Memleket kemeldiginiń ólshemi – zań men urpaq aldyndaǵy jaýapkershilik

Qarajattyń jumsalýyn qatań baqylaý qajet

– О́zderińizge málim, Qazaqstanda keń aýqymdy, tarıhı ózgerister júzege asyrylyp jatyr. Igi bastamalardyń bári de halyqtyń ál-aýqatyn arttyrý úshin qolǵa alyndy. Biz memlekettik basqarý júıesin, ekonomıkany jáne áleýmettik salany túbegeıli jańǵyrtýǵa kiristik. Bul oraıda máslıhattardyń aldynda turǵan mıssııa – aıryqsha. О́kildi organdardy kúsheıtý memlekettik saıasattyń negizgi basymdyǵy bolyp qala beredi. Biz buǵan deıin biraz sharýa atqardyq. «Qýatty aımaqtar – qýatty el» qaǵıdatyna sáıkes, máslıhattardyń bedelin kóterdik. Sonyń arqasynda osy qurylymdar memlekettik basqarý júıesindegi basty ınstıtýttyń birine aınaldy. Degenmen máslıhattardyń áleýetin odan ári kúsheıtý úshin birqatar mindetti oryndaýymyz kerek, – dedi   Qasym-Jomart Toqaev alqaly jıynda.

Budan ári Prezıdent memlekettik basqarý júıesin, ekonomıkany jáne áleýmettik salany túbegeıli jańǵyrtýǵa kirisken kezeńde máslıhattardyń aldynda turǵan mıssııa aıryqsha ekenine toqtaldy.

Mindetterge jiti toqtalǵan Prezıdent aldymen aımaqtar óz bıýdjetin muqııat josparlap, tabysyn arttyrýǵa basa mán berýge tıis ekenin aıtty.

– Biz jergilikti bıliktiń áleýetin jáne aımaqtardyń qarjylyq derbestigin birtindep kúsheıtip jatyrmyz. Byltyr aýyldyq okrýgterdiń bıýdjeti 442 mlrd teńgeden asty. Bul qarajattyń úshten biri – eldi mekenderdiń óz tabysy. Onyń ústine, elimizdegi aýyldyq okrýgterdiń ortasha bıýdjeti 190 mln teńgege jetti. Bul – jaqsy kórsetkish. Bıyldan bas­tap aýyldyq okrýgter qosymsha tabys kózine ıe bolmaq. Atap aıtqanda, keń taralǵan paıdaly qazbalar óndirisine, jerasty sýlary men emdik balshyqtardy paıdalanýǵa salynatyn salyqty ózderi jınap, qajetine jaratady. Meniń tapsyrmama sáıkes, qazir Úkimet zańdy tulǵalarǵa jáne jeke kásipkerlerge salynatyn múlik salyǵynyń bir bóligin tórtinshi deńgeıdegi bıýdjetterge berý máselesin pysyqtap jatyr. Sondaı-aq aımaqtarǵa jekelegen qyzmet túrimen aınalysýǵa arnalǵan lısen­zııa­lyq alymnan, ekologııalyq aıyppul­dar­dan túsetin qarajat ta berilýi múm­kin. Bul – óte durys ustanym. Túsken tabys, eń aldymen, sol aımaqty damytýǵa jum­salýy kerek. Bir sózben aıtqanda, jergilikti jerde qordalanǵan máselelerdi sheshý úshin múmkindik te, resýrs ta arta túspek. Máslıhattarǵa júkteletin mindet – osy qarajattyń tıimdi jumsalýyn qatań baqylaý, – dedi Prezıdent.

Memleket basshysy aımaqtarda bıýd­jetti josparlap, oryndaý jumysynyń sapasyn arttyrý aıryqsha mańyzdy ekenin de atap ótti.

– Men muny Úkimettiń jaqynda ótken keńeıtilgen otyrysynda aıttym. Qazirgi tártipke sáıkes jergilikti bıýd­jet bekitiletin kezde depýtattarǵa jal­py málimet qana usynylady, tıisti túsinik­temeler berilmeıdi. Sondaı-aq bıýdjet jobasy máslıhattyń qaraýyna sońǵy sátte joldanady. Sol sebepti ony depýtat­tar ústirt qarap, qysqa merzim ishin­de qabyldaýyna týra keledi. Sonyń sal­dary­nan qarajat halyqtyń naqty qajet­tiligin ótemeıdi, tıimsiz jobalarǵa jumsalyp ketetin jaǵdaılar paıda boldy. Eshkimge naqty jaýapkershilik júktelmegen soń, másele suraýsyz qalady. Demek jergilikti deńgeıde tıisti baqylaý júrgizilmeıdi degen sóz. Sonyń bári jergilikti turǵyn­dar­dyń narazylyǵyn týǵyzady. Mundaı keleńsizdikke tosqaýyl qoıý úshin ókildi organ bıýdjetti josparlaý úderisine áýel bastan atsalysýy kerek. Biraq bıýd­jet boıynsha barlyq talqylaý tek memleket pen óńirlik múddelerge negizdelýge tıis, lobbızmge nemese popýlızmge jol bermeý kerek. Basty ustanym – bári de halyq úshin, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Sondaı-aq Prezıdent ákimdiktegi bıýdjettik komıssııanyń quramyna bilimdi, bedeldi máslıhat depýtattaryn qosqan jón ekenin atap ótti.

– Osylaısha, jumystyń sapasyn arttyryp, qarajattyń tıimdi jumsalýyn qadaǵalaýǵa bolady. Qyrýar qarjyny ońdy-soldy shashyp, paıdasy joq bas­tama­larǵa jumsaýdy doǵarý qajet. Ákim­der respýblıkalyq bıýdjetten beri­letin túrli dotasııaǵa senip otyra bermeýi kerek. Masyldyq uǵymynan birjola arylý qajet. Jergilikti bılik ókilderi tabys­ty kóbeıtý úshin belsene jumys isteýge tıis. Bıýdjet qabyldanatyn kezde «Qansha jumys orny ashylady, jeke ınvestısııa tartyla ma, bıznestiń damýyna qandaı jaǵdaı jasalady, qansha salyq tólenedi?» degen saýaldarǵa naqty jaýap berilýi kerek. Kúrishti kúrmekten ajyrata bilý qajet. Bul – barlyq deńgeıdegi ákimder men máslıhattar depýtattary, eń aldymen, memleket múddesine qyzmet etetin bir ujym, bir komanda degen sóz. Barlyq aımaqtyń máslıhattary men ákimdikteri birlesip, bıýdjettiń ár teńgesiniń el ıgiligine jumsalýyn qamtamasyz etýge mindetti, – dedi Memleket basshysy.

Prezıdent atap ótken ekinshi másele – máslıhattardyń ókilettigin odan ári keńeıtip, naqtylaı túsý qajet. Bul – aıryqsha mańyzy bar mindet.

– Olardyń jergilikti bılik júıesindegi rólin kúsheıtý qajet. Ákimder halyqpen kezdeskende azamattardyń kóbi naqty máselelerdi aıtyp, birneshe suraq qoıady. Sondaı túıtkilder durys sheshimin tabýy úshin depýtattyq korpýs belsendi túrde baqylaý jasap, ákimdermen birge jumys isteýi kerek. Sondaı-aq máslıhattar­dyń ishki jumys tártibin retke keltirip, qaıta qaraǵan abzal. Olardyń kóp­tegen quzyreti áli kúnge deıin aıqyn emes. Bul ahýal memlekettik basqarý úderi­sine kedergi keltirip otyr. Sondyqtan óz mindetin oryndamaǵan nemese etıkany buzǵan máslıhat depýtattarynyń jaýapkershiligin kúsheıtetin naqty sharalar qabyldaý qajet. Mundaı qadam halyqtyń saıası mádenıetin damytýǵa jáne ókildi bılik ınstıtýtyna degen senimin nyǵaıtýǵa múmkindik beredi, – dedi Prezıdent.

Memleket basshysy qazir elimiz bas­qarýdyń rotasııalyq tártibin memle­kettik bıliktiń barlyq deńgeıine birtin-dep engizip jatqanyn aıtty.

– Qazirgi tańda saılanatyn ákimderdiń ókilettigi eki merzimmen shektelgen. Endi máslıhat tóraǵalaryn rotasııa tártibimen aýystyrý qaǵıdatyn engizý kerek dep sanaımyn. Buryn máslıhattardy basqaratyn hatshylary boldy, endi tóraǵalar basqaryp otyr. Bul, menińshe, durys sheshim boldy. Alaıda olardyń ókilettigi de eki merzimnen aspaýy qajet. Osyndaı ádis arqyly kásibı depýtattyq korpýs qalyptastyryp, onyń tıimdiligin arttyrýǵa bolady. Bul ustanym elimizde júzege asyrylyp jatqan reformalar­dyń logıkasyna saı keledi. Barlyq deńgeı­degi bılik ókilderi halyqpen ashyq ári túsinikti áńgime, suhbat ornata bilýi kerek. Shaǵymdanatyn azamattardyń arasynda túrli adam bolady, bul – belgili nárse. Desek te, shyn máninde, muqtaj adamdar az emes, olarǵa qolǵabys etýimiz kerek. Búginde ortalyqqa aımaqtardan joldanatyn aryz-shaǵymdar kóbeıip ketti. Bul másele týraly men Joldaýymda aıtyp óttim, – dep naqtylady Memleket basshysy.

Prezıdenttiń málimdeýinshe, byltyr Prezıdent Ákimshiligine shamamen 83 myń ótinish kelip túsken. Bul – aldyńǵy jylmen salystyrǵanda 30 paıyzǵa kóp.

– Shaǵymdardyń basym bóligin jergilikti deńgeıde qarap, der kezinde sheshýge bolatyn edi. Eshkim de múlde múmkin emes máseleni aıtpaıtyny belgili. Ashyǵyn aıtqanda, jurt óńirdegi bılikten eń qarapaıym degen másele­ler­ge qatysty túsinikteme ala almaıdy, qınalady. Sodan soń azamattar elordaǵa hat joldap, tikeleı Prezıdentke júginip jatady. Shyn mánisinde, olardyń arasynda únemi aryz jazatyn «kásibı» shaǵymdaný-shylar bar, biraq kóbi óz muń-muqtajyn aıtyp, Aqordaǵa shaǵymdanýǵa májbúr. Máslıhat depýtattary halyq pen bılik arasyndaǵy kópir bolýǵa tıis. Olar turǵyndardyń máselesin sheshýge kómektesýi kerek. Osy mańyzdy jumysqa olardyń quzyreti tolyq jetedi. Byltyr oblystyq deńgeıde atqarýshy organdarǵa 6 myńǵa jýyq depýtattyq saýal joldandy. Biraq onyń sany emes, sapasy mańyzdyraq, ıaǵnı, más­lıhattar osy múmkindikti tıimdi paıda­lanýǵa tıis. Túptep kelgende, aımaqtardyń damýy, turmys sapasynyń jaqsarýy, jurttyń bılikke zor senimmen qaraýy Siz­derdiń qyzmetterińizge tikeleı baılanysty. Osyny árdaıym basty nazarda ustaǵan jón, – dep eskertti Qasym-Jomart Toqaev.

Prezıdent aıtqan taǵy bir másele – tolyq sıfrlyq memleket qurý.

