Naýryz – memlekettik merekesi kóp aı. Halyqaralyq áıelder kúni, Naýryz meıramy el azamattaryn merekelik kóńil kúımen qatar demalys kúnderimen de qýantady. Kelesi jyldan bastap kúntizbedegi «qyzyl kúnge» 15 naýryz qosylmaq, búl kúni elimiz Konstıtýsııa kúnin atap ótedi. Árıne, bir sát damyldap, merekeni atap ótip, kóńildi demdep qoıǵannyń sókettigi joq. Dese de «demalystyń kóp bolǵany eńbek ónimdiligine, jalpy el ekonomıkasyna qalaı áser etýi múmkin?» degen saýalǵa jaýap izdep kórdik.
О́ndirýden – tutynýǵa
Ulttyq statıstıka bıýrosynyń deregine júginsek, byltyr qańtar-aqpan aılary aralyǵynda bólshek saýda aınalymy 2,79 trln teńgeni qurapty. Atap óterligi, I toqsannyń nátıjesinde ol 4,58 trln-ǵa bir-aq kóterilgen. Bul otandastarymyzdyń naýryz aıynda aldyńǵy eki aıdyń ortasha kórsetkishinen 28% artyq – 1,79 trln teńgege jýyq qarajat jumsaǵanyn aıǵaqtaıdy.
Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýtynyń aǵa sarapshysy Ramazan Esenǵazıevtiń sózinshe, naýryz aıyndaǵy mereke kúnderi ekonomıkaǵa ártúrli baǵytta áser etedi. Bir jaǵynan, jumyskerlerdiń edáýir bóligi demalysqa shyǵady. Bul belgili deńgeıde taýarlar men qyzmetter óndirisiniń tómendeýine ákelýi múmkin. Ásirese, munyń keńse men ákimshilik qyzmetkerlerine yqpaly kóbirek.Sonymen qatar úzdiksiz óndiristik sıklmen jumys isteıtin salalardaǵy qyzmetkerlerge bul jaǵdaıdyń áseri az. Olarǵa ónerkásip, kommýnaldyq qyzmet, keıbir medısına mekemeleri men qaýipsizdik qyzmetterin (polısııa, qorǵanys, tótenshe jaǵdaı) jatqyzýǵa bolady.
«Mereke kúnderi saýda, qoǵamdyq tamaqtaný men oıyn-saýyq salalaryna suranys, ádette, artady. Bul túrli jeńildikterdiń usynylýyna, sondaı-aq keıbir qyzmetkerlerge merekelik syıaqylardyń berilýine baılanysty. Nátıjesinde, atalǵan salalarda óndiris kólemi qysqa merzimge ósýi múmkin», deıdi R.Esenǵazıev.
Sarapshynyń aıtýynsha, naýryz aıyndaǵy merekelerdiń ekonomıkaǵa áseri aıtarlyqtaı úlken emes ári qysqa merzimdi sıpatqa ıe. Sebebi standartty demalys kúnderin qospaǵanda, qosymsha demalys kúnderiniń sany nebári 4 kún. Degenmen de sarapshy mereke kúnderi tutynýshylyq suranystaǵy sektorlar utysta bolatynyn joqqa shyǵarmaıdy.
«О́ndiris kóleminiń tómendeýi qyzmetkerlerdiń kóp bóligi demalatyn salalarda baıqalady. Bular: bilim berý, jyljymaıtyn múlik operasııalary, kásibı jáne ǵylymı-tehnıkalyq qyzmet, sondaı-aq qarjy men saqtandyrý salasy. Alaıda bul jerdegi sóz júıeli shyǵyndar týraly emes, iskerlik belsendiliktiń qysqa merzimge tómendeýi týraly bolyp otyr», deıdi sarapshy.
Al ekonomıst Rýslan Sultanovtyń pikirinshe, uzaq mereke kúnderiniń ekonomıkaǵa áserin bir aıdyń aıasynda emes, barynsha keńinen baǵalaý mańyzdy.
