary baǵa bergen eken.

Egemendik jolynda jazala­nyp, japa shekken qazaq jas­ta­­ryna arnalǵan fılm avto­ry Qal­dybaı Ábenovtiń jeke basy­na da Jeltoqsan yzǵarynyń ákel­gen qasireti az emes. Ol Más­keý­degi túri qazaq, tili orys­sha bolyp ósip jatqan uly Ilııastyń da bolashaǵyna alań­dap ótti. О́ki­nishke qaraı, Jel­toq­san qahar­mandaryna baǵa jetpes «Alla­jardaı» kórkem-derekti týyn­dy arnaǵan rejısser búginde ara­myzda joq. Jeltoqsan kóterilisin ónerimen kestelep, máńgi eskert­kish qaldyrǵan Qaldybaı Ábenov esimi el esinde qalary sózsiz.

Bazarkúl AHMET,

Aqparat salasynyń úzdigi