Buıyrsa, tarıhı Qyzylorda osy jyldyń ataýly kúnparaǵyn Ulttyq quryltaıdan bastaǵaly tur. Qasıetti de kıeli óńirdegi eldik jıyn bereke-birligimizdi arttyryp, keleli oı-pikirdi ortaǵa salady dep senemin.
Osyndaıda yqylym zamannan beri «Syr – Alashtyń anasy» degen ataly sóz eske túsedi. Osy sózdiń astarynda bir halyqtyń álsirep baryp tolysqan, jińishkerip baryp úzilmegen tarıhı taǵdyry jatyr. Basyna kún túsken qıyn-qystaý kúnderdiń bárinde ısi qazaq Syrǵa kelip panalaǵan. Syrdyń nýly qamysy, qom sýy, jazıra beli men quıqaly alqaby janǵa saıa, malǵa talshyq boldy. Osy jerden es jıyp, etek qymtaǵan jurt qońyraýly naızasyn qaıyra qolǵa alǵan. Qıǵyr qylyshtyń muqalǵan júzi jarqyrap, qyl tamaq naızanyń ushy jaýǵa kezelgen. Osylaısha, kúlli dalaǵa qaıta tarap otyrǵan. Jyǵylǵanda súıeý, jylaǵanda jubanysh bolǵan qasıetti Syr boıyn Alash balasy anasyna balapty.
Qazaq tarıhynda qaraly kezeń sanalatyn «Aqtaban shubyryndy, Alqakól sulama» jyldarynda bosqynǵa túsken halyq Syr boıyna kelip, óziniń Áz anasynyń baýyrynan tabyldy. Osy jerde kúsh toptap, jasanǵan jaýyna qarsy attandy. Birte-birte ataqonysyn jaý qolynan azat qylyp, bosatyp aldy. Biraq jurt jany jaraly kúnde Syr sýynyń shıpa bolǵanyn eshqashan umytqan emes.
Árisin aıtpaǵanda ótken ǵasyrdyń basyndaǵy náýbetke toly alapat asharshylyq tusynda da ózegi talǵan jurt Syr men Ámýge qaraı aǵyldy. Olardyń da jadynda osy qos ózenniń alaby pana boldy degen ata-babasynan qalǵan berik uǵym, tereń túısik bar edi. Osylaısha, Syr-Ana kemeline kelip, keneresinen asyp turǵan shaqta alty Alashqa qorǵan boldy. Dál osy mysyr sháride, altyn besikte kindik qanymyz tógilip, tamyrymyz baılanǵanyn Qudaıdyń bergen baǵy dep bilemiz.
Qadym zamannan qos ózenniń arasy Uly órkenıetterdiń oshaǵy bolǵan. Mysaly, Mesopotomııa órkenıeti – Tıgr men Evfrat ózenderi boıynda, ejelgi Mysyr órkenıeti – Nil ózeniniń boıynda, Úndi órkenıeti – Úndi jáne Gang ózenderiniń boıynda, Qytaı órkenıeti – Hýanhe jáne Iаnszy ózenderiniń jaǵasynda, And órkenıeti – Amazonka jáne basqa da ózenderdiń boıynda qalyptasqanyn, sonda saltanat qurǵany tarıhtan málim.
Al Uly Máýrenahr dalasy Ámý men Syr darııalarynyń arasy kóshpelilerdiń oty mazdaǵan ortalyǵy boldy. Osy jerde ot jalyndaǵan órkenıet damyp, álemdik mádenıetke, adamzat balasynyń alǵa jyljýyna teńdesiz úles qosty. Qurlyq arasyn ónermen, bilim-ǵylymmen, saýda-sattyqpen jalǵady. Tarıh aldyndaǵy mıssııasyn artyǵymen oryndady. Endigi tańda osy altyn júlgeni búgingi Syr boıy, Qyzylorda óńiri laıyqty jalǵastyrsa, táýelsizdigimizdiń tuǵyry bıikteı túspek.
Keshe ǵana irgesine Qydyr qonyp, yrysy shaıqalmaǵan Qyzylorda qalasynyń el astanasy atanǵanyna 100 jyl toldy. Sol ýaqytta qazaq respýblıkasy astanasyn Orynbordan Aqmeshitke kóshirip edi. Osy tusta ultymyzdyń «qazaq» degen tarıhı ataýy resmı zańdastyrylyp, qalpyna keltirilgenin de jaqsy bilemiz. Ýaqyt úshin qas-qaǵym, al adam balasy úshin tym uzaq kórinetin bir ǵasyrda Qyzylordanyń basyna ne kelip, ne ketpedi? Bul qutty Qorqyt Ata topyraǵynda Alashtyń ne bir marǵasqa uldary, jaqsy-jaısańdary alshań basyp júrdi. El taǵdaryna taǵdyrsheshti ózgeris ákeletin berik baılamdar jasady.
