Naýryz meıramynyń tarıhy tereń hám kúrdeli. Sońǵy shırek ǵasyrda Naýryz meıramynyń tarıhy men qoǵamdyq mańyzy týraly kóp jazylyp júr. Osylardyń ishinde kópshilikke belgili kóne derekkózderine toqtalǵandy jón kórip otyrmyz.
Mysaly, bizdiń jyl sanaýymyzdan buryn jazylyp, Ortalyq Azııa halyqtary arasynda keń taraǵan zoroastra dinı-ǵuryptyq ustanym kitaby «Avesta» jınaǵynda jáne HI ǵasyr týyndysy, ataqty ǵalym Mahmud Qashqarıdyń «Dıýanı luǵat-at-túrik» atty túrki tilder sózdiginde kóne parsy-túrkilerdiń jyl sanaýy jáne Naýryz meıramy haqynda málimetter kezdesedi.
Osy derekterge qarap biz Naýryz meıramynyń kóneligin ańdaımyz. Son- daı-aq ortaǵasyrlyq shyǵys shaıyrlary men oqymystylar Ábý Raıhan ál-Bırýnı, Ibn Balhı, Omar Haıam, Qoja Hafız eńbekterinde jazylǵan málimetterge qaraǵanda, Naýryz meıramyn ejelgi zamanda Iran, Aýǵan, Buqara, Qapqaz, Turan ulysymen shektestip jatqan Túrkistan ólkesi atap ótetini týraly aıtylsa, jazýshy Smaǵul Elýbaı aǵamyz «Bul meıramdy erte kezde Iran-Turan jurtymen birge hrıstıan dinin tolyq qabyldaǵanǵa deıin slavıandar da toılaǵan», deıdi.
Tipti qazirgi jyl sanaýmyz boıynsha HVIII ǵasyrdyń basyna deıin aǵylshyndar jyl basy retinde «26 naýryz» kúnin belgilep kelgeni týraly derek bar. Osy oraıda, jaratylystanýshy mamandar adamzat qoldanyp kelgen shyǵystyq kúntizbelik derekterge súıene otyryp, Naýryz meıramynyń paıda bolǵanyna 5000 jyl dep paıymdaıdy.
Kelesi kezekte este bolatyn dúnıe – Naýryz meıramynyń «Ulystyń uly kúni» dep atalatyn balama uǵymy bar. «Ulys» – degenmiz kóne túrki tilinde «memleket» degen mánge ıe. Dál qazir osy uǵym, osy termın mońǵol tilinde maǵynasyn buzbaı saqtalǵan eken. Olar óz elin, ıaǵnı repýblıkasyn aýyzeki jáne jazba tilde «ulys» dep ataıdy. Iаǵnı Mońǵolııada memlekettiń resmı ataýy «Mońǵol ulys».
1984 jyly Mońǵol Ǵylym akademııasynyń tapsyrysymen tilshi ǵalym Bazylhan Buqatuly daıyndap, Baı-ólkede jaryq kórgen «Mońǵol – Qazaq» sózdiginiń 508-betinde: «Ýls» (ulys) ataýyn qazaq tiline «memleket» dep aýdarsa, Shákárim atamyzdyń Naýryz merekesin sıpattaý jyrynda:
«Ulystyń uly kúninde,
Baı shyǵady balbyrap.
Qasynda jas jetkinshek,
Tulymshaǵy salbyrap.
Kelinshek shyǵar kerilip,
Sáýkelesi saýdyrap.
Qyz shyǵady qylmıyp,
Eki kózi jaýdyrap.
Tútini shyǵar burqyrap», dese jáne de bir el aýzynda saqtalǵan taǵy bir jyrda:
«Ulys kúni kári-jas,
Qushaqtasyp kórisken,
Jańa aǵytqan qozydaı,
Jamyrasyp óristen,
Shaldar bata berisken,
Saqtaı kór dep teristen»,
dep meıramnyń «ulys» ataýyn naqtylaı túsedi. Iаǵnı Naýryz meıramy qazaq tanymynda «Ulystyń uly kúni» retinda saqtalǵan. Sonymen qatar tarıhymyzdaǵy «Joshy ulysy» nemese «Ulyq Ulys» degen tarıhı tirkester biz aıtyp otyrǵan «ulys – memleket» uǵymymen ushtasyp jatyr.
О́tken ǵasyrlardaǵy aýmaly-tókpeli zamanda halqyna qorǵan bolǵan Shaqshaq Jánibek batyr (1693–1752) ólgende qyzy aıtqan joqtaýynda:
«Súbesi súıem qoshqardy,
Ulys kúni soımas pa em,
Tamam sorly toımas pa eń,
Ulys saıyn basyńa,
Jupshyraq jaǵyp qoımas pa em», degen shýmaǵy bizge jetipti. Osyndaǵy «ulys» sóziniń maǵynasy «jyl saıyn», ıaǵnı «Ulystyń uly kúni» bolǵan saıyn basyńa jup-jubymen shyraq jaǵyp eske alar» edim degen mátinde aıtylyp tur.