Bir baptyń baǵasy, bir tarmaqtyń taǵylymy

Qandaı Konstıtýsııa da saıası qu­ry­lymnyń sıpatyn belgileıtini anyq.

1995 jylǵy Konstıtýsııa Qazaq­stan­da prezıdenttik basqarý bıligin ornyqtyrdy. Al onyń aldyndaǵy, 1993 jylǵy Konstıtýsııa is júzinde parlamenttik-prezıdenttik basqarý bıligin bekitip bergen bolatyn. 1993 jylǵy Konstıtýsııa mátinin oqyp kórgen adam onda «Parlament» degen taraý «Prezıdent» degen taraýdyń  – «Parlament» degen bólim «Prezıdent» degen bólimniń aldyna qoıylǵanyna kóz jetkizedi. Buǵan qosymsha túsiniktemeniń keregi joq. Ol kezdegi ahýal elimizge kúshti prezıdenttik bılikti qajet etken edi. Iá, kúshti prezıdenttik bılikti, biraq sýperprezıdenttik bılikti emes.

Saıası qundylyqtar qaıta qaral­ǵan­da, adam quqy týraly túsinik ózger­gen­de olardy Negizgi zańda shegelep jazý qajet bolady.

Jańa Konstıtýsııa adam quqyna kepildikterdi keńeıtedi.

Bir ǵana osy tezısti áńgime etýmen shektelýge týra keledi.

Bul úshin bir bólimniń bir babynyń bir tarmaǵyn ǵana taldap kóreıik. Ol –   «Konstıtýsııalyq Sot» dep atalatyn VII bólimniń 73-babynyń 3-tarmaǵy. Onda bylaı dep jazylǵan:

«Konstıtýsııalyq Sot Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń Kons­tı­týsııada kózdelgen quqyqtary men bostan­dyq­taryna tikeleı qatysty Qazaqstan Respýblıkasy normatıvtik quqyqtyq aktileriniń Konstıtýsııaǵa sáıkestigin olardyń ótinishteri boıynsha qaraıdy.

Qazaqstan Respýblıkasy azamat­ta­ry­nyń Konstıtýsııalyq Sotqa júginý tártibi men sharttary konstıtýsııalyq zańda aıqyndalady».

Ońaılatyp aıtatyn bolsaq, endigi jerde Konstıtýsııalyq Sot Qazaq­stan Res­pýblıkasy azamat­ta­ry­nyń qabyl­dan­­ǵan zań aktileriniń Kons­tı­týsııaǵa sáı­kestigine baılanysty ótinishterin qaraı alady.

Bul – qaǵıdatty máni bar másele.

Bul neni bildiredi? Bul «Kons­­tı­tý­sııa – memleket sheshetin másele» degen oı qısynyn qaıta qaratýǵa alyp keledi. Bul «Zań – Parlament sheshetin másele» degen oı qısynyn da qaıta qara­týǵa alyp keledi. Bul azamatqa kez kelgen zańǵa nemese zańnamalyq nor­ma­ǵa kúdik-kúmán kel­tirýge, onymen ta­lasýǵa múmkindik beredi.

Buryn qalaı edi? Buryn Prezıdent qabyldanǵan zańǵa qol qoıar aldynda (eger kúmándansa) ony Konstı­tý­sııalyq Keńeske jiberetin, sheshimin kútetin. Osyndaı jaǵdaı ózimizdiń de basymyzdan ótken. 2004 jyly Aqparat mınıstrligi daıyndaǵan, Parlamentte qorǵaǵan, Májilis pen Senat qoldaǵan, Prezıdenttiń qol qoıýyna jiberilgen «Buqaralyq aqparat quraldary týraly» zań Konstıtýsııalyq keńes tara­­pynan jekelegen baptary Kons­tı­týsııaǵa sáıkes emes dep tanyldy. Kúshi joıyldy. Is júzinde Eýroodaq komıssııasynyń, EQYU-nyń jumys tobynyń zań jobasy jóninde jasaǵan qorytyndysy Parlament sheshiminen basym tústi. Qaıransyz qala berdik.

Endigi jerde Konstıtýsııalyq sot zańdy aldymen «kerek» nemese «kerek emes» demeı, aldymen «durys» nemese «durys emes» dep qaraıdy.