– Bul maqsattyń elimiz úshin mańyzdylyǵyn jaqsy bilesizder. Máslıhattar bul úderisten tys qalmaýǵa tıis. Ozyq tehnologııalar men jasandy ıntellektini memlekettik basqarý júıesiniń barlyq salasyna engizý strategııalyq mańyzy bar maqsatqa aınaldy. Elimizdiń jarqyn bolashaǵy osy maqsattyń tabys­ty iske asýyna tikeleı baılanysty. Bul turǵydan alǵanda, máslıhattardyń osy jumysqa belsendi atsalysqany abzal. Sondaı-aq depýtattardyń kásibı biligin arttyryp, sıfrlyq quzyretin keńeıtý óte mańyzdy, onsyz istelgen jumystyń bári bos bolmaq. Bul sharýamen Memlekettik basqarý akademııasy belsendi jáne tıimdi aınalysýǵa tıis. Meniń bilýimshe, taıaý arada nátıjeler de belgili bolmaq. Búginge deıin 1 200-ge jýyq depýtat arnaıy oqý kýrsyna shaqyrylyp, kásibı turǵydan shyńdaldy. Endi bıyl bastalǵan «AI Governance 500» baǵdarlamasynyń aıasynda oblystyq máslıhattardyń apparat basshylaryn oqytý qajet. Jalpy, elimizde jasalyp jatqan sıfrlyq ózgerister ortalyq pen aımaqtar arasyndaǵy alshaqtyqty meılinshe azaıtýy qajet, – dedi Memleket basshysy.

Memleket basshysy atap ótken úshinshi mindetke sáıkes máslıhattar joǵary zań shyǵarýshy organǵa qajetti kadrlardy daıarlaýǵa belsene atsalysýy kerek.

– Referendýmǵa shyǵarylǵan Konstıtýsııa jobasynda jańa bir palataly Quryltaı depýtattary proporsııaly ókildik júıe negizinde saılanady dep kórsetilgen. Bul qadam saıası partııalardyń rólin kúsheıtip, zań shyǵarý jumysynyń sapasyn arttyratyny kúmánsiz. Mundaı ustanym ozyq halyqaralyq tájirıbege tolyq saı keledi. Biz kóptegen memlekettiń proporsııaly saılaý júıesine kóship jatqanyn kórip otyrmyz. Damyǵan elderde de osyndaı júıe bar. Sebebi bul tásil tıimdiligin kórsetti. Konstıtýsııa jobasyn ázirleý kezinde keıbir partııa barlyq deńgeıdegi máslıhattardy da osy júıemen jasaqtaýdy usyndy. Biraq meniń bul máselege qatysty kózqarasym naqty. Aımaqtarda majorıtarlyq, ıaǵnı bir mandatty júıe saqtalady. Bul óte mańyzdy. Sebebi dál osy máslıhat depýtattary jergilikti jerde saılaýshylarmen únemi baılanysta bolyp, qoıan-qoltyq jumys isteıdi. Sonymen qatar mundaı júıe eshqandaı partııaǵa kirmeıtin, biraq halyq senetin isker azamattar úshin taǵy bir tıimdi saıası baspaldaq bolmaq. Sol arqyly máslıhattardyń róli arta túsedi, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Memleket basshysy azamattar referendýmda Konstıtýsııa jobasyn qoldap jatsa, elimizdiń saıası qurylymy túbegeıli ózgeretinine toqtaldy.

– Biz múldem jańa konstıtýsııalyq úlgige nemese modelge kóshemiz. Bul qadam proporsıonaldyq jáne majorıtarlyq júıe arasyndaǵy tepe-teńdikti qamtamasyz etedi. Buǵan qosa saılaý úderisin barynsha júıelep, saılaýǵa túsetin azamattardyń jaýapkershiligin arttyra túsedi. Osylaısha, máslıhattar Quryltaıǵa qajetti bilikti mamandar daıarlaýǵa belsendi túrde atsalysady. Aýqymdy reformalardy sapaly júzege asyrý úshin meılinshe tıimdi ári kásibı zań shyǵarý qyzmetin jolǵa qoıýymyz kerek. Al elimizdegi ókildi bılik júıesiniń negizi aımaqtarda qalyptasady. Sondyqtan máslıhattardyń qyzmeti aıryqsha mańyzdy ekenin únemi este ustaǵan jón. Sebebi jurt máselesin eń aldymen depýtattarǵa aıtady. Al halyqtyń senimin aqtaýdan artyq abyroı joq. Túptep kelgende, depýtat bolý – el adamy bolý degen sóz. Bul – mártebesi bıik, jaýapkershiligi zor qyzmet. Ult múddesin bárinen bıik qoıyp, el ıgiligi úshin eńbek etetin azamattar naǵyz depýtat degen atqa laıyq, osyndaı azamattar mindetti túrde halyqtyń senimi men qurmetine ıe bolady. Depýtat halyqtyń senimine syzat túsiretin áreketten aýlaq bolýy qajet. О́ıtkeni mundaı áreket búkil memlekettik apparattyń, tutas bılik júıesiniń bedeline nuqsan keltiredi. Sizder osy jaýapkershilikti durys túsinip, tereń sezinip, qyzmetterińizdi adal atqara beresizder dep kámil senemin, – dep Memleket basshysy Máslıhat depýtattaryna senim bildirdi. 

Tabysty damý negizi – birlik pen turaqtylyq

Budan soń Prezıdent qazirgi geosaıası ahýal shıelenisken ýaqyttaǵy «týrbý­lenttilik» sóziniń maǵynasyna toqtaldy.

– Jer sharyndaǵy barsha adamzat «týrbýlenttilik» degen sózdi jaqsy biledi. Áýe kemesi «týrbýlentti» aımaqqa engen sátte jolaýshylardy sabyrǵa shaqyratyn ushqyshtarǵa qaraǵanda, saıasatkerler men sarapshylar halyqaralyq ahýaldy sıpattaýda osy sózdi jıi qoldanyp júr. Shynynda, búkil álem turaqsyz ári baǵdarsyz shaqta ómir súrýge májbúr. Keıingi on jyl ishinde bolǵan oqıǵalar birinen biri asyp túsedi. Bul úderis áleý­mettik jelidegi talqylaýlardyń ózegine aınaldy. Onda aqıqat pen ańyz, konspırologııa men jalǵan málimet, qaıǵy-qasiret pen qýanysh qatar kórinis taýyp jatyr. Jasandy ıntellekt dáýirine qadam basqan álemniń búgingi keıpi osyndaı. О́tken eki apta álemdik qoǵamdastyqqa dúrbeleńniń shyn máninde qanshalyqty qaýipti ekenin ári tutqıyldan keletinin anyq kórsetti. Planetamyzdyń tirshiliginde turaq­syzdyq beleń aldy. Tipti ekonomıkasy ilgeri, ornyqty memleketterdiń ózi áp-sátte jahandyq qaqtyǵystyń, eger ár nár­seni óz atymen aıtar bolsaq, soǵystyń orta­synda qaldy. Soǵys órti irgemizden, ıaǵnı Kaspıı mańyndaǵy kórshiles eldiń aýma­ǵynan shyqty, – dedi Memleket basshysy.

Osy oraıda Qasym-Jomart Toqaev Taıaý Shyǵys elderindegi ózara teketires, qaqtyǵys saldaryn aıtyp ótti.

– Taıaý Shyǵystaǵy ahýaldyń ýshyǵýy qazirdiń ózinde jahandyq qaýipsizdiktiń irgesin shaıqap, álem ekonomıka-syna zardabyn tıgizgeni anyq. Kóshbasshy memleketter jetekshileri arasyndaǵy senim daǵdarysynyń kúsheıýi, iri elder men bloktardyń jik-jikke bólinýi, yntymaq-birlikte ómir súrý psıhologııasy men prınsıpteriniń toqyraýǵa ushyraýy, halyqaralyq quqyqtyń saqtalmaýy, BUU bedeliniń buryn-sońdy bolmaǵan deńgeıge tómendeýi búgin bas­tan keship otyrǵan qaterli jaǵdaıǵa sebep boldy. Osydan on jyl buryn saıa­satkerler álemniń jolaıryqta turǵa­ny­na, kimniń qalaı baǵyt alatynyn bilmeıtinine alańdaýshylyq tanytatyn. Al qazir jurttyń bári dúnıejúzilik soǵys tabaldyryǵymyzda turǵanyn aıtyp otyr. Bul barlyq memlekettiń múddesine zııan keltirmek. Geosaıası, áskerı, ekonomıkalyq, tehnologııalyq jáne klımattyq syn-qaterler órshı túsip, álemdi ábigerge saldy. Osyndaı kúrdeli kezeńde Qazaqstan azamattary sabyr saqtap, el ishindegi jáne tysqary jerlerdegi arandatýlarǵa boı aldyrmaýy kerek. Eń bastysy, Jaratqan bergen batyldyq, ar-namys, aqyl-parasat sııaqty qasıetterimizdi tanytqan jón. Prezıdent retinde saıası-dıplomatııalyq tásilderdiń bárin qoldana otyryp, el qaýipsizdigin qamtamasyz etýge bar kúshimdi salamyn. Álem tehnologııalyq, ekonomıkalyq, saıası turǵydan túbegeıli ózgergenin moıyndaýymyz kerek. Al ol jaqsy jaqqa ózgerdi me, álde keri ketti me? Oǵan órkenıet bolashaq­ta jaýap beredi. Biraq Qazaqstan azamat­tarynyń álemdik damý kóshinen shet qalýǵa qaqysy joq, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Sondaı-aq Memleket basshysy qazirgi jahandaný kezeńine saı beıimdelý qajet ekenin aıtty.

– Eger álem ózgergen bolsa nemese jańarýdy bastan ótkerip jatsa, biz de soǵan saı beıimdelip, jaqsysynan úırenip, jamanynan jırenýimiz qajet. Sondyqtan Qazaqstan ulttyq múddesin qorǵaı otyryp, strategııalyq ustamdylyq tanytady. Eń bastysy, elimiz halyqaralyq keńistikte beıbitshilikti nyǵaıtýdy, Qazaqstannyń tóńiregindegi qaýipsizdikti saqtaýdy kózdeıtin utymdy, teńgerimdi syrtqy saıasat júrgizip keledi ári osy baǵytynan aınymaıdy. Bul el ishindegi reformalardy jalǵastyrý úshin óte qajet. Latyn Amerıkasyndaǵy, Taıaý Shyǵystaǵy oqıǵalar geosaıasatqa ózgerister ákelgenine qaramastan, elimiz jaqyn jáne alys ornalasqan múddeles memleketterdiń bar­lyǵymen jan-jaqty yntymaqtastyqty udaıy damyta beredi. Qazir syrtqy saıasat pen dıplomatııanyń róli arta tústi. Bul Qazaqstan úshin de mańyzdy. El ishindegi ahýalǵa, ekonomıkaǵa nemese saıası reformalarǵa belgili dárejede halyqaralyq jaǵdaılar yqpal etedi. Osy oraıda Qazaqstannyń tabysty damýyna birlik pen turaqtylyq negiz bolmaq. Bul – bizdiń buljymas qaǵıdattarymyz. Degenmen atalǵan faktorlardyń or­nyq­tylyǵy – ótkenniń murasy emes, otan­dastarymyzdyń joǵary azamattyq jáne saıası jaýapkershiliginiń jemisi. Ishki saıasattyń osynaý názik salasynda bıliktiń de, qoǵamnyń da qatelesýge quqy joq. Onyń saldary óte aýyr bolýy múmkin. Bul arada qıturqylyq pen bos maqtanǵa oryn joq, – dedi Memleket basshysy.

Prezıdenttiń aıtýynsha, búginde eski­likti ańsaıtyn, dinı ári ulttyq qundylyqtar men eldik múdde týrasynda qate túsinikke negizdelgen ásirekonservatıvti saıası júıe zaman talabyna saı kelmeıtinine, sátsizdikke ushyratatynyna kóz jetkizip otyrmyz. Alǵa qadam basqannyń aıaǵynan shalý keri ketý, tipti tirshilik zańyna qarsylyq sanalady. Alaıda asyǵys, sarapqa salmaı qabyldanǵan ózgerister men sheshimderdiń saldary tym aýyr. Sondyqtan men qur uranmen reforma jasaýǵa túbegeıli qarsymyn. Barlyq bas­tama aqylǵa qonymdy bolǵany jón. Eger ózenniń arǵy jaǵasyna ótkiń kelse, tereńge boılaı alatynyńa senimdi bolýyń kerek. Turaqtylyqty birer kúnde, tipti sanaýly saǵatta buzýǵa bolady. Al ony qalpyna keltirýge ondaǵan jyl qajet. Sol sebepti «Zań men tártip» tujyrymdamasyn ustaný óte ózekti.

– Bul tujyrymdama – saıası júıe­miz ben ómir saltymyzdyń negizi. Esh popýlızm emes. Ortaq Otanymyz, Qazaq­stan Respýblıkasynyń taǵdyry ózimizdiń ǵana qolymyzda ekenin eshqashan umytpaǵanymyz abzal. Shynyn aıtqanda, bizdiń jahandyq dúrbeleńderge tótep berýge daıyn, ne daıyn emes ekenimiz, qoǵamymyzdyń qandaı máselege bas qatyratyny eshkimge mańyzdy emes. Jańa dáýirge qadam bastyq. Ozyq oıly ult retinde qazirgi syn-qaterlerge beıimdelip, oǵan jasampazdyqpen jaýap berýimiz qajet. Elimizde aýqymdy reformalar júrgizýde bir ǵana maqsatty kózdeımiz. Bul – memleketimizdiń Táýelsizdigi men egemendigin nyǵaıtý, azamattarymyzdyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý, halqymyzdyń ál-aýqatyn jaqsartý, – dedi Prezıdent.

Memleket basshysynyń aıtýynsha, qazir álemdegi saıası-ekonomıkalyq ahýal asa kúrdeli. Áskerı qaqtyǵystar, «saýda soǵysy» jyldan-jylǵa ýshyǵyp barady. Bul álemdegi iri memleketter arasyndaǵy ózara senim daǵdarysynyń, olardyń halyqaralyq qaýymdastyq aldyndaǵy jaýapkershilikti elep-eskermeýiniń nátıjesi dep aıtýǵa negiz bar. Munyń bári elimizdiń múmkindigin shektep otyr. Biraq soǵan qaramastan, ulttyq strategııamyzdy tabandy túrde ári birtindep júzege asyryp jatyrmyz. Barlyq syn-qater men qıyndyqty eńserip, turaqty damyp kelemiz. Byltyr Qazaqstannyń ishki jalpy ónimi 306 mlrd dollar boldy. Bul – Táýelsiz Memleketter Dostastyǵy elderi arasyndaǵy ekinshi oryn, al osy aımaqtaǵy elder arasyndaǵy eń úlken kórsetkish. Sonyń nátıjesinde bıyl álemdegi ekonomıkasy asa iri 50 eldiń qataryna qosyldyq. Bedeldi halyqaralyq uıymdar men qarjy ınstıtýttarynyń boljamyna sáıkes bıyl osy kórsetkish 320 mlrd dollar bolady. Shetelden tartylǵan taza ınvestısııa kólemi boıynsha Qazaqstan Ortalyq Azııada kósh bastap tur, ıaǵnı 150 mlrd dollardan asa qarajat tartyldy. Bul – Ortalyq Azııadaǵy tikeleı shetel ınvestısııasynyń 69 paıyzy degen sóz. Elimizdiń altyn-valıýta qory – 74 mlrd dollarǵa, al jalpy jınaqtalǵan qor 139 mlrd dollarǵa jetti. Bir sózben aıtqanda, ulttyq ekonomıkamyz jalpy turaqty túrde ósip keledi. Eń mańyzdysy, muny sapaly ósim deýge bolady.

Buǵan qosa Prezıdent ondaǵan jyl boıy ekonomıkamyzda tapshylyq, birjaqtylyq kóp bolǵanyn jasyrmady.

– Bul elimizdiń odan ári damýyna úlken kedergi boldy, áli kúnge deıin osyndaı keleńsiz úrdis bar. О́ndiris jáne aýyl sharýashylyǵy salasy baıaý damydy. Kommýnaldyq-sharýashylyq, energetıka, sý, jol ınfraqurylymy-nyń ábden tozyǵy jetti. Qazir ahýal Úkimettiń naqty maqsattarǵa saı jumysynyń arqasynda birtindep ózgerip jatyr. Biz memleketimizdiń jańa ındýstrııalyq, energetıkalyq jáne ınfraqurylymdyq arqaýyn, ıaǵnı karkasyn jasaýǵa kiristik. Mysaly, óńdeý ónerkásibiniń damý qarqyny eki jyl qatarynan 6 paıyzdan asyp otyr. Bul úderis aımaqtardyń myqty ekonomıkalyq negizin qalyptastyrýǵa múmkindik beredi. Byltyrdyń ózinde elimizdiń ár túkpirinde jalpy quny 1,5 trln teńge bolatyn 190 óndiris orny iske qosyldy. 22 myńnan asa turaqty jumys orny ashyldy. Al bıyl Úkimettiń boljamy boıynsha quny 1,7 trln teńge bolatyn 200 kásiporyn qyzmetin bastaıdy. Onda 20 myńǵa jýyq jumys ornyn ashý josparlanǵan. Osylaısha, Qazaqstannyń burynǵy ındýstrııalyq qýaty jandana túsedi. О́nerkásiptiń múlde jańa salalary paıda boldy. Mysal retinde mashına qurastyrý jáne elektr tehnıkasynyń jabdyqtaryn jasaý salasyn aıtýǵa bolady. Agroónerkásip sektoryn jan-jaqty damytý memleket saıasatyndaǵy negizgi basymdyq bolyp qalady. 7,4 mln azamatymyzdyń turmys-tirshiligi, ıaǵnı turǵyndardyń 36 paıyzy jáne elimizdiń azyq-túlik qaýipsizdigi osy salanyń órken­deýine tikeleı baılanysty. Keıingi jyl­dary bul salaǵa bólingen qarjy kólemi eselep artty. Atap aıtqanda, byltyr sharýalarǵa jeńildetilgen nesıe berý úshin 1 trln teńgeden asa qarajat bólindi. Aýyl sharýashylyǵy eńbekkerlerine buryn-sońdy dál osyndaı orasan zor qoldaý kórsetilmegen. Muny sharýalardyń ózderi de aıtyp júr, – dedi Memleket basshysy.

Dese de, Prezıdenttiń aıtýynsha, óndiris kólemin ulǵaıtýmen shektelýge bolmaıdy. Biz zaman talabyna saı keletin, ozyq tehnologııaǵa negizdelgen agrarlyq-ındýstrııalyq ekonomıka qurýymyz kerek. Bul – asa mańyzdy mindet. О́nimderimiz ishki naryqtyń suranysyn tolyq ótep, shetelge de turaqty shyǵarylýǵa tıis. Byltyr aýyl sharýashylyǵy salasynda 250 óndiris ashyldy. Sonyń arqasynda aımaqtar tyń serpinmen ósip-órkendep, halyqtyń ál-aýqaty arta túsedi. Memlekettiń júıeli jumysynyń nátıjesinde aýyl sharýashylyǵy salasyna álemdegi ozyq kompanııalar qyzyǵýshylyq tanyta bas­tady. Mysaly, shetel ınvestorlarynyń atsalysýymen Almaty, Aqmola, Jambyl, Soltústik Qazaqstan oblystarynda jáne Shymkent qalasynda shıkizatty tereń óńdeıtin jáne azyq-túlik shyǵaratyn iri kásiporyndar iske qosylady. Bul jobalarǵa 1 mlrd dollardan asa qarajat salyndy. Osylaısha, ondaǵan myń adam jumyspen qamtylady.

– Kelesi mańyzdy másele. Memleket el ómirine qajetti asa mańyzdy ınfraqu­rylymdy jańǵyrtý úshin buryn-sońdy bolmaǵan aýqymdy sharalardy qolǵa aldy. Sý tirshilik kózi ekenin barshańyz jaqsy bilesizder. Qazaqstan jer kólemi jaǵynan iri memleket bolǵanymen, elimizde sý kózderi az, tipti tapshy deýge bolady. Sondyqtan halyqqa sapaly aýyzsý berý, ekonomıka salalaryn sý resýrsymen qamtamasyz etý elimizdiń aldynda turǵan strategııalyq mańyzy bar mindetter sanalady. Byltyr Kendirlide sý tushytý zaýyty iske qosyldy, sonyń arqasynda Jańaózen qalasy turaqty aýyzsýmen qamtyldy. Bıyl kúzde Shardara sý qubyry jumys isteı bastaıdy, ıaǵnı qalanyń 30 myń turǵynyna taza aýyzsý beriledi. Jalpy, memleket elimizdegi búkil sý ınfraqurylymy júıesin damytý úshin naqty is-sharalar qabyldap jatyr. Atap aıtqanda, Túrkistan oblysyndaǵy Kóksaraı sýqoımasynda jańǵyrtý jumysy bastaldy, sondaı-aq Qyzylorda, Jambyl oblystarynda sýqoımalary salynyp jatyr. Aýyl sharýashylyǵyna orasan zor paıda ákeletin osy jobalar kelesi jyly aıaqtalyp, el kádesine jaraı bastamaq. Bıyl sý sharýashylyǵy nysandaryn salý jáne jańǵyrtý jumysy boıynsha 220-dan asa joba júzege asyrylyp jatyr. Úkimet kommýnaldyq jáne energetıkalyq ınfraqurylymdardy keń aýqymda modernızasııalaýǵa kiristi. Jumys istep turǵan 37 jylý elektr stansasy jóndeldi, keıbirine jóndeý júrgizý josparlanyp otyr. Kókshetaý, Semeı jáne О́skemen qalalaryna tezdetip jańa jylý elektr ortalyqtaryn salý mindeti qoıyldy. Túrkistan men Qyzylorda oblystaryndaǵy bý-gaz qondyrǵylary bazasynda jańa elektr stansalary iske qosylmaq. Bıyl 440-tan asa qosalqy stansany jáne 17 myńnan astam shaqyrymdy quraıtyn elektr jelisin jańǵyrtý qarastyrylǵan, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Prezıdenttiń aıtýynsha, elimizdi qýat kózimen jetkilikti qamtamasyz etýdiń jáne ekonomıkany ártaraptandyrý-dyń basty faktory retinde atom energııasy óndirilmek. Elimizdiń azamattary 2024 jyly ótken referendýmda Qazaqstandaǵy al­ǵash­qy atom elektr stansasyn salý jónin­de strategııalyq sheshim qabyldady. Beıbit atom, sondaı-aq taza kómir óndirisi – elimizdiń energetıkalyq derbestigin qalyptastyratyn sala.