Qysqasy, egemendiktiń irgesi osy jerde bekip, eldiń altyn arqaýy shıraı tústi. Qyzylorda nebári tórt jyl astana atansa da egemendik jolyndaǵy kúrestiń jylnamasy jazylyp, óshpes bederi qalypty. Aqyry aldymyzdan Táýelsizdiktiń aq tańy atyp, jarqyraǵan nurly kún týdy. Babalardyń armany aqıqatqa, ótkenniń aýyr nalasy búginginiń kól-kósir qýanyshyna aınaldy. Siz ben bizge egemen eldiń ulany bolý sheksiz baqyty jazyldy. Kezinde Ábish Kekilbaıuly «Bodandyqtyń qansha ókinishi kóp bolsa, Táýelsizdiktegi jaýapkershilik odan da kóp» degen edi.
Osyndaıda, árıne, árbir azamat týǵan eline, jerine jasarý-jańarý jolynda úlesin qosýǵa atsalysýy – ári mindet, ári paryz. Kezinde oblys ákimi bolyp qyzmet atqarǵanymda áriptesterimmen birge Qyzylordanyń irgesin keńeıtý jaıyn kóp oılaıtynbyz. Jelkildep jas órken ósip kele jatyr. Olar bir jerge tyǵylmaı emin-erkin júrýge tıis. Osy oıdyń jeteginde júrgende aýzy qısyq bireýdiń «Aqmeshit – Qoqan salǵan qala» degen sózin estidim. Jigerińdi janyp, namysyńdy qamshylaıtyn sóz. Sonda Syrdyń boıyna sáýletti qalalar salǵan neshe myńjyldyq tarıhymyz qaıda qaldy?
Árıne, ol tarıhtan mysal keltirip sóz qaǵystyrýdyń qajeti bolmas. Aqıqatty dáleldep keregi ne? Biraq oılanyp qaldym. Qyzylordaǵa da táýelsizdiktiń syılyǵy óz qoltańbasy, búgingi qazaqtyń salǵan jańa qalasy bolýǵa tıis. Sol jańa qalada jas urpaq jańa ómir bastaýy kerek. Al ony qaıda salǵan lázim? Qalanyń sáni men saltanaty, yrysy men nesibesi – Syr ózeni. Joǵaryda atap ótkenimdeı álemdegi eń kórikti qalalar sonyń ishinde Astanamyz da ózenniń qos qanatyna qonys tepken. Bizge de nege sony jasamasqa?
Onyń ústine «Batys Qytaı – Batys Eýropa» tas joly Syrdyń sol jaǵalaýyn basyp ótip jatyr. Osylaısha, qazirgi oń jaǵalaý men sol jaǵalaýdy jalǵaǵan kópirdi saldyra bastadym. Áý basta qoldaǵanynan góri artqa tartqandar, qolpashtaǵandardan góri mysqyldaǵandar kóp bolǵany da ras. Tipti Úkimette «Kósherbaev eshqaıda aparmaıtyn kópir salyp jatyr» degen synnyń astynda qaldym. Biraq bıik maqsat jolyndaǵy is bógesindi buzyp shyǵatyny anyq. Birte-birte kózdegen muratymyzǵa da jaqyndaı berdik. Kópirdiń qurylysy aıaqtalyp, sol jaǵalaýdan alǵashqy shaǵyn aýdan tústi. Sol kezde de qý dala kórip, bolashaǵyna kóp adam senimsizdik tanytyp edi. Qazir qalanyń qanaty solaı qaraı jaıylyp, tynysy keńip barady. Osyny kórgende kóńilimdi qýanysh kernep, táýbe deımin. Odan keıin de aımaqta kóp sharýa atqaryldy. El tutqasyn ustaǵan jańa býyn azamattarymyz aımaq ıgiligi úshin aıanbaı eńbek etýde. Shúkir!
Osy sátte jalpy elimizdegi aımaqtardy, qalalardy, eldi mekenderdi qaıta jańǵyrtýǵa baılanysty kózqarasymdy aıtýdy da jón kórip otyrmyn. Ǵasyrlar boıy ańsaǵan egemendik bizge kezinde Edilden aıyrylǵan qazaqty Esilden de aıyrmaý úshin elordamyz Astanany ǵana syılaǵan joq. Tabany sýalyp, tamyry qýarǵan qanshama eldi mekenderdiń tirshiligine qan júgirdi. Rýhanı astanamyz, túbi bir túrki áleminiń temirqazyǵy Túrkistan qalasy qaıta túleýde. Rýhty janshyp, keýdeni basqan ker zamanda kózden jyraq, kóńilden alys qalyp edi. Qazirgi damýyna qarap súısinemiz. Byltyrǵy naýryz aıynda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «Túrkistan qalasynyń erekshe mártebesi týraly» Zańǵa qol qoıdy. Rýhanııatymyzdyń kókjıegi keńip, rýhymyzdyń bıikteı túskeni – eldigimiz úshin qymbat.
Sondaı-aq Ulytaý men Semeıdiń óz aldyna jeke oblys bolǵany ońtaıly sheshim boldy. Bul – «Ult uıasy» atanǵan kıeli Ulytaý óńiri men ulylar mekeni, Alash qalasy Semeı úshin ǵana emes, tarıhqa taǵzym, ótkenge qurmet degen sóz.