Osyndaı jaǵdaıǵa qoǵamymyz pisip-jetilip kelip otyr.

1995 jylǵy Konstıtýsııada bul nege oılastyryl­maǵan? Ol kezdegi Salyq Zımanov, Sultan Sartaev, Nıkolaı Akýev, Naǵashy­baı Shaıkenov sııaqty zańǵar zańgerler mun­daı normany nege Konstıtýsııaǵa jaz­baǵan? Memleket jas edi, álsiz edi. Azamat­tardyń zańdar­dyń Kons­tıtý­sııaǵa sáıkestigine baılanysty júginýi sheshim qabyldaýdy qıynda­ta­dy, táýekelderdi kóbeıtedi dep sanaldy. Bul oıdyń jany da bar edi. Ol kezdegi jas mem­leket qa­lyp­tasý kezeńinde ózin qorǵaýǵa da tıisti boldy. Zańdardy dáıim talas-tartys taqyryby ete berý memlekettiń bas­­qa­­rym­dylyǵyna teris yqpal jasaýy múm­kin degen qaýip boldy. Onyń aldynda bıliktiń atqarýshy tarmaǵy men zań shyǵarýshy tarmaǵynyń ara­syn­daǵy kelis­peýshilik par­la­ment­tik daǵ­da­rysqa eki ret uryn­dyr­ǵanyn umyta qoıǵan joqpyz.

Konstıtýsııanyń jańa jobasy bo-ıynsha elde konstıtýsııalyq mádenıet qalyptastyrýǵa jol ashylady. Mem­le­kettiń jańylys basýy múmkin, ony aza­mat dáleldeı alady degen oıdyń ózi demo­kratııany jańa bıikke kóterýge jaǵ­daı jasaıdy.

«Adam memleket úshin emes, memleket adam úshin» dep tujyrymdaýǵa bola­tyn ıdeıa Ádiletti Qazaqstannyń kon­­­s­­tı­týsııalyq qaǵıdatyna aınala­dy.

Jańa Konstıtýsııa bıliktiń azamattar aldyndaǵy jaýapkershiligin qasıet­teı­tin Konstıtýsııa bolady. О́ıtkeni halyq talqysyna salynyp otyrǵan Konstıtýsııa joba­sy­nyń 15-babynyń 2-tarmaǵynda jazylǵanyndaı, «Adam quqyqtary men bostandyqtary árkimge týmy­synan tıesili, olar ajyratýǵa jáne aıyrýǵa bolmaıtyn dep tanylady». Iаǵnı adamǵa onyń quqyqtary men bostandyqtaryn memleket bergen emes, olar árkimge týmysynan tıesili. Muny 1995 jylǵy Konstıtýsııanyń 12-babymen salystyryp kóreıik. «1. Qazaqstan Respýblıkasynda Konstı­tý­sııaǵa sáıkes adam quqyqtary men bostandyqtary tanylady jáne olarǵa kepildik beriledi» dep jazylǵan onda. Demek, memleket adam quqyqtary men bostandyqtaryn tanıdy jáne olarǵa kepildik beredi. Al beriletin nárseni, tartyp alý demeı-aq qoıaıyq, shekteýge bolatyny belgili.

Biz ýaqyt­tyń ózi dú­nıege keltirgen, eldiń tań­daýly perzentteriniń qa­tysýymen da­­ıyn­dalǵan, qalyń kóp­shi­liktiń oı-pikiri eskerile otyryp, túze­til­gen, je­til­dirilgen Konstıtýsııa joba­syn hal­­­­­­­qy­­myz qoldaıdy, jańa Kons­tıtýsııa kemel keleshegimizdiń kepi­li­ne aınalady dep kámil senemiz. Otan­das­ta­rymyzdy el­dik­­tiń osy synynan abyroımen ótýge shaqy­ramyz.

Aıtqandaı, bul jazǵanymyz – joba­­daǵy 96-baptyń bireýiniń ǵana baǵasy, ondaǵy 298 tarmaqtyń bireýiniń ǵana taǵy­ly­my. Jańa Konstıtýsııa jobasynyń qadir-qasıetin osydan-aq shamalaı berýge bolady.

Saýytbek ABDRAHMANOV,

Memlekettik syılyqtyń laýreaty