– Taǵy bir mańyzdy mindet kólik-tranzıt salasyna qatysty. Biz elimizdiń osy baǵyttaǵy áleýetin birtindep nyǵaıta beremiz. Bul sharýa kommýnaldyq, energe­tıkalyq jáne sý salasyndaǵy ınfraqu­rylymdy jańǵyrtý jumysymen qatar júredi. Mysaly, byltyr 1500 shaqyrym temirjol salynyp, jóndeýden ótti. Bul da – rekordtyq kórsetkish. Bıyl 3700 shaqyrymnan asa jańa temirjol jelileri tóselip, paıdalanýǵa beriledi. Qazirgi tańda jolaýshylar úshin jańa baǵyttar ashylyp, vagondar parki jańartylyp jatyr. Sondaı-aq vokzaldar qaıta jóndelip jatyr. Sebebi olar ortasha eseppen alǵanda 60 jyldan beri jumys istep tur. Tipti elimizdegi on vokzal osydan bir ǵasyr buryn salynǵan. Jalpy, byltyr Qazaqstandaǵy 124 vokzaldy túgel jańǵyrta bastadyq. Bul jumys osy jyldyń sońyna deıin aıaqtalady. Mundaı aýqymdy bastama alǵash ret qolǵa alyndy. Aldyńǵy jyly kópten kútken Astana – Almaty kúre jolyn jóndeý jumysy tolyq bitti. Men buǵan deıin Astanany elimizdiń batys aımaqtarymen baılanystyratyn múlde jańa avtokólik jolyn salýdy tapsyrdym. Qazir bul baǵytta naqty jumys júrgizilip jatyr. Árıne, keń jolaqty joldar elimiz úshin asa qajet. Degenmen jergilikti joldar da nazardan tys qalmaıdy. Sebebi mıllıondaǵan azamatymyz, sonyń ishinde aýyldaǵy aǵaıyn úshin avtokólik joly, shyn máninde, «ómir joly» sanalady. Sapaly jol bolsa, jurt turmys-tirshiligin jaqsartyp, bıznesin damyta alady. Byltyr jalpy uzyndyǵy 13 myń, onyń ishinde jergilikti mańyzy bar 3 myń shaqyrym tasjol jóndeýden ótti. Bıyl taǵy 2300 shaqyrymǵa sozylatyn jergilikti joldar jańǵyrtylady. Aldaǵy úsh jyldyń ishinde osyndaı 32 myń shaqyrym jol normatıvtik talapqa saı jóndeledi. Bul – Qazaqstannyń qurlyq shekarasynan úsh ese kóp qashyqtyq. Alaıda Úkimet jáne tıisti memlekettik mekemeler jol ınfraqurylymynyń sapasyna erekshe mán berýge tıis, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Sondaı-aq Memleket basshysy turǵyn úı qurylysy da turaqty ári qarqyndy damyp kele jatqanyn aıtty. Keıingi úsh jyldyń ishinde elimizde 57 mln sharshy metr turǵyn úı salyndy. Basqa irgeles eldermen salystyrsaq, bul, rasynda, jan basyna shaqqanda eń joǵary qurylys aýqymy. Qaladaǵy 520 myńnan asa, al aýyldaǵy 70 myńǵa jýyq otbasy baspanaly boldy.

Sonymen qatar áleýmettik ınfra­qury­lym da damyp jatyr. Keıingi jyldary myńdaǵan zamanaýı mektep jáne medısına, mádenıet, sport nysandary salynyp, kúrdeli jóndeýden ótti. Shyn máninde, qazirgi tańda elimiz úlken bir qurylys alańyna aınaldy deýge bolady. Qaı jaqqa qarasańyz da, qurylys, jóndeý jumystary júrip jatyr. Muny aımaqtarǵa jıi baratyn, elimizdi jıi aralaıtyn azamattar kórip, bilip júr. 

Basty baılyǵymyz – adamdar

– Men elimizdiń eń basty baılyǵy adamdar ekenin únemi aıtamyn. О́zderińizge málim, halqymyzdyń sany turaqty túrde ósip keledi. Búginde 20,5 mln-nan astyq. Biraq másele – turǵyndardyń sanynda emes, adam kapıtalynyń sapasynda. Qazaqstan óz azamattaryna árdaıym qamqorlyq tanytyp, áleýmettik memleket retindegi mártebesin nyǵaıtyp keledi. Qazirgi tańda memlekettik bıýdjettiń 50 paıyzdan astamy áleýmettik salaǵa tıesili. Al adam kapıtalyn damytýǵa arnalǵan ınvestısııa kólemi jyl saıyn shamamen 1 trln teńgege ósip jatyr. Bul kóp qarajat dep aıtsaq, qate bolmas. Sondyqtan munyń bárin qalypty dep qabyldaýǵa bolmaıdy. Sebebi osyndaı aýqymdy áleýmettik qamqorlyq, bul – eń aldymen, el azamattarynyń tabandy eńbeginiń jemisi men nátıjesi. Mysaly, ana men balany qoldaý sharalaryn alaıyq. Kóptegen damyǵan memlekette, sonyń ishinde Eýropa elderinde áıelder balany dúnıege ákelgen soń birneshe aıdyń ishinde jumysqa shyǵýǵa mindetti. Al Qazaqstanda jaǵdaı múldem basqasha. Memleket ata-analarǵa jan-jaqty qoldaý kórsetedi. Túrli járdemaqy, jeńildik qarastyrylǵan. Olarǵa jumys ornyn saqtaı otyryp, úsh jylǵa deıin eńbek demalysyn alýǵa múmkindik berilgen. Bir sózben aıtqanda, ata-analar bala tárbıesimen alańsyz aınalysa alady. Meniń bastamammen «Ulttyq qor – balalarǵa» jobasy júzege asyrylyp jatqanyn bilesizder. Búginge deıin 18 jasqa tolmaǵan 7 mln-ǵa jýyq balanyń arnaıy esepshotyna 2,5 mlrd dollardan astam qarjy aýdaryldy, – dedi Prezıdent.

Memleket basshysynyń aıtýynsha, kóptegen elge qaraǵanda elimizde barlyq deńgeıde aqysyz bilim alýǵa múmkindik bar. Bul qaǵıdat jańa Konstıtýsııa jobasynda ózgerissiz saqtaldy. Bizdiń balalarymyz memlekettik mektepterde aqysyz oqıdy. Qazir elimizdegi kolledjderde 150 myń stýdent memleket qarjysy esebinen bilim alyp jatyr. Izdenip, talaptansa, kez kelgen jas azamat joǵary oqý ornyna grant arqyly túse alady. Memleket mundaı grant sanyn jyl saıyn arttyryp jatyr.

Elimizde ómir súrý uzaqtyǵy alǵash ret 75,9 jasqa jetti. Bul – osy aımaq elderi arasyndaǵy eń joǵary kórsetkish. 2023 jyldan beri ana ólimi 35 paıyzǵa azaıdy. Al sábı ólimi 20 paıyzǵa qysqaryp, tarıhı turǵydan eń tómen deńgeıge tústi. Keıingi jeti jylda 1 259 densaýlyq saqtaý nysany salyndy. Sonyń ishinde «Aýylda densaýlyq saqtaýdy jańǵyrtý» ulttyq jobasy aıasynda 655 nysan boı kóterdi. Byltyr Astanada naýqastardy emdeıtin Protondyq terapııa ortalyǵy ashyldy. Bul – bizdiń aımaqtaǵy teńdessiz nysan. Sondaı-aq ótken jyly «Analar saýlyǵy» baǵdarlamasy iske qosyldy. Áıelderdiń densaýlyǵyn qorǵaýǵa arnalǵan bul baǵdarlamanyń da mán-mańyzy aıryqsha.

– Meniń tapsyrmammen 2021 jyldan bas­tap «Ańsaǵan sábı» baǵdarlamasy júzege asyrylyp jatqanyn bilesizder. Sonyń aıasynda jyl saıynǵy bólinetin kvota sany 7 ese artty (ıaǵnı 1 myńnan 7 myńǵa deıin kóbeıdi). Búginde 11 myńnan asa sábı osy EKO tásilimen dúnıege keldi. Men medısına qyzmetkerlerine kúsh kórsetken adamdardy qylmystyq jaýapkershilikke tartý týraly zańǵa jyl basynda qol qoıdym. Táýelsiz Memleketter Dostastyǵy elderiniń kóbinde mundaı zań men norma joq. Sonymen qatar basqa eldermen salystyrǵanda Qazaqstan halqyna aqysyz medısınalyq kómek alýǵa zańmen kepildik berilgen.  Byltyrdyń ózinde ǵana 3,6 mln adam memleket esebinen aqysyz dári-dármek alǵan. Elimizde Áleýmettik saqtandyrý júıesi tıimdi jumys istep tur. Jumyssyz qalǵan, asyraýshysynan aıyrylǵan jáne eńbekke jaramsyz adamdarǵa arnaıy kómek beriledi. Bıyl osyndaı áleýmettik tólemderdiń kólemi 10 paıyzǵa ulǵaıdy. Búginge deıin 660 myńnan asa adamǵa shamamen 70 mlrd teńge qarjylaı qoldaý kórsetildi. Osy jyly járdemaqynyń barlyq túriniń, bazalyq jáne ortaq zeınetaqynyń mólsheri 10 paıyzǵa kóbeıdi. Munyń bári – Qazaqstanda dúnıege kelgennen bastap ómir boıy beriletin áleýmettik kómektiń azdaǵan bóligi ǵana. О́kinishke qaraı, memlekettiń mundaı qoldaýyn kópshilik tıisti deńgeıde baǵalaı bermeıdi, ony solaı bolýǵa mindetti dep qabyldaıdy, aspannan shuǵa jaýǵandaı kóredi. Halyqaralyq sarapshylar úkimetterge qoǵamda masyldyq beleń alyp, azamattardyń jumys qabiletiniń tómendeýi múmkin ekeni týraly eskertip keledi. Aıtpaqshy, jaqynda áıgili Ilon Mask osy taqyrypta sóz sóılep, áleýmettik júıelerdegi «shekten tys jomarttyqtyń» zııanyn jetkizdi. Osy tektes boljamdar men málimdemelerdi jıi kóremiz. Sonymen qatar keıbir ar-uıaty joq adamdar, qarapaıym tilmen aıtqanda, alaıaqtar, eshqandaı quqyǵy bolmasa da, áleýmettik kómek alýdyń qylmystyq joldaryn jasaǵan. Bul jóninde buǵan deıin de aıtqanmyn. Mundaı qylmyskerler eń áýeli memlekettik qoldaýǵa shyn muqtaj jandardy tonap otyr. Sondyqtan áleýmettik kómekti tıisti adresine jetkizý úshin aýqymdy jumys júrgizemiz, – dedi Memleket basshysy.

Prezıdenttiń pikirinshe, sheteldikter elimizdegi áleýmettik qoldaý júıesi osynshama joǵary deńgeıde ekenine tańǵalady. Sebebi mundaı kómek kez kelgen elde kórsetile bermeıdi. Ashyǵyn aıtsaq, keıbir memleketter osyndaı qoldaý jasaýǵa qulyqty emes. Dúnıejúzilik banktiń málimetine sáıkes byltyr tabysy tómen jáne ortasha elderde turatyn 1,6 mlrd adam áleýmettik qoldaý sharalaryna qol jetkize almaǵan. Sıfrlyq kedergiler de áleýmettik teńsizdikti kúsheıte tústi. Elimizde áleýmettik jeliler men zańdy onlaın-qyzmet túrleriniń bári eshqandaı shekteýsiz jumys istep tur. Bul memlekettik saıasattyń ashyqtyǵyn jáne qoǵamda pikir alýandyǵy bar ekenin ańǵartady.

Budan bólek, elimiz elektrondy úkimet júıesi jáne qarjylyq tehnologııany damytý boıynsha eń ilgeri elderdiń biri sanalady. Biraq biz munymen toqtap qalmaımyz. Sıfrlandyrýdy jáne jasandy ıntellektini jappaı engizýdi jalǵastyra beremiz. Bul mindetti strategııalyq maǵynaǵa ıe másele retinde qabyldaýymyz kerek. О́ıtkeni bul – zaman talaby, sondaı-aq ósip-órkendeýge, memlekettiń tıimdiligin arttyrýǵa jol ashatyn asa mańyzdy qadam.

– Bir sózben, álemdegi kúrdeli geosaıası ahýal men el ishindegi ózekti túıtkilderge qaramastan, Qazaqstan damýdyń dańǵyl jolyna túsip, nyq senimmen alǵa qadam basyp keledi. Jalpy, 2025 jyldyń qorytyndysynda Qazaqstan adam kapıtalyn jahandyq baǵalaýdaǵy pozısııasyn aıtarlyqtaı nyǵaıtyp, 160-tan asa eldiń arasynda 42-orynǵa taban tiredi. Bul kezdeısoq emes. Keıingi jyldardaǵy aýqymdy memlekettik ınvestısııa-lar qazirdiń ózinde jemis berip, strategııalyq tıimdiligin kórsete bastady. Atalǵan bedeldi ındekste Qazaqstannyń joǵary kóterilýi memlekettik saıasattyń uzaqmerzimdi qısynǵa ári naqty basymdyqtarǵa súıenetinin kórsetedi. Bul degenimiz – ult saýlyǵyn nyǵaıtý, bilim sapasyn arttyrý, balalar men jastarǵa arnalǵan múmkindikterdi keńeıtý, ǵylymdy, mádenıetti, sportty qoldaý, ozyq ınnovasııaǵa, sıfrlandyrýǵa den qoıý, jasandy ıntellektini engizý, jaıly áleýmettik jáne kásipkerlik orta qurý. Memleket osy jáne basqa da salalardy dáıekti túrde damytyp keledi. Sol arqyly azamattardyń áleýetin órkendetýge jol ashady. Bul – bizdiń túpkilikti tańdaýymyz. Sebebi jańa zamanda halqynyń keleshegin kemel etýge umtylǵan memleketter ǵana utady. Jıyndarda, Úkimet otyrystarynda, eńbek ujymdarymen kezdesýlerde bos maqtannan, toqmeıilsýden aýlaq bolyp, túıtkildi máselelerdi ashyq aıtyp, onyń sheshimin birlesip izdeýimiz qajet ekenin, aldymyzǵa bıik maqsat qoıý keregin únemi aıtyp kelemin. Sonda ǵana naqty nátıjege jete alatynymyzǵa senimdimin. Azamattarymyz álemniń qaı qıyrynda júrse de, olarǵa óz memleketi – Qazaqstan Respýblıkasy qamqor bolyp, kómek qolyn sozýǵa daıyn ekenin biledi. Buǵan jaqynda Taıaý Shyǵystaǵy qaqtyǵystyń ortasynda qalǵan týrısterimiz, qajylyq saparǵa attanǵan otandastarymyz, kásipkerlerimiz kóz jetkizdi. Jaǵdaı shyn máninde kúrdeli edi. Shıelenis bastalǵan sátte óńir elderi basshylaryna osynaý qıyn-qystaý kezde shynaıy qoldaýymdy bildirip, hat joldadym. Budan bólek, Qatar, Birikken Arab Ámirlikteri, Bahreın, Oman, Saýd Arabııasy basshylarymen telefon arqyly sóılesip, olarǵa tilektestigimdi jetkizdim, – dep Prezıdent álemdegi ahýaldy sıpattap berdi.

Sondaı-aq Memleket basshysy otandas­tarymyzdy jedel evakýasııalaý tap­syrylǵanyn aıtty. Prezıdent el aýma­ǵyndaǵy tirshilikti qamtamasyz etý nysandary men mańyzdy ınfraqurylymdardy qor­ǵaý, Qarýly kúshter men quqyq qorǵaý vedomst­vo­larynda jaýyngerlik kezekshilik uıym­dastyrý jóninde mindet júktegenin jetkizdi.

Prezıdenttiń aıtýynsha, Syrtqy ister mınıstrliginiń janynan arnaıy shtab quryldy. Onyń quramyna barlyq vedomstvonyń ókilderi endi. Bul jumysqa áýe tasymaldaýshy jáne týrıstik kompanııalar, erikti demeýshiler atsalys­ty. Shtab táýlik boıy jumys istep, azamattarymyzdy aımaqtan qaýipsiz joldarmen alyp shyǵýǵa bar kúshin saldy. Qaqtyǵysqa qatysýshy taraptar bir-biriniń áskerı jáne azamattyq nysandaryn, sonyń ishinde áýejaılardy ballıstıkalyq zymyrandarmen, ushqyshsyz ushý apparattarymen atqylady. Sonyń saldarynan kóptegen eldiń áýe keńistigi jabyldy. Keı jaǵdaılarda otandastarymyzdy ózge elderdiń aýmaǵy arqyly alyp ótýge týra keldi. Olardy dıplomattarymyz ben konsýldyq qyzmetkerleri qarsy alyp, ushaqtarǵa jaıǵastyryp, elge shyǵaryp saldy. Iranda qalǵan azamattarymyz Ázerbaıjan, Armenııa jáne Túrikmenstan shekaralary arqyly evakýasııalandy. Elshilikter udaıy baılanysta bolyp, tıisti kómek kórsetti. Osy kúrdeli jumystyń nátıjesinde 9 myńǵa jýyq otandasymyz oq pen ottyń ortasynan aman-esen elge oraldy. Bul jumys jalǵasyp jatyr.

– Buǵan sheteldikter de nazar aýdardy. Beıbit kúnniń ózinde mundaı sharalardy uıymdastyrýǵa kóp kúsh-jiger jumsaý kerek. Al soǵys jaǵdaıynda tipti qıyndap, mán-mańyzy arta túsedi. Osynaý stress-synaqtan sátti ótý Qazaqstannyń halyqaralyq arenadaǵy abyroı-bedelin asqaqtatty desem, artyq aıtqandyq emes. Oraıly sátti paıdalana otyryp, Taıaý Shyǵys elderiniń basshylaryna «kedergisiz dáliz» uıymdastyrǵany úshin taǵy da rızashylyǵymdy bildiremin. Otandastarymyzdy evakýasııalaýǵa kómek kórsetken barsha janǵa, memlekettik organdar men áýe kompanııalarynyń qyzmetkerlerine alǵys aıtamyn. Qandaı jaǵdaı bolsa da, Qazaqstan óz azamattaryn eshqashan taǵdyr tálkegine qaldyrmaıdy. Pandemııa kezinde de solaı bolǵan. Álemniń túkpir-túkpirinen arnaıy borttarmen myńdaǵan otandasymyzdy elge aldyrdyq. Shetelderde qıyn jaǵdaı týyndaǵanda da dál osylaı áreket ettik. Tehnogendik apat, sý tasqyny, órt jáne basqa da tótenshe jaǵdaılar kezinde memleket qıyndyqqa dýshar bolǵan azamattarǵa ýáde etkenimizdeı qolushyn berdi. «Azamattarymyzdy qıyn jaǵdaıda qaldyrmaımyz». Bul – jaı ǵana uran nemese popýlızm emes, memlekettik saıasatymyzdyń buljymas qaǵıdaty. Sondyqtan osy ustanymnyń jańa Konstıtýsııa jobasynda kórinis tabýy – zańdylyq. Ata zańymyzda: «Qazaqstan Respýblıkasy óz azamattaryn el aýmaǵynan tys jerde zańǵa sáıkes qorǵaýǵa kepildik beredi» dep taıǵa tańba basqandaı anyq jazylǵan. Barsha otandasymyzǵa belgili aqıqat bar: kók pasport ıeleri árqashan jáne kez kelgen jerde memleket qorǵaýynda bolady. Pasportymyzdyń qýaty memleketimizdiń yqpalynan, halqymyzdyń jasampaz rýhynan, zamannyń ozyq ıdeıalaryn ıgere alatyn qabiletimizden kórinedi, – dedi Qasym-Jomart Toqaev. 

Asyl qundylyqtarymyzǵa – ­­­­­ eldik kózqaras

Memleket basshysynyń aıtýynsha, birlik, jaýapkershilik, tózimdilik, ózara qoldaý jáne senim rýhy – bizdiń qoǵamǵa tán asyl qundylyqtar.

– Bul qaǵıdattardyń el erteńi úshin máni zor. Muny jastarymyzdyń tereń túsinetini qýantady. Biz daryndy ul-qyzdarymyzdyń sport­ta, ónerde, ǵylymda, bıznes pen tehno­logııa salasynda baǵyndyrǵan beles­terine shyn júrekten qýanamyz. Olardyń jetistikterin tutas el bolyp atap ótemiz, memlekettik nagradalarmen marapattaımyz. Tól mádenıetimizdiń, tehnologııa salasyndaǵy tabystarymyzdyń, yrys­ty yntymaǵymyzdyń jarqyn mysaldary Qazaqstandy bolashaqqa qol sozǵan progressıvti ári órkenıetti el retinde tanytady. О́zderińizge málim, jumys keńesteri men kezdesýlerde, halyqqa arnaǵan Joldaýymda barlyq atqarýshy organnyń jumysyndaǵy kemshin tustardy ashyq aıtyp, taldaý jasaımyn. Bul durys. Áıtse de, kózge aıqyn kórinip turǵan jetistikterdi de atap ótkenimiz jón. Elimizdiń barlyq baǵyt­ta áleýeti nyǵaıyp keledi. Endigi min­det – damý qarqynyn saqtap, jańa maqsatqa jetý úshin alǵa umtylý, – dedi Prezıdent.

Qasym-Jomart Toqaev bıyl táýelsiz el bolǵanymyzǵa 35 jyl tolatynyn tilge tıek etti. Osy ýaqyt aralyǵynda jaǵymdy jáne jaǵymsyz kóptegen oqıǵaǵa kýá boldyq. Mereıimizdi ósirgen, jigerimizdi jasytqan sátterdi de bastan ótkerdik. Bastysy, biz shyńdalyp, álem elderimen terezesi teń memleket retinde ómir súrýdi úırendik. Alaıda dúnıe bir orynda turmaıdy. Álem kóz ilespes jyldamdyqpen ózgerdi, adamzattyń dúnıetanymy da jańardy. Demek, bizge, ıaǵnı Qazaqstan azamattaryna da ózgerý qajet. Halqymyzdyń bolashaǵy osy úderistiń qanshalyqty tabysty júzege asatynyna tikeleı baılanysty.

– Jańa Konstıtýsııanyń mazmuny shyn máninde halyqtyq sıpatqa ıe. Bul mańyzdy qujat jurtymyzǵa, ásirese, óskeleń urpaq pen jastardyń ıgiligine qyzmet etedi. Jańa Konstıtýsııa – jastarǵa ómirde baǵyt-baǵdar silteıtin temirqazyq ispettes. О́ıtkeni ózgeristerge toly jańa dáýirde eldiń de, jerdiń de ıesi, qorǵany – jastar. Sondyqtan bul qujatty Qazaqstannyń aldaǵy onjyldyqtardaǵy ornyqty damýy­na negiz qalaıtyn saıası tuǵyry desek, qatelespeımiz. Qazirgi konstıtýsııalyq reformany Ata zańymyzǵa 2022 jyly engizilgen ózgeristerden bólip qaraýǵa bolmaıdy. Ol kezde bas qujattyń úshten biri jańartyldy. Bizge sol ýaqyttyń ózinde jańa Konstıtýsııa qabyldaýǵa bolar edi. Osyndaı usynys kóptegen qoǵamdyq alańda, sarapshylar ortasynda aıtyldy. Degenmen birqatar saıası jańashyldyqty júzege asyryp, sodan keıin ǵana elimizdiń konstıtýsııalyq negizderin birtindep ózgertýge kirisý jóninde sheshim qabyldandy. Jasyratyny joq, bul meniń uıǵarymym bolatyn. Qazirgi konstıtýsııalyq reforma qoǵam suranysyna saı keledi, sondyqtan naǵyz halyqtyq sıpatqa ıe boldy. Áýeli kún tártibine parlamenttik reforma máselesi ǵana qoıylǵan edi. Alaıda qoǵamdyq talqylaýlar bul bastamanyń aıasynan shyǵyp ketti. Azamattardan 4 myń­ǵa jýyq usynys tústi. Onyń 15 paıyzǵa jýy­ǵy Parlamenttiń qyzmetine qatysty, al qal­ǵany aýqymdy konstıtýsııalyq re­for­manyń túrli aspektisin qamtydy. Ná­tı­jesinde konstıtýsııalyq komıssııaǵa kelip túsken ótinish sany 12 myńǵa jetti. Negizgi zańnyń jobasyna qatysty tal­qy­laýlar jarty jyldan asa ýaqytqa so­zyl­dy. Buqaralyq aqparat quraldarynda keńi­nen jarııalandy. Myna bir jaǵdaıǵa basa nazar aýdarǵym keledi: keıbireýler kons­tı­týsııalyq reforma eki aptaǵa jeter-jet­pes ýaqyt aralyǵynda jasaldy degen ush­­qa­ry pikir aıtady. Biraq olaı emes. Ata zań­­nyń jobasy jarty jyldan asa ýaqyt talq­y­landy. Barlyq jumys BAQ-ta kórinis tap­ty. Jalpy, bul úderiske búkil qoǵam bi­lek sybanyp kiristi. Azamattarymyz eGov jáne eOtinish platformalarynda oılaryn ortaǵa saldy. Komıssııa otyrystaryn áleý­­met­tik jeliler arqyly tikeleı efırde kór­­gen­der sany mıllıonnan asty, – dedi Prezıdent.

Memleket basshysynyń aıtýynsha, aýqymy jaǵynan da, quramyndaǵy mamandardyń kásibı deńgeıi turǵysynan alyp qarasaq ta teńdesi joq Komıssııa óte kóp jumys atqardy.

– Myńdaǵan usynysty júıelep, retke keltirý ońaı sharýa emes. Men osy sátti paıdalanyp, halyq Konstıtýsııasynyń mátinimen jumys istegen barsha azamatqa taǵy da zor alǵys aıtamyn. Sondaı-aq el taǵdyryna tikeleı áser etetin máselege beıjaı qaramaı, óz usynystaryn joldaǵan adamdarǵa shynaıy rızashylyǵymdy bildiremin. Sarapshylar barlyq negizgi másele boıynsha ortaq mámilege kelgen soń ǵana jańa Konstıtýsııanyń sońǵy jobasy buqaralyq aqparat quraldarynda jarııa­lanyp, respýblıkalyq referendýmǵa shyǵaryldy. Endi aldaǵy jeksenbide halqymyz daýys beredi. Bul referendýmnyń Qazaqstan tarıhyndaǵy orny erekshe bolary sózsiz. Azamattarymyz Konstıtýsııa jobasyn qoldaǵan jaǵdaıda Qazaqstanda jańa, anaǵurlym tıimdi, ıaǵnı elimizdiń uzaqmerzimdi turaqty damýyna jol ashatyn saıası júıe qalyptasady. Konstıtýsııalyq Sot tóraǵasy men sýdıalarynyń, Joǵary sot tóraǵasynyń jáne Bas prokýrordyń ókilettilik merzimin shekteıtin erejeler Konstıtýsııa jobasyndaǵy jańashyldyq boldy. Negizgi zań jobasyna sáıkes bir adam atalǵan qyzmetterge bir retten artyq taǵaıyndalmaıdy. Memlekettegi joǵary laýazymdy tulǵalardyń ókilettigin bir merzimmen shekteý – buryn-sońdy bolmaǵan saıası jańashyldyq. Sonymen qatar Quryltaıdyń Konstıtýsııalyq Sot pen Joǵarǵy sot sýdıalaryn qol suǵyl­maý kepildiginen aıyrý, Premer-mı­nıstrdi taǵaıyndaýǵa kelisim berý quzyreti saqtalady. Osylaısha, tejemelik jáne tepe-teńdik júıesi nyǵaıyp, onyń tıimdiligi arta túsedi, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Prezıdent sondaı-aq endi bir palataly Parlamentte Prezıdent kvotasy bolmaıtynyn málimdedi.

– Ony saqtaýǵa da bolar edi. Konstı­týsııalyq reforma jóninde kelip túsken usynys­tardyń qatarynda osy kvotany kú­shinde qaldyrý týraly da kóp aıtyl­dy. Biraq depýtattar eshqandaı artyq­shy­­lyqsyz biryńǵaı ereje boıynsha saı­laný­ǵa tıis dep sanaımyn. Prezıdenttiń ja­qyn týystarynyń memlekettik saıası qyz­metshi laýazymyn atqarýyna, tipti kvazı­memlekettik sektor sýbektileriniń basshysy bolýyna tyıym salatyn norma aıryqsha mánge ıe. Bul ereje bıliktegi otbasylyq júıege jáne onyń bir qolǵa shoǵyrlanýyna tosqaýyl qoıady. Keıbir yqpaldy adamdar, basqasha aıtqanda «sur kardınaldar» nemese «saıasat sahnasynyń syrtyndaǵy oıynshylar» memlekettik ınstıtýttardy almastyrmaýy kerek. Bul tájirıbe túbegeıli joıyldy. Biz bir el bolyp jańa kezeńge qadam bastyq. Memlekettik mekemeler jekelegen basshylardyń qalaýyna qaraı emes, Konstıtýsııaǵa jáne tıisti zańǵa sáıkes jumys isteıdi. Saıası jańǵyrýdyń mán-mańyzy da osynda. Memlekettik bıliktiń tabıǵı, ıaǵnı evolıýsııalyq jolmen damýy myzǵymas sıpatqa ıe boldy. Bul mańyzdy jumysty toqtatý, tipti ótkendi keri qaıtarý da múmkin emes. Sebebi halyq ondaıǵa jol bermeıdi. Men buǵan kámil senemin, – dedi Memleket basshysy.

Prezıdent búginde mem­lekettik qurylymnyń jańa úlgisi usy­nylyp otyrǵanyna keńinen toqtaldy. Soǵan sáıkes bıliktiń barlyq tarmaǵy sheshim qabyldaǵan kezde birdeı táýelsiz bolady. Al Prezıdent olardyń kedergisiz, úılesimdi jumysyn qamtamasyz etedi. Elimizdiń basty ókildi organy – Quryl­taıdyń quzyreti keńeıe túsedi. Bir pala­taly Parlament tıimdi zań shyǵarý qyz­metin júzege asyrýǵa múmkindik beredi. Álem­dik tártip pen ishki reformalar túbe­geı­li ózgerip jatqan kezeńde zamanaýı syn-qa­ter­lerge der kezinde tótep berý básekege qabi­letti memlekettiń basty sıpatyna aınal­dy. Sondyqtan bul sheshimniń mańyzy zor.

О́z kezeginde, joǵary keńesshi organ sanalatyn Halyq Keńesi memleket pen qoǵam, ártúrli áleýmettik-etnostyq toptar arasynda senimdi baılanys ornatady. Al Halyq Keńesine zań shyǵarý bastamasyn berý onyń ınstıtýsıonaldyq rólin nyǵaıta túsedi. Barlyq saıası jańǵyrý el taǵdyry­na ınstıtýsıonaldyq jaýapkershilikti kúsheıtý nıetinen týyndap otyr. Bir ǵana tirekke arqa súıegen saıası júıe álsiz bolady ári uzaqqa shydamaıdy. Muny halyq­aralyq tájirıbe kórsetti.

– Biz, shyn máninde, halyqtyq bılik qa­lyp­tastyrýdamyz. Onyń ózegin­de áleý­mettik ádildik, jasampaz otanshyl­dyq, Zań men tártip ústemdigi, azamat­tar­­dyń zańdy quqyqtary men bostandyq­taryn saqtaý, bilim, ǵylym jáne tehnolo­gııa­nyń damýyna basymdyq berý, memleketi­mizdiń Táýelsizdigin, egemendigi men aýmaq­tyq tutastyǵyn qorǵaý sekildi eshqa­shan eskirmeıtin, mánin joımaıtyn qun­dy­lyqtar jatyr. 1995 jylǵy Konstı­tý­sııada memlekettik bılikti nyǵaıtýǵa basymdyq berildi. Sol zamannyń bıiginen qaraǵanda, bul oryndy edi. О́ıtkeni Táýelsizdiktiń eleń-alańynda zań shyǵarý qyzmetin qamtamasyz etý qajet boldy. Qoldanystaǵy Konstıtýsııany synǵa alýdyń qajeti joq. О́ıtkeni bul qujat memleketimizdiń irgesin bekemdeýge oń yqpal etti. Muny moıyndaýymyz kerek. Biz Ádiletti Qazaqstandy quryp jatyrmyz. Sondyqtan Qazaqstan Respýblıkasynyń tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń erekshe tarıhı eńbegin umytpaǵanymyz lázim. Qazirgi qoǵam ómirinde «Adam memleket úshin emes, memleket adam úshin» degen qaǵıdattyń ózektiligi artty. Sondyqtan jańa Konstıtýsııanyń boıynan osy ustanym anyq ańǵarylady. Adamnyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaýǵa 30 baptan turatyn eń úlken bólimniń arnalýy tegin emes. Bul – Ata zańnyń shamamen úshten biri. Salystyrmaly túrde aıtsaq, Prezıdent týraly bólim nebári 10 baptan turady. Azamattarymyzdyń quqyǵyna qatysty kóptegen normaǵa jańa mazmun berilip, mán-mańyzy arta tústi. Elimizdiń tarıhı-mádenı murasyn, otbasylyq jáne adamı qundylyqtardy kózdiń qarashy­ǵyndaı saqtaıtynymyzdy Ata zań deń­geıinde aıqyndadyq. Bul – halqymyzdyń ajyramas quqyǵy. Eshbir saıasatkerdiń, ıá bolmasa qoǵam belsendisiniń, sheteldik nemese otandyq úkimettik emes uıymdardyń buǵan kúmán keltirýine, synap-mineýine qaqysy joq. Oǵan jol bermeımiz, – dep túsindirdi Prezıdent Ata zań jobasynyń qaıta ázirlenýin.

Memleket basshysynyń aıtýynsha, halqy­myzdyń basym bóligi otbasyn qol­daý baǵytyndaǵy memlekettik saıasatty qup­taıdy. О́ıtkeni otbasy degenimiz – ulttyń jańa qasıetin qalyptastyryp, adal ári patrıot azamatty tárbıelep shyǵaratyn altyn uıa. Azamattarymyzdyń múddesin qor­ǵaý – eń mańyzdy memlekettik mindet. Saıyp kelgende, bul egemendigimizge, ultymyzdyń baıandy bolashaǵyna qatysty másele.

Jańa Konstıtýsııa jobasy adam quqyq­tary men bostandyqtaryn qorǵaýdy eń joǵary deńgeıge kóteredi. Iаǵnı adam dúnıe esigin ashqannan bastap, onyń bastaýysh jáne orta bilim alýy, otbasyn qurýy jáne kámeletke tolǵan balalardyń eńbekke jaramsyz ata-anasyna qamqorlyq jasaý mindeti Negizgi zańda túgel qamtylǵan.

Ata zań jobasy – azamattarmen adamı qarym-qatynas túzýdiń jarqyn kórinisi. Kúni keshe ǵana keıbir normalar áleýmettik qııal sııaqty kóringen edi. Mysaly, qazirgi Konstıtýsııada azamattyń memleketke keltiretin zııany jóninde jazylǵan, al jańa Ata zań jobasynda adamǵa zııan kel­tirgeni úshin memleketke júkteletin jaýap­kershilik týraly norma paıda boldy. Budan bylaı ár adam memlekettik organnyń nemese laýazymdy tulǵanyń zańsyz áreketi arqyly keltirilgen zııandy memleketten ótep alýǵa quqyǵy bar.

– «Memleket Konstıtýsııasy adam kons­tıtýsııasyn buzbaıtyndaı bolýǵa tıis» degen ulaǵatty sóz Qazaqstan azamattarynyń quqyqtary men bostandyqtaryn, múddelerin qorǵaýdyń jańa tásilderin dál sıpattaıdy. Zań men tártip ústemdigine memlekettik ıdeologııa retinde basymdyq berilgenin taǵy da atap ótkim keledi. Bul qaǵıdatty tolyq túsinbesek jáne ulttyq sanamyzǵa sińirmesek, qazaq memlekettiginiń nyǵaıýy týraly aıtýdyń ózi artyq. Jemqorlardyń, tipti olardyń sottylyǵy zańda belgilengen tártippen joıylǵanyna nemese alynǵanyna qaramastan, saılanýǵa quqyǵy joq. Bul – óte mańyzdy jańashyldyq dep oılaımyn. «Turǵyn úıge qol suǵýǵa bolmaıdy» degen bap ta ádildik qaǵıdatyna tolyq saı keledi. Jańa Konstıtýsııa jobasynda «Sot sheshiminsiz turǵyn úıden aıyrýǵa jáne shyǵaryp jiberýge jol berilmeıdi» dep naqty jazylǵan. Negizgi zańda advokatýra ınstıtýty bekitilip, sondaı-aq Mıranda erejesi engiziledi. Buryn-sońdy mundaı bolǵan joq. Osy arqyly azamattyń sotta qorǵalý jáne zań kómegin alý quqyǵyna memleket beretin kepildik kúsheıedi. Jeke ómirge qol suqpaý quqyǵyn Konstıtýsııa deńgeıinde bekitý usynyldy. Bul jerde tek jeke salymdar men jazysqan hattardyń qupııasyn zańmen qorǵaý týraly sóz bolyp otyrǵan joq. Bank operasııalarynyń, derbes derekterdiń qupııalyǵyn qamtama­syz etý Konstıtýsııa boıynsha qorǵalady. Sıfrlyq tehnologııa men qarjy sektory qaryshtap damyǵan qazirgi zamanda bul ózekti máselege aınaldy, – dedi Memleket basshysy.

Budan bólek, Prezıdent elimizde derbes derekter men sıfrlyq quqyqtyń qorǵalýyna kepildik berýdi Negizgi zań deńgeıinde bekitý josparlanyp otyrǵanyn aıtty. Alǵash ret bilim men ǵylymdy, ınnovasııany damytý memleket qyzmetiniń kons­tıtýsııalyq qaǵıdaty retinde tanyl­maq. Memlekettiń, ásirese, bilim berý júıesiniń zaıyrly sıpatqa ıe bolýy aıryqsha mańyzǵa ıe. Biz tórtkúl dúnıeniń daryndaryn ózimizge tartyp, ınvestısııasyn ıgeretin myqty elge aınala alamyz. Oǵan áleýetimiz jetedi. Bul – adam kapıtalynyń sapasyn arttyrý baǵytyndaǵy jumystyń mańyzdy bóligi. Sondyqtan zııatkerlik menshikti tuńǵysh ret Konstıtýsııa deń­geıinde qorǵaý usynylyp otyr. Bul, óz kezeginde, kreatıvti ekonomıkanyń damýyna tyń serpin beredi.

– «Azamattarǵa jańa mindetter júkteı­tin nemese olardyń jaǵdaıyn nasharlatatyn zańdardyń keri kúshi bolmaıdy» degen norma engizildi. Osylaısha, biz turaqty ári túsinikti quqyqtyq, ınvestısııalyq orta qalyptastyramyz. Azamattarymyz óz quqy buzylmaıtynyn, qorǵalatynyn bilip, olardyń alańsyz ómir súrýine jáne kásipkerlikpen aınalysýyna jaǵdaı jasalady. Sonymen qatar jekelegen aýmaqtar men «qarqyndy damıtyn qalalar» úshin arnaýly quqyq rejimin belgileý usynylyp otyr. Osy normaǵa baılanysty elimizdiń aýmaqtyq tutastyǵyna qaýip tóndiredi degen qaýeset taraı bastady. Ádette mundaı aýyr aıyptaýdy álemdik tájirıbeden beıhabar, zańnamalyq saýaty joq adamdar aıtady. Aıtpaqshy, jańa Konstıtýsııa jobasynda orys tiliniń mártebesin tómen­detip jatyr-mys degen kúńkil áńgimege qatys­ty da osyny aıtýǵa bolady. Bul jaıynda jazylǵan maqalalardy oqýdyń ózi qyzyq. Stılıstıkalyq jáne grammatıkalyq qate­lerden aıaq alyp júre almaısyń. Jarııa­lanym avtorlary orys tili úshin qam jeıdi, biraq ózderi ony durys meńgerme­gen. Túptep kelgende, jańa Konstıtýsııa mátininiń resmı qujat retinde qazaq jáne orys tilderinde jarııalanýy kóp nárseni ańǵartpaı ma? Bul jerde túsinikteme berip, aqtalýdyń ózi artyq. Osy oraıda qazaq tiliniń mártebesi tómendedi dep baıbalam salýdyń qajeti joq. Jańa Konstıtýsııa jobasynda «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik tili – qazaq tili» dep naqty jazylǵan. Bul rette ana tilimiz tek kórkem ádebıette ǵana emes, elimizdiń qoǵamdyq-saıası ómiriniń barlyq salasynda keńinen qoldanylady. Eń mańyzdysy, jastar arasynda qazaqsha sóıleý sánge aınaldy. Basqasha aıtqanda, qazaq tiliniń bolashaǵy jarqyn. Keıbireýler til taǵdyryna alańdaǵan keıip tanytyp, bul taqyrypty saıası qural retinde paıdalanady. Qazaq jastary jańashyldyqqa tez beıimdele alýymen erekshelenedi. Olar qazaqsha men orysshany qosa alǵanda, úsh-tórt tildi erkin meńgeredi. Muny aınalamyzdan kúnde kórip júrmiz. «Saıası býllıngpen» sheteldik azamattardyń aınalysatyny óz aldyna. Biraq osy qıturqy áreketke óz azamattarymyzdyń barýyn, onyń ústine sebepsiz soqtyǵýyn túsiný óte qıyn. Keıbireýler óz baǵasyn asyryp, jurt aldyndaǵy bedelin kóterý úshin ult múddesine shekeden qarap, shekten shyǵady. Tym bolmasa, jańa Konstıtýsııanyń ıdeologııalyq jáne saıası mánine, usynylǵan normalardyń qandaı ról atqaratynyna bir sát úńilip kórgen jón, – dedi Prezıdent.

Memleket basshysynyń aıtýynsha, biz arnaýly rejimdi tek qarajat, ıaǵnı kapıtal tartý úshin engizip otyrmyz. Mundaı artyqshylyq qarjylyq basqarý, salyq jeńildikteri jáne sot rásimderine qajetti jumystardy qamtamasyz etý úshin beriledi. Máselen, osyndaı rejim Alataý qalasyna qatysty qoldanylmaq.

Konstıtýsııada arnaýly quqyq reji­min bekitý arqyly biz ınvestorlarǵa qolaı­ly jaǵdaı jasaımyz. Jer júzine Qazaq­standy turaqty, ashyq, kedergisiz jáne ishki naryqtaǵy ahýaly aıqyn el retin­de kórsetemiz. Mundaı aýmaqtar Qazaq­stan­nyń birtutas konstıtýsııalyq, quqyq­tyq keńistiginiń ajyramas bóligi sanalady jáne solaı bolyp qala beredi. Konstı­tý­sııa­lyq júıeniń asa mańyzdy bóligi retin­de elimizdiń aýmaqtyq tutastyǵy men mem­lekettik qurylymy myzǵymas sıpatqa ıe.

Halqymyz – bıliktiń bastaýy jáne egemendiktiń ıesi

Jańa Ata zańymyzda Táýelsizdikti, ege­men­dikti jáne aýmaqtyq tutastyqty qorǵaý basty qaǵıdattar retinde kórsetil­genine taǵy da toqtalǵym keledi. Bul ereje­lerdi qaıta qaraýǵa, basqasha tápsirleýge bol­maıdy. Iаǵnı ol múldem ózgermeıdi. Osyn­daı negizgi erejelermen qatar, Ata zań jo­ba­synda ulttyq valıýtanyń márte­besi aı­qyn­daldy. Bul – mán-mańyzy zor norma. Tól valıýtanyń Eltańba, Tý jáne Ánuran­men qatar turýy beker emes. Bul jańa­shyl­dyq egemendikti, sonyń ishinde qarjy­lyq der­bestikti quqyqtyq turǵydan qorǵaýdy kózdeıdi.

– Myna nárseni atap ótkim keledi: Qazaqstan halqy bıliktiń bastaýy jáne egemendiktiń ıesi sanalady. Osy ereje Konstıtýsııa jobasynda jańa norma retinde naqty bekitildi. Bul – jańa Ata zań memlekettigimizdiń tuǵyryn nyǵaıta túsedi degen sóz. Munyń, ásirese, geosaıası ahýal qubylyp, turaqsyzdyq ornap, ulttyq qaýipsizdikke syn-qaterler tónýi múmkin kezeńde mańyzy zor. Ata zańnyń mátini ǵana emes, máni men maǵynasy ózgerdi. Onda san ǵasyrlyq memlekettilik dástúrimiz, maqsat-murattarymyz ben myzǵymas qundy­lyq­tarymyz naqty kórsetildi. Ashyǵyn aıtaıyn, men ózim de Memleket basshysy retinde jańa Konstıtýsııa jobasynyń mátinin jazýǵa tikeleı atsalystym. Onyń ár taraýyna, ár babyna basa mán berdim. Árbir sózdiń maǵynasyna tereń úńilip, óz usynystarymdy Konstıtýsııalyq komıssııaǵa joldadym. Budan bólek, biz termınder men sózderdi qazaqy uǵymǵa barynsha saı etip berýge aıryqsha nazar aýdardyq. Mysaly, qazirgi Ata zańymyzda «Qazaqstan aýmaǵynyń tutastyǵy» degen uǵym bar. Negizi, bul «jerdiń tutastyǵy» bolýy kerek edi. Men bul máselege lıngvıst jáne saıasatker retinde sarapshylardyń nazaryn aýdardym. Sebebi jer  qazaq úshin eń qasterli uǵymnyń biri. Ata-babalarymyz bir qarys jer úshin janyn qurban qylǵan. Osy ulan-ǵaıyr jerdi qorǵap, urpaqqa mıras etken. Onyń tabıǵatyn aıalaý, tutas­tyǵyn saqtaý, shekarasyn qas qaqpaı kúzetý – qasıetti boryshymyz. Uly dalanyń bir ýys topyraǵy  baǵa jetpes baılyǵymyz. Son­dyqtan «jerdiń tutastyǵy» degen sóz halqymyzdyń dúnıetanymyna saı kele­tin, naǵyz qazaqy uǵym bolar edi. Men bul ustanymdy qoldaımyn. Alaıda halyq­aralyq deńgeıde ornyqqan termın bolǵandyqtan, Konstıtýsııalyq komı­s­sııanyń basym kópshiligi «aýmaqtyq tutas­tyq» uǵymyn ózgerissiz qaldyrdy. Men muny jańa Konstıtýsııanyń jobasyn ázirleý kezinde árbir normaǵa, árbir bapqa qatysty qyzý pikirtalas bolǵanyna baılanysty mysal retinde aıtyp otyrmyn. Qazaqta «Kelisip pishken ton kelte bolmas» degen sóz bar. Jurtshylyq ta bul jumys­tan tys qalǵan joq. Azamattarymyzdan myńdaǵan usynys kelip tústi. Sonyń barlyǵy muqııat zerttelip, súzgiden ótti. Aqylǵa qonymdy usynystyń bári eskerildi. Bul halqymyz óz bolashaǵy úshin jaýapty ekenin tereń sezine alǵanyn kórsetedi. Referendýmǵa shyǵarylyp jatqan jańa Ata zań jobasy jan-jaqty zerdelenip, qyzý talqydan ótti. Sondyqtan ony naǵyz halyq Konstıtýsııasy dep nyq senimmen aıta alamyz, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Memleket basshysy atap ótkendeı, shyn máninde, jańa Ata zań – órkenıeti baı, tarıhy tereń, muraty bıik, jospary aıqyn, bolashaǵy jarqyn, Ádiletti, Qýatty, Qaýipsiz, Taza Qazaqstannyń tólqujaty.

