«Ǵylym komıteti 2025 jyly 29 qyrkúıekte jarııalanǵan 2026–2028 jyldarǵa arnalǵan ǵylymı jáne (nemese) ǵylymı-tehnıkalyq jobalar boıynsha granttyq qarjylandyrý konkýrsynyń 2025 jyldyń 10 qarashasyna deıin uzartylǵanyn habarlaıdy». Ǵylymnan alys oqyrman osy habarlandyrýdan qandaı da bir kiltıpan kórmeýi kádik. Al jalaqysy, jumysynyń bolý-bolmaýy grantqa táýeldi ǵalymǵa alańdatarlyq-aq aqparat. Shyn máninde mundaı konkýrs sáýirdiń 15-ine deıin jarııalanyp qoıýy kerek. Dál osy jerden tutas júıe kúrmele bastaıdy.
Túıtkil
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev ótken aıdaǵy ǵylymı qaýymdastyqpen kezdesýinde naq sol ǵylymdy qarjylandyrý isine tártip kerek ekenin aıtqan edi. «Grant alýshylardy akkredıtteýden bastap qarjylandyrý úderisiniń barlyq kezeńinde kemshilikter kózge kórinip tur. Ǵylymı jumystyń naqty paıdasy, jańashyldyǵy qandaı? Oǵan eshkim bas qatyrmaıdy. Buǵan qosa saraptama uzaqqa sozylady. Jobalar ýaqtyly iske aspaıdy. Úkimet atalǵan máselelerdi egjeı-tegjeı tekserip, jaǵdaıdy túzeý úshin shuǵyl sharalar qabyldaýy qajet», degen edi.
Iá, ýaqtyly iske aspaıdy degennen shyǵady. Negizi granttyq qarjylandyrý konkýrsy 2023 jylǵy 6 qarashadaǵy №563 buıryǵyna saı 15 sáýirge deıin jarııalanýǵa tıis. Biraq mınıstrlikke baǵynysty Ǵylym komıteti eń erte degende tamyz aıynda konkýrs bastalǵanyn habarlaıdy. Qujat qabyldaý shamamen qazan aıynyń ortasyna deıin bolady. Joǵarydaǵy habarlandyrýdan oqyǵanymyzdaı, tipti qarashanyń 10-yna deıin sozylǵan. Osy sátte keı ǵalymnyń jyldyq esep tapsyrýy jaǵalasyp jatady. Odan jedel boldy desek, formaldy tekseris 2 aıǵa sozylady, sóıtip jańa jyl jetedi. Kelesi jyldyń naýryz aıynda resenzııalaýǵa jiberiledi, mamyr-maýsym aıynda ǵana konkýrstyń kelesi kezeńine kimniń ótkeni anyqtalady. Áli Ulttyq ǵylymı keńestiń qaraýy bar ǵoı, bul kezeńde de eki aıdaı qaraıdy. Sonymen, jyl basynda alý kerek grant qarajat tamyz aıynda ǵana qolǵa túse bastaıdy. Álgindeı keshigýden kúzge qaraı alýy da múmkin. Ǵylymı zertteý ınstıtýttarynda ǵalymdardyń negizgi tabys kózi – grant. Al bul bir jylǵa sozylǵandyqtan, ǵalymdar kúnkóristiń qamymen qosymsha jumys isteýge májbúr.
Sheshim
О́tken jyldyń qarasha aıynda Májilis depýtaty Ashat Aımaǵambetov osy túıtkildiń túıini túbegeıli tarqatylǵanyn aıtyp súıinshilegen edi.
«Jobaǵa 36 aıǵa aqsha bólindi. Biraq konkýrs sozylyp, kelisimshart qarashada ǵana jasaldy. Sondyqtan 36 aı bolǵan zertteý merzimi 26 aıǵa deıin qysqarady. Osyǵan baılanysty sol 36 aıǵa eseptelgen zertteýge qajet qarajattyń 100 paıyzynyń is júzinde 70-80 paıyzy ǵana ǵalymǵa jetedi. Sonyń kesirinen ǵalym zertteýdi qysqa merzimge «syǵymdaýǵa» májbúr, zertteý sapasy tómendeıdi, materıal, jabdyq, jalaqy jetpeıdi, kúntizbelik jospar tolyq oryndalmaıdy, qarajattyń bir bóligi bıýdjetke keri qaıtady, ǵalymdar da, memleket te utylady. Bul másele jyldar boıy sheshilmeı kelgen. Sebebi Bıýdjet kodeksi qarajatty kelesi jylǵa avtomatty túrde kóshirýge ruqsat bermeıtin. Byltyr jańa Bıýdjet kodeksin qabyldaǵanda bizdiń usynysymyzben qarjyny kelesi jylǵa tolyq kólemde kóshirýge múmkindik beretin norma qabyldandy. Endi osy múmkindiktiń nátıjesinde «Ǵylym týraly» zańǵa ǵylymı jobanyń merzimi kelisimshart jasalǵan kúnnen bastap esepteledi ári búkil merzimdi tolyq qamtıdy degen normany usynyp, búgin jumys tobynda qabyldadyq», degen depýtat.
Osy ózgeriske sáıkes, endi eger shart qarashada jasalsa da, joba tolyq 36 aı jumys isteıdi. Qarajat ta sol 36 aıǵa tolyq kólemde saqtalady. Eshteńe qysqarmaıdy, joǵalmaıdy. A.Aımaǵambetovtyń aıtýynsha, sonyń nátıjesinde ǵalymdarda turaqtylyq pen josparlaý múmkindigi artady, zertteý sapasy jaqsarady, jalaqy men shyǵyndar tolyq qamtylady, elge qajet ǵylymı nátıjeler tolyq kólemde iske asady, Qazaqstan ǵylymy júıeli túrde nyǵaıady.
Al Matematıka jáne matematıkalyq modeldeý ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri, professor, PhD Berikbol Tórebektiń pikirinshe, bul – qýanatyn nárse emes. «Munda bir máseleni eskerý kerek. Eger konkýrs sáýirde emes, tamyzda jarııalanyp, grant jeńip alǵany kelesi jylǵy tamyzda belgili bolsa, osy aralyqtaǵy jumys isteıtin adamnyń eńbek ótili jazylmaı qalady, sáıkesinshe zeınetaqy qoryna, medısınalyq saqtandyrý qoryