Aımaýytovtyń arýaǵy bir aýnap tústi desek te...

Mundaı qoldaý jergilikti qazaq teatryna uzaq jyldan beri jasalmaǵan. Bul qýanyshty jaıt kókeıde keptelip turǵan biraz oıdyń tıegin aǵytýǵa túrtki bolyp otyr.

Byltyr óńirlik Aımaýytov teatrynyń qaıta jańǵyrǵanyna 35 jyl tolǵan edi. Bile bermeıtinder qazaq teatry 1990 jyly alǵash esigin ashty dep oılaıdy. Deı tur­ǵanmen 1938 jyly Pavlodar Semeı oblysy­nan bólinip, oblys bolyp óz aldyna jeke shyq­qan ýaqytta óńirde qazaq teatry da uıymdastyrylǵany týraly derekter búginde umyt bolyp bara jatyr. Alǵashqy qazaq teatrynyń qurylýyna Pavlodar qalasy men birneshe aýdanda oǵan deıin de jumys istep turǵan teatr óneri úıirmeleri negiz bolǵan. Biletinder bul úıirmelerdiń ashylýyna Jumat Shanınniń ózi bastamashy bolǵan deıdi. Al oblystyq teatrdyń alǵashqy rejısseri – Qadyr Hamzın. О́ner tulǵasy bul jaıynda óziniń kitabynda da jazyp ketken. Oblystaǵy tuńǵysh qazaq teatry shymyldyǵyn Muhtar Áýezovtiń «Aıman-Sholpan» spektaklimen ashady. Shyǵarmashylyq ujym soǵys jyldaryna deıin tabysty qyzmet etip, kórermenderge kóptegen qoıylym tartý etken. Alaıda soǵys ýaqyty uıym jumysyn turalatyp, keıinnen onyń qazaq-orys teatry bolyp qaı­ta qurylýyna alyp keledi. Sol kezdegi bas­shy­lardyń kózqarasy durys bolmady ma eken, 50-jyldary orys-qazaq teatry­nyń qazaq trýppasy taratylyp, onyń negizgi quramy Lebıaji aýdandyq (qazirgi Aqqýly aýdany) halyq teatryna aýys­tyrylady. Al 1990 jyly belsendi azamat­tardyń bas qosýymen kerekýlik teatr qaıta túlep, oblystyq teatr retinde qurylǵan.

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Muhıt Omarov – Júsipbek teatrynyń qury­lýyna negiz bolǵandardyń biri. Aqsa­qal­dyń sózinshe, jergilikti qazaq teatry­nyń tarıhy áriden bastalady.

 «1990 jyly oblystyq qazaq teatryn qurǵan ýaqytta biz teatrdy jańadan ashtyq dep aǵat oılappyz. О́ńirlik qazaq teatry shamamen 1938–1945 jyldar aralyǵynda jumys istep, keıin onyń ornyna orys teatryn quryp, taratyp jibergen. Bul qııanattan teatr jumysy 50 jyldan astam toqtap qalady. 2025 jyly Aımaýytov teatrynyń qurylǵanyna 35 jyl toldy delindi. Biraq biz tarıhty sol 1938 jyldan beri tarqatýymyz kerek. 1990 jyly men oblystyq mádenıet basqarmasyna basshy bolyp kelgende «qazaq teatry bolýy kerek» degen ıdeıa kóterdik. Teatr esigin aıqara ashqan ýaqytta kórermender úzbeı kele bastady. Sol tusta rýhanııatqa shóldep otyrǵan eldi kórdik. Áýel bas­ta akterlik quramdy qalyptastyrýda qıyn­dyqtar bolǵany ras. Qazirgi Júrgenov atyndaǵy óner akademııasynyń sol tustaǵy basshysy Áshirbek Syǵaı kóp qoldaý kórsetip, eki jyl qatarynan túlekterin bizge attandyrdy», dep eske aldy teatrdyń alǵashqy jyldaryn Muhıt Omarov.