«Mereke kezinde baıaýlaý seziledi, máselen, iskerlik belsendilik tómendeıdi. Biraq bul jalpy alǵanda ekonomıkanyń quldyraýyn bildirmeıdi. Munda belsendilik naqty bir ýaqyt aralyǵynda yǵysady. Ekonomıka bir sátke óndiristik rejimnen tutynýshylyq rejimge aýysady. Sondyqtan orta eseppen aı nemese toqsan turǵysynan alǵanda qosymsha syrtqy faktorlar bolmasa, áser beıtarap kúıde bolady», deıdi ekonomıst.
Eńbek ónimdiligi azaıa ma?
Bıyl naýryz aıynda mereke kúnderi men qalypty demalys kúnderin qosa eseptesek, 5/2 jumys kestesindegiler – 13 kún, 6/1 – 9 kún tynyǵady eken. Rýslan Sultanovtyń aıtýynsha, statıstıkaǵa týra qaraǵanda, ónimdilik formaldy túrde azaıady.
«Jumys kúni az bolsa – ónim shyǵarý da tómen. Bul esepteý tetigi. Alaıda uzaq demalystan keıin belsendilik qaıta jandanyp, kóbine kompensasııalyq áser baıqalady», deıdi ol.
Al Ramazan Esenǵazıev bul kúnder eńbek ónimdiligin tómendetpeıtinin jetkizdi.
«Eńbek ónimdiligi degenimiz – bir jumysshynyń belgili bir ýaqyt birliginde (saǵat ne kún ishinde) qansha ónim nemese qyzmet óndire alatynyn aıǵaqtaıtyn kórsetkish. Sáıkesinshe, merekelerge baılanysty jumys kúnderiniń azaıýy eńbek ónimdiligine áser etpeıdi. Ol jalpy óndiris kóleminiń qysqarýyna ákelýi múmkin, biraq eńbek ónimdiligin tómendetpeıdi», deıdi R.Esenǵazıev.
Sarapshynyń paıymdaýynsha, bul kezeńdegi tutynýshylyq suranys iskerlik belsendiliktiń tómendeýin belgili bir deńgeıde óteıdi. Alaıda ony tolyq jaba almaıdy. Sebebi kóptegen jumysshylar mereke kezinde jumysyn ýaqytsha toqtatady.
«Budan bólek adamdar bolashaqta jumsaıtyn qarajatyn mereke kúnderi jaratady. Sondyqtan tutynýshylyq suranys merekeden keıin tómendeýi yqtımal. Osyny eskersek, jekelegen salalardaǵy ósimge qaramastan, jalpy iskerlik belsendiliktiń tómendeýi tolyq ótelmeıdi. Desek te, onyń jyldyq IJО́-ge áseri óte az ári qysqa merzimdi (shamamen 0,1-0,2 paıyzdyq tarmaq). Ol jyl ishinde óndiristik júktemeni arttyrý arqyly ońaı teńgeriledi», deıdi sarapshy.
Rýslan Sultanov ta osyǵan uqsas pikirin bildirdi. Alaıd ol tujyrym shyǵarmas buryn bir sát pen ortamerzimdi ajyrata bilý mańyzdy ekenin aıtady.
«Mereke sátinde, ıá, tutyný deńgeıi artady. Adamdar tamaqtanýǵa, demalýǵa, saparlarǵa kóbirek aqsha jumsaıdy. Biz qonaqjaı halyqpyz ǵoı. Bul qyzmet kórsetý salalaryna serpin beredi. Biraq orta merzimdi turǵydan qaraǵanda, shyǵyndardyń óskenin emes, olardyń qaıta bólingenin bildiredi. Merekede jumsalǵan qarjynyń belgili bóligi basqa kezeńderde jaratylatyn edi. Sol sebepti tolyq óteıdi deýge kelmeıdi. Tek suranys qurylymynyń ózgerýi arqyly ekonomıkalyq qarqyn birshama teńesedi», deıdi R.Sultanov.
Qoryta aıtqanda, naýryzdaǵy merekeler ekonomıkaǵa qysqa merzimdi áser etedi. Bir jaǵynan belsendilik báseńdese, ekinshi jaǵynan tutyný artady. Bul quldyraý emes, ekonomıkalyq belsendiliktiń ýaqytsha qaıta bólinýi ǵana. Sarapshylardyń paıymynan merekeniń jyldyq kórsetkishterge áseri mardymsyz ekenin ańǵardyq.