Muhıttyń arǵy betindegi Venesýelanyń basyna bult úıirilse, jahandyq munaı naryǵy eleń ete qalatyny belgili. Álemdik «qara altyn» kartasynda ózindik orny bar bul eldegi saıası-ekonomıkalyq terbelister Qazaqstan ekonomıkasyna qalaı áser etedi? Bıýdjettiń búıirin toltyryp otyrǵan munaı baǵasy qubylsa, Ulttyq qordyń jaǵdaıy neshik bolmaq? Osy jáne ózge de saýaldar tóńireginde munaı-gaz salasynyń sarapshysy Abzal Narymbetovpen tildesken edik.
Búgingi tańda Venesýelanyń munaı óndirisi burynǵy aıbynynan aıyrylǵan. Bir kezderi táýligine 3-4 mln barrel munaıdy naryqqa shyǵaratyn eldiń qazirgi ahýaly máz emes. Sarapshynyń aıtýynsha, bul toqyraýdyń astarynda tereń júıeli sebepter jatyr.
«Venesýela qazirgi tańda jobamen bir kúnde mln barrel táýligine munaı shyǵarady. Osydan bes jyl buryn bul kórsetkish jarty mln barrelden de túsken bolatyn. Tarıhqa úńiletin bolsaq, árıne olar 3-4 mln barrelge deıin jetken kezinde. Biraq ınfraqurylymnyń eskirýine, ınvestısııanyń quıylmaýyna, syrtqy tehnologııa men ınnovasııanyń qoldanylmaýyna jáne kompetensııanyń jetkiliksizdigine baılanysty olardyń munaı-gaz salasy kúnnen-kúnge toqyraýǵa ushyrap barady. Ken oryndaryndaǵy qysym tómen túsken. Ekinshi faktor – olardaǵy munaıdyń tyǵyzdyǵy joǵary, ıaǵnı «aýyr munaı» bolýy. Bul munaı kádimgi saǵyz sekildi qoıý, keı jerde aqpaýy da múmkin. Ony óńdeý úshin orasan zor qarajat kerek, sondyqtan ózindik quny óte qymbatqa shyǵady.
Úshinshi faktor – ishki tutyný. Bir mıllıon barrel shyqsa da, onyń qanshasyn eksportqa sata alady degen suraq týady. Qazaqstanda eki mln barrel shyqsa, onyń 70%-yn syrtqa satyp, aqsha tabamyz. Al Venesýela úshin bul – úlken saýal. Sebebi sanksııalarǵa baılanysty olar munaıyn kez kelgen elge sata almaıdy. Reseıdiń munaıy sekildi, sanksııada bolǵan soń baǵasy tómen. Infraqurylymdy jańartyp, ımpýls beretin kompanııa da, ınvestor da qazir syńaı tanytyp otyrǵan joq», deıdi Abzal Narymbetov.
AQSh Venesýelanyń astanasy Karakasqa áýe soqqylaryn jasady
Munaı baǵasy jáne bıýdjetÁlemdik naryqtaǵy munaı baǵasynyń tómendeýi Qazaqstan úshin árqashan sezimtal taqyryp. Dese de, sarapshy bul máselege baıyppen, pragmatıkalyq turǵydan qaraý kerek dep esepteıdi.
«Qazaqstanǵa keletin bolsaq, Venesýela faktory naryqtyq baǵaǵa qatty áser ete qoımaıdy. Qazirgi munaı baǵasy 60 dollar tóńireginde, bul – tómen baǵa. 2022 jyly 100 dollardy, 2023 jyly 80 dollardy kórdik. 2024 jyly 70 bolsa, qazir tipti tómendep barady. Bir eskeretini, 2016–2019 jyldardaǵy 60 dollar men qazirgi 60 dollardyń salmaǵy eki bólek, óıtkeni dollardyń satyp alý qabileti ózgerdi.
Qazaqstan bıýdjetine kelsek, 2024–2025 jyldary munaı 75 dollardan tómen bolsa, defısıt bolatyny belgili edi. Biraq bul defısıt jylda bolyp keledi. Biz 2007 jyldan bastap Ulttyq qordan jylyna orta eseppen 10 mıllıard dollar alyp kelemiz. Bul kádimgi úshinshi bıýdjet sııaqty bolyp ketti. Sondyqtan Ulttyq qordyń azaıýy tek munaı baǵasyna ǵana baılanysty emes. Baǵa 100 dollar bolǵanda da biz qordan aqsha aldyq. Sońǵy 15-18 jyldaǵy úrdis solaı. Munaı baǵasy kúrt tússe de, kóterilse de bul alý prosesi toqtaı qoıady dep oılamaımyn. Al Venesýeladaǵy oqıǵalar baǵaǵa jaqyn arada aıtarlyqtaı áser etpeıdi», deıdi sarapshy.
Eýropalyq odaq: Venesýelanyń egemendigi saqtalýy tıis
Teńiz ben Qashanǵannyń basymdyǵyVenesýelanyń aýyr munaıy men Qazaqstannyń jeńil munaıyn salystyrý – eki bólek dúnıe. Bizdiń negizgi ken oryndarymyz halyqaralyq kelisimsharttarmen bekemdelgen.
«Venesýela munaıy – aýyr, al Qashaǵan men Teńiz munaıy – jeńil, kondensaty kóp. Sondyqtan bizdiń munaıdan ónim kóp shyǵady jáne munaı-gaz hımııasynda qoldanýǵa tıimdi. Qazir Teńiz aınalasynda polıetılen, polıpropılen óndiretin klasterler salynyp jatqany sondyqtan. Teńiz, Qashaǵan jáne Qarashyǵanaq – Qazaqstan munaıynyń 70%-yn, al eksporttyń 80%-yn quraıdy. Bul úsh joba munaıyn 100% syrtqa jónelte alady, olardy ishki naryqqa kúshteı almaısyz, kelisim solaı.
Mysaly, Teńizdegi bolashaq keńeıtý jobasyna 50 mlrd dollar quıyldy. Investorlar (Chevron, ExxonMobil, Lýkoıl, QazMunaıGaz) 2033 jylǵa deıin osy qarajatty qaıtaryp alýǵa tyrysady. Olar úshin munaı baǵasynyń 50 nemese 60 dollar bolǵany mańyzdy emes, olar óz shyǵyndaryn baǵamen emes, óndirilgen kólemmen esepteıdi. Sondyqtan bul ınvestorlarǵa syrtqy saıası faktorlar qatty áser etedi dep aıta almaımyz. Olar óz repýtasııasyna, tehnıkalyq jáne ekologııalyq sapasyna óte qatty mán beredi», deıdi sarapshy
Sarapshynyń paıymynsha, Venesýelanyń qaıtadan álemdik naryqta yqpaldy oıynshyǵa aınalýy úshin keminde 4-5 jyl, bálkim 10 jyl ýaqyt pen orasan zor ınvestısııa qajet. Oǵan deıin «qara altyn» naryǵyndaǵy aýandy ózge faktorlar anyqtaıtyny anyq.
«Bizdiń jýrnalıster qaýymy keıde popýlıstik logıkaǵa boı aldyryp, syrtta ne jazylsa soǵan eleńdeıdi. Biraq máselege realıst, pragmatık retinde qaraý kerek. Venesýelaǵa alyp munaı-gaz kompanııalary qaıtyp oralmaıynsha, sanksııalar sheshilmeıinshe úlken ózgeris bolmaıdy. Al sanksııa – Reseı mysalynda kórgenimizdeı, bir kúnde alynatyn dúnıe emes», dedi Abzal Narymbetov.