Alǵashqy rejısseri (1990 jyly qaıta ashylǵanda) Ersaıyn Tápenovpen birge Pavlodardaǵy teatr óneriniń bastaýynda Muhtarhan Manap, Seıitjan jáne Roza Tájibaevtar, Sansyzbaı Bekbolatov pen Amangeldi Júke, Taljibek Atambek, Beıbit Shánim, ózge de tanymal akterler turdy. Bir qyzyǵy sol tusta Pavlodar oblysy teatr akterlerin qoldaýdan respýblıkada aldyńǵy orynǵa shyǵypty. Akterler men qyzmetkerlerdiń bas-basyna úı bergen. Oblys basshylyǵy bir mezette 16 páterdi akterler ıgiligine tapsyrǵan. Odan soń bul iske óńirdegi mekemeler, iri zaýyttar, kásiporyndar qosylyp, árqaısysy bir-bir baspanadan teatrǵa tartý etken. Bara-bara mádenıet salasynyń basshylary teatr qyzmetkerlerin soǵymmen qamtamasyz etý máselesine de jaýaptanǵan. Qajettiniń bárin taýyp berip, akterlerdi qaryq qylyp otyrǵan. Mundaı qoldaý, keńshilik orta akterlerdi jigerlendirmeı qoısyn ba, az ǵana ýaqytta teatrdyń tasy órge domalap, aty alysqa taraı bastady. Al oblystaǵy óner ujymyna jasalyp jatqan áleýmettik oń ister respýblıkada úlgi retinde jıi aıtylyp, baspasóz betterinde jazylady.

Álqıssa, áńgimeniń basyna qaıta oralsaq. Aımaýytov teatrynyń 90 jylǵa jýyq tarıhy bar ekenin eskergen oblys basshylyǵy byltyr ujymnyń 35 jyldyq merekesin atap ótýdi durys sheshim dep qabyldamady. Bul ári-beriden soń qazaq teatrynyń eki arada úzilip qalǵan baı tarıhyn moıyndamaý bolyp shyǵar edi. Sondyqtan jergilikti zııaly qaýymǵa, óner zertteýshilerine teatr tarıhyn qaıta qarap, shań basyp jatqan arhıv qujattaryna taǵy bir márte úńilý júkteldi. Sebebi keıbir ónertanýshylardyń paıymynsha, Aımaýytov teatrynyń tarıhy 1938 jyldan ári bastalýy da ǵajap emes. Al 50-jyldary uıym taratylǵanda onyń izin basqan aýdandyq qazaq teatrlary oblystyq qazaq teatrynyń zańdy murageri – tarıhyn qaıta jalǵastyrýshylar bolyp tabylatyny anyq. Endeshe, keleshekte óńirlik qarashańyraqtyń ǵasyrlyq tarıhyn toılap jatsaq, tańǵalmaımyz.

Osylaısha, 2025 jyldyń qorytyndy­synda Pavlodar oblysynyń ákimi Asaıyn Baıhanov Júsipbek teatrynyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartý maqsatynda uıym­ǵa 3 qyzmettik páterdi tartý etti. Son­daı-aq ujymnyń shyǵarmashylyq áleýetin arttyrýǵa jáne mádenı jobalardy da­my­týǵa qoldaý retinde 50 mln teńge kóleminde qarjy bóldi.

Qyzmettik páterler teatr úshin eń mańyz­dy jańalyq bolyp otyr. Sebebi sońǵy ret teatrdyń qyzmetkeri 1997 jyly bas­pana­ly bolypty. Sodan beri mundaı qol­daý bolmaǵan. Birden aıtaıyq, osyndaı keleńsizdik saldary ma, óńirdegi irge­li qazaq teatrynda jas akterlerdiń turaq­tamaýy keıingi jyldary beleń alyp barady. Buǵan eń basty sebep – baspananyń joq­tyǵy. Teatrdaǵy bir qyzmettik páter men 10 adamǵa arnalǵan bir jataqhanadan basqa túk bolmaı kelgen. Ujymǵa keletin mamandarǵa ári ketse jataqhananyń bir bólmesi buıyrady. Bolmasa páter jaldap turýǵa májbúr. Al jas mamandardyń qolyna alatyn jalaqysy 120-130 myń teń­ge kóleminde ekenin eskersek, páter jal­daýdy ekiniń biriniń qaltasy kótere ber­meıdi. Sonyń kesirinen teatrdyń myqty mektebinen tálim alǵan akterler ári ketse úsh-tórt jyldan soń, jaǵdaıyn jasaýǵa ýáde etken elimizdiń ózge teatrlaryna taıyp turady. Bizden ketip, ol jaqta kóp uzamaı baspanaly bolyp jatqan akterler az emes.