Tarıhymyzdyń tańbasy tasqa túsken, ata-babamyzdyń súıegi jatqan qasıetti jerlerdi túlete almasaq, el rýhyn qalaı serpiltemiz? Bir óńirdi damytý arqyly tarıhymyzdaǵy bir dáýirdi tirilitemiz. Ulytaý dese aıbyndy Ulyq Ulys – Altyn Orda, jarty álemge saltanat qurǵan Joshy ulysy eske túsedi. Túrkistannan bastap kúlli Syr boıyndaǵy qalalar qazaq handyǵynyń ǵana emes, baıtaq Eýrazııanyń kúretamyryna aınaldy. Semeı de qazaq rýhynyń janartaýy atalyp, Alash qaıratkerleri «Kúnshyǵystaǵy aq altyn syzyqqa» jetkisi keldi.
Keń kósilgen saǵymdy Saryarqa shalqar órisimiz boldy. Túbi bir túrkilerdiń altyn besigi asqaq Altaıdan tartyp búgingi erke Esildiń boıyna deıingi jylnamada halqymyzdyń búkil keshýi, ǵumyrnamasy jatyr.
Degenmen de elimizdi kórkeıtip, ótkenniń olqylylyǵyn toltyryp jatqan tusta áli bas bura almaı jatqan qutty qonystar, quıqaly alaptar az emes. Sonyń biri – kıeli Syǵanaq qalasy. Biz tarıhymyzdyń túpqazyǵynyń biri bolǵan Syǵanaq qalasyn ulyqtaýdy ázirshe umyt qaldyrdyq. Qazaq handyǵynyń eń bir eńsesin kóterip, shubar ala jalaýyn jaza jelbiretken jeri edi. Bul shaHar ýaqyttyń qıly ótkelderinde memleketke astana, elge pana, rýhanı oshaq bolǵanyn zııaly qaýym jaqsy biledi. Ortaǵasyrlyq arab saıahatshysy Ibn Battýtanyń jazbalarynda «Syǵanaq bazarlarynda tek káýap pisirý úshin kúnine 500 túıe soıylatyn» dep kórsetilgen. Bul derek arqyly atalǵan shaHardyń qandaı alyp qala bolǵanynan habar berse kerek. Deshti-qypshaq memleketinen tarap, Aq Orda men qazaq handyǵynyń tusynda saıası ári mádenı ortalyq boldy. Myń jyldan astam tarıhynda erjúrek qazaq halqymen birge ýaqyt ótkelderinen ótti. Talaı qııamet jyldy, aýyr shaıqasty bastan ótkerdi. Syǵanaq qalasyn Jańqorǵandaǵy Belqor ústirtinde jatqan, jal-jal bolyp úıilgen qara topyraq dep qaramaýymyz kerek. Endigi mindetimiz Syǵanaq qalasynyń tarıhı orynyn qalpyna keltirý bolýy kerek. Onyń ústine tarıhta toǵyz joldyń torabynda aınalǵan bul jerdiń ashyq aspan astyndaǵy týrıstik áleýeti de joǵary. Bir búıirinde «Batys Qytaı – Batys Eýropa» tas joly jatyr. Sondyqtan osy qalany jandandyra alsaq, uly memleketterimizdiń tarıhı sabaqtastyǵy jańǵyra túser edi. Ol kezde biz qırandyǵa aınalyp, jerge shókken eski qalany ǵana emes erkin, azat eldiń asqaq rýhyn tiriltip, ór namysyn oıata túser edik.
Ustazym, abyz Ábish aǵa Kekilbaıuly aıtatyn «rýhanı sahılyq» biz sekildi jas memleketke, dúrkirep ósip kele jatqan elge asa qajet. Osy mańyzdy iske bastama retinde belgili tarıhshy Búrkit Aıaǵanmen birge qazaq, orys, aǵylshyn tilderinde Syǵanaq qalasy týraly kitapty baspaǵa daıyndap jatyrmyz. Bul Syr boıynda ótetin Ulttyq quryltaıǵa degen bizdiń syıymyz bolsyn dep josparlaǵanbyz.
Osy rette el gazeti «Egemen» arqyly quryltaı múshelerine týǵan topyraǵym – Syr eli týraly aqparat berip, «Qosh keldińizder qasıetti de kıeli ólkemizge!» degen izgi nıetimdi joldaýdy qaladym.
Iá, danyshpan qazaq aıtqandaı, «Tabaldyryqtan bıik taý joq». Alapa asqan, meımanasy tasqan myqtynyń bári osy taýǵa kelip tirelgen. О́mirdiń basy da, aıaǵy da – osy tabaldyryq. Eldiń úkili úmitin aqtap, senimine ıe bolyp júrgen zamandastaryma aıtarym: qazaqtyń kıeli topyraǵy men ǵazız elimizge basymyzdy ıip, quldyq eteıik, bardy baǵalap, joqty saralap, táýbemizden aıyrylmaı, táýekelden aınymaı, Táýelsizdik tasyn órge qaraı dóńgelete bereıik, aǵaıyn!
Qyrymbek Kósherbaev,
memleket jáne qoǵam qaıratkeri, saıasattaný doktory, professor
Astana