– Men Memleket basshysy retinde árbir sheshimdi tek ult múddesi turǵysynan qabyldaıtynymdy atap ótkim keledi. Bizge arqany keńge salyp, jaıbaraqat júrýge bolmaıdy. «Bir jóni bolar, jolymyz bolar» dep otyra almaımyz. Oǵan quqymyz da joq. Biz evolıýsııalyq damý jolyna, ıaǵnı, jan-jaqty, jedel jáne batyl jańǵyrý jolyna tústik. Usynylǵan Konstıtýsııa jobasy qabyldansa, memleket pen azamattardyń qarym-qatynasy jańa sıpatqa ıe bolady, sondaı-aq elimizdiń búkil zań júıesi jańarady. Ata zańǵa óz­geris­­ter engizý tártibi áldeqaıda jaq­saryp, demokratııalyq quqyqtyq sıpatqa ıe bolady. Qazirgi Konstıtýsııa boıynsha Parlament Negizgi zańǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engize alady jáne mundaı jaǵdaı osyǵan deıin birneshe ret bolǵan. Al endi Konstıtýsııaǵa engiziletin kez kelgen ózgerister men tolyqtyrýlar boıynsha sheshim tek jalpyhalyqtyq referendým arqyly qabyldanady. Bul qadam keleshekte jekelegen saıası toptardyń múddesine bola negizsiz konstıtýsııalyq túzetýler jasaýǵa tosqaýyl qoıady. Men Prezıdent qyzmetine kirisken sátten bastap el taǵdyryna qatysty asa mańyzdy máseleniń bári halyqtyń talqysynan ótip, referendým arqyly sheshilip keledi. Bul men úshin myzǵymas ustanym boldy. Esterińizge sala keteıin, 1995 jyly qabyldanǵan «Referendým týraly» konstıtýsııalyq zań kúshine engen­nen beri alǵash ret 2022 jyly ǵana qoldanyl­dy. Aldaǵy naýqan az ýaqyt ishinde ótken úshinshi referendým bolmaq. Táýelsizdik jyldary ishinde aıtylǵan barlyq teris boljamdarǵa qaramastan, halqymyzdyń tabandy eńbeginiń arqasynda Qazaqstan halyqaralyq abyroı-bedeli zor kúshti memleket retinde qalyptasty. Biraq kúshti, myqty el bolý jetkiliksiz. Memlekettiń shynaıy kemeldigi azamattardyń, zań men óskeleń urpaqtyń aldyndaǵy jaýap­kershiliginen aıqyn kórinedi. Myqty memleket tirek bolady, al jaýapty memleket erteńgi kúnge degen senimdi kúsheıtedi. Kúsh pen jaýapkershilik úılesim tapqanda ǵana memleket ozyq ári qarqyndy damý jolyna túsedi. Keıingi urpaq bizdiń olqy­lyq­tarymyzǵa túsinistikpen qaraýy múmkin, biraq el taǵdyryna áser etetin tarıhı sheshim qabyldaý kezinde enjar, jigersiz, ja­ýap­syz bolsaq, olar bizdi eshqashan ke­shir­meıtini sózsiz, – dedi Memleket basshysy.

Sondaı-aq Prezıdent dál qazir bizdiń aldymyzda kemel sanamen, zor jaýapker­shilikpen taǵdyrly tańdaý jasaý mindeti turǵanyn aıtty.

– Osy oraıda barsha azamatqa, ásirese, jas otandastarymyzǵa qarata arnaıy úndeý jasaǵym keledi. Jańa Konstıtýsııa jobasy, eń aldymen, sizderge arnalǵan. Sizderge referendýmda daýys berip, osy uly iske, ıaǵnı, Otanymyzdyń taǵdyryna qatysyńyz bar ekenińizdi bildiretin oraıly múmkindik berildi. Basqasha aıtqanda, sizder Ata zańǵa úles qosqan azamattar retinde el tarıhyna óz esimderińizdi jazyp qaldyra alasyzdar. Biraz ýaqyt ótken soń, ómir kórip, eseıgen shaǵyńyzda: «Men azamattyq paryzymdy oryndadym. Elimniń jańa Ata zańyn qabyldaýǵa óz úlesimdi qostym» dep maqtanyshpen aıtýǵa tolyq quqyńyz bar.

Qymbatty otandastar, sizderdiń tańdaý­laryńyz – bıýlleten qaǵazyndaǵy jaı ǵana belgi emes. Ol naǵyz halyq Konstıtýsııasy jobasyna kórsetken naqty qoldaýyńyz. Jastar Qazaqstandy damýdyń dańǵyl jolyna salýǵa atsalysady. Kúni erteń yntymaq-birligi jarasqan, eńbekqor, zańǵa baǵynatyn, bilim, ǵylym, mádenıet jáne zaıyrlylyq qundylyqtary berik ornyqqan, jappaı sıfrlandyrý men jasandy ıntellekt kúndelikti ómirdiń ajyramas bólshegine aınalatyn qoǵam qurý mıssııasy sizderge júkteledi. Sizdiń daýysyńyz naǵyz jasampaz otanshyldyqtyń, azamat retinde el keleshegi úshin jaýapkershilik arqa­laýdyń qandaı bolatynyn kórsetedi. Qazir­gi Qazaqstan kóptegen elden kósh ilgeri. Shartarapqa ekonomıkalyq damýy ornyq­ty, saıası ahýaly turaqty, túrli din men má­denıetke qurmetpen qaraıtyn el retin­de tanyldyq. Biz órkenıetaralyq jáne din­ara­lyq dıalog órbitýdi, halyqaralyq quqyq­ty saqtap, beıbit qatar ómir súrýdi, ıadro­lyq qarýdy taratpaı, ózara senim jáne qaýip­sizdik sharalaryn nyǵaıtýdy jaqtaımyz.

Qazaqstan ulttyq múddesin, egemendigin árdaıym qorǵaıdy. Keleshekte de solaı bolmaq. Biz – jasampaz ultpyz. Qarym-qatynasta qıratpaımyz, baýyrymyzǵa tar­tamyz. Eshkimdi jatyrqamaımyz, bólin­beımiz, birigip, tatý-tátti tirshilik etemiz. Sondyqtan bizdiń tólqujatymyzǵa halyqaralyq senim joǵary, orasan zor kúshke ıe qujat retinde moıyndalady. Aza­mat­tarymyz dúnıe júzin emin-erkin sharlap, shetelderde bilim alady, kásibin júrgizedi. Bul elimizdiń álemniń alpaýyt memleketterimen terezesi teń, mol múmkin­dikke ıe ekenine aıqyn dálel.

Biz Ádiletti Qazaqstannyń negizin qalap jatyrmyz. Bul elde kez kelgen adam áleýmet­tik mártebesine, saıası, ıdeologııalyq tań­daýyna, tiline, dinine, etnıkalyq shyǵý tegine qaramastan, óz qarym-qabiletin tolyq paıdalana alady. Osy turǵydan jańa halyq Konstıtýsııasynyń jobasy ortaq Otanymyz – Qazaqstan Respýblıkasynyń jarqyn keleshegine berik ári myzǵymas irgetas bolady dep aıta alamyn. Jańa Ata zańymyz tehnologııalyq órleýge, jasandy ıntellektini damytýǵa jáne jappaı sıfrlandyrýǵa jol ashady. Otanymyzdyń ádiletti ári órkendegen memleket bolýyna yqpal etedi. Biz – beıbit elmiz. Qazaqstannyń kók tústi tólqujatyn jahan jurtshylyǵy jaqsy biledi jáne qurmetteıdi. Álemniń ár túkpirinde azamattarymyzdy jyly qabaqpen, erekshe iltıpatpen qarsy alady. Búginde 90 myńnan astam jastarymyz shetelde kedergisiz bilim alýda.

Biz ár adamǵa zor múmkindik beretin elde ómir súrip jatyrmyz. Jaqynda ótetin referendým – sondaı keremet múmkindiktiń biregeıi. 15 naýryzda ár azamatymyz Qazaq eliniń jasampazdyq jylnamasyna óz qoltańbasyn qaldyra alady. Bul – naǵyz tarıhı sát. Mundaı sát únemi bola bermeıdi. Osy oraıda, men Qazaqstan jastaryna taǵy da arnaıy úndeý jasaǵym keledi. Referendýmǵa belsene qatysý – el taǵdy­ryna beıjaı qaramaý degen sóz. Sol kúni óz tańdaýyńdy jasaý – týǵan eldiń jarqyn bolashaǵyn óz qolyńmen qurý degen sóz.

Ýaqyt ótedi, al Qazaqstan jańa Konstı­tý­sııanyń arqasynda qaryshtap damı beredi. Kóp uzamaı álemdegi eń ozyq eldiń birine aınalady. Sol kezde «Qasterli Otanym­dy osy bıikke jetkizgen joldy tań­daýǵa men de atsalystym» dep, maqta­nyshpen aıta alasyzdar. Al keıingi býyn ózderińizge árdaıym rızashylyǵyn bildirip júredi. Uly Abaı «Adamnyń adamshylyǵy isti bastaýynan bilinedi» degen. Biz bir el bolyp mańyzdy ári jaýapty jumysty qolǵa aldyq. Eń bastysy, nıetimiz túzý. Demek isimiz ońǵa basyp, berekeli bolary sózsiz.

Túptep kelgende, munyń bári eldiń erteńi úshin jasalyp jatyr. Ata-babamyz aq naızanyń ushymen, aq bilektiń kúshimen bizge keń-baıtaq jerdi amanat etti. Biz de keler urpaqtyń ádiletti ári órkendegen Qazaqstanda ómir súrgenin qalaımyz. Sol úshin bárin jasaımyz. Men halqymyzdyń jasampaz qýatyna, jastardyń taýdaı talabyna senemin. Endi bir jeńnen qol, bir jaǵa­dan bas shyǵaryp, belsendi jumys is­teıik. El múddesine adal qyzmet ete beri­ńiz­der! Elimiz aman, jerimiz tynysh bolsyn, – dep qorytyndylady sózin Memleket basshysy.

Sonymen qatar jıynda Májilis depýtaty Únzıla Shapaq, Almaty oblysyndaǵy «Dáýlet-Beket» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń jetekshisi Sydyq Dáýletov, Májilis depýtaty Konstantın Avershın, Almaty qalalyq máslıhatynyń tóraǵasy Meıirjan Otynshıev, Petropavl qalalyq máslıhatynyń depýtaty Elena Semıdoskıh, Jetisý oblystyq máslıhatynyń depýtaty Gúlnár Toılybaeva, Pavlodar oblystyq máslıhatynyń tóraǵasy Ilıa Terenchenko, Mańǵystaý oblysy Beıneý aýdandyq máslı­hatynyń tóraǵasy Ardaq Borash, Aqtóbe qalalyq máslıhatynyń depýtaty Aslan Qaıyrǵalıev minberge kóterilip, sóz aldy.

Memleket basshysy bar qaýymǵa jáne sóz sóılegen azamattarǵa rızashylyǵyn bil­dirip, salmaqty, paıdaly oı-pikirler aıtyl­ǵanyn, onyń bári Parlamenttiń, Úki­met­tiń aldaǵy jumysynda eskeriletinin atap ótti.

 

Orynbek О́TEMURAT,

Gúlnar JOLJAN,

«Egemen Qazaqstan»