«О́kinishke qaraı, teatr qyzmetkerlerin qoldaý isi keıingi jyldary kilt úzilgeni biz sııaqty teatr janashyrlaryn qatty oılandyratyn. Bıýdjet qarajaty tapshy ekenin, barlyq akterdi baspanamen qamtý múmkin emes ekenin jaqsy bilemiz. Biraq bul isti biz jasaǵandaı mesenattar esebinen júzege asyrýǵa ábden bolar edi. Ol úshin óńirde «Mesenattar klýbyn» qurýdy usynar edim. Ol jalpy mádenıet pen óner salasy úshin jaýapty bolsa. Qazirgi Aımaýytov teatrynda jalyndy akterler kóp, alaıda olar uzaq turaqtamaı ketip jatyr. Basty másele – baspana. Keıde ózge oblystardyń teatrlary týraly surastyramyn ǵoı. Olar bıznes ókilderin tartyp, teatrdy qoldaýdyń túrli aıla-ádisterin uıymdastyryp qoıǵan. Jas mamandardyń ózi baspanamen qamtylǵan. Keıbir oblystarda jyl saıyn 600-700 myń teńgeden grant, syılyq úlestiriledi. Bul máselege oblys basshysy Asaıyn Baıhanovtyń kóńil aýdara bastaǵany bizdi qýantyp otyr, deıdi Muhıt Omarov.

Aqsaqal sondaı-aq jergilikti teatr akterlerine qurmetti ataq-marapattardyń az beriletinin de aıtady. Máselen, memle­kettik merekelerde kórshiles óńirler­diń teatr qyzmetkerleri «Parasat», «Qurmet» ordenderin, «Halyq ártisi», ataqta­ryn alyp jatqanda pavlodarlyq teatr ujymy túksiz qalǵanyn talaı márte kóz kórdi. Keıingi jyldary halyqaralyq, respýblıkalyq teatrlar festıvaldarynda únemi júlde alyp júrgen Aımaýytov teatry «akademııalyq teatr» mártebesin alýǵa umtylys tanytqan syńaıda. Al mádenıet mekemelerine «akademııalyq» mártebe berý týraly QR Úkimetiniń 2015 jylǵy 5 naýryzdaǵy №85 buıryǵynda «shyǵarmashylyq qyzmetkerleriniń kemin­de 25 paıyzy burynǵy KSRO-nyń jáne ózge de shet memleketterdiń jáne (nemese) memlekettik nagradalarmen marapattalǵan bolý kerek» dep kórsetilgen. Júsipbek teatryn­daǵy beldi akterlerdiń aıtýynsha, on­daı joǵary marapat-ataqtar bul ujym­da az. Sebebi jyl saıyn oblystan res­­pýb­lıkaǵa jiberilgen usynystar kóbine qa­byldanbaıdy nemese ol elordada pav­lo­d­arlyqtardyń múddesin qoldap, qorǵaı­tyn azamattar joqtyń qasy. Teatr­dyń óz qyz­­metkerlerin marapattaý boıyn­sha usy­­nystary joǵary jaqtan qoldaý tap­paı, ysy­ryla beretin bolsa, oıǵa alǵan jo­ba-jos­­parlary qur qııal bolyp qala beretindeı.

О́ńirlik mádenıet, tilderdi damytý jáne arhıv isi basqarmasynyń basshysy Medet Taýasqannyń dereginshe, Aımaýytov teatrynyń 2025 jylǵy bıýdjeti 539 mln teńge bolsa, Chehov atyndaǵy oblystyq drama teatryna 408 mln teńge bólingen. Alǵashqy teatrda bir jataqhana men bir páter (2025 jyl sońyna deıin), sońǵysynda bir jataqhana men úsh páter bar.

Qarjylandyrý kólemin salystyrý maqsatynda ózge oblystardaǵy teatrlarǵa suraý salyp, málimet aldyq. Máselen, Qyzylordanyń N.Bekejanov atyndaǵy oblystyq qazaq akademııalyq drama teatrynyń byltyrǵy bıýdjeti – 788 mln teńge, Qaraǵandynyń S.Seıfýllın atyndaǵy oblystyq akademııalyq qazaq drama teatrynyń bıýdjeti – 1 mlrd 155 mln teńgeni qurasa, Qaraǵandy akademııalyq mýzykalyq komedııa teatry – 1 mlrd 368 mln teńge, Halyqtar dostyǵy ordendi K.Stanıslavskıı atyndaǵy Qaraǵandy memlekettik orys drama teatry – 828 mln teńge, B.Rımova atyndaǵy Taldyqorǵan akademııalyq drama teatry – 601 mln teńge (akademııalyq mártebe 2025 jylǵy jeltoqsanda berildi), N.Jantórın atyn­daǵy Mańǵystaý oblystyq mýzykalyq drama teatry 1 mlrd 340 mln teńge bıýdjet qarajatyn alǵan.

Qyzylordada 2024 jyly mádenıet salasyna 40 páter tapsyrylyp, onyń 13-in teatr akterleri ıelengen. Al Qaraǵandy, Túrkistan, Jetisý, Mańǵystaý oblystarynda akterlerdi baspanamen qamtýǵa basa mán berilip, mundaǵy ár teatrda keminde 5-10-nan qyzmettik jáne jaldamaly páterler bar.

Komıtet ókilderi «Oblystardaǵy teatr­lar qyzmetkerleriniń jalaqysyn qalaı kóterýge bolady?» degen saýalymyzǵa:

«О́ńirlik memlekettik teatrlar jer­gilikti atqarýshy organdarǵa baǵynyshty uıym­dar bolǵandyqtan jergilikti bıýd­jetten, tıisinshe qalalyq nemese oblys­tyq bıýdjetten qarjylandyrylady. «Aza­mattyq qyzmetshilerge, memlekettik bıýd­jet qarajaty esebinen ustalatyn uıym­dar qyzmetkerlerine, qazynalyq kásip­oryndar qyzmetkerlerine eńbekaqy tóleý júıesi týraly» QR Úkimetiniń 2015 jylǵy 31 jeltoqsandaǵy № 1193 qaýly­syna sáıkes, tıisti jergilikti ókildi organ­dardyń sheshimi boıynsha jergilikti bıýd­jetten qarjylandyrylatyn uıym­dar jumyskerleriniń laýazymdyq aılyq­aqylaryna jergilikti bıýdjet qarajaty esebinen yntalandyrý ústemeaqylaryn belgileý quqyǵy berilgen. Al jergilikti bıýdjetten qarjylandyrylatyn uıym­dar qyzmetkerleriniń laýazymdyq aılyqaqylaryna yntalandyrý ústeme­aqylaryn belgileý tártibi men sharttaryn tıisti jergilikti atqarýshy organ aıqyn­daıdy», dep jaýap qaıtardy.

Endeshe bul jerde barlyq gáp jergi­likti jaýapty organdardyń bıýdjetti belgileý kezinde óner men rýhanııat salasyna mán bermeıtininen týyndap otyr dep shamalaýǵa bolatyn shyǵar. Oblys bas­shylyǵynda, óńirlik máslıhatta rýhanııat­qa shyn jany ashıtyn azamattar tabylmaı otyrǵany ókinishti.

A.Baıhanovtyń qazaq teatryna jasaǵan syılyǵyna jaryqtyq Júsekeńniń arýaǵy bir aýnap túsken shyǵar dep oılaımyz. Endeshe ol bir rettik aksııa bolyp qalmasa eken. Uıymnyń áleýmettik jaǵdaıyn odan ári taldap, qoldaýdy údete tússe, ónerdegi qara­shańyraqtyń múmkindigi keńeıip, ekin­shi tynysy ashylatynyna daýymyz joq.

Pavlodar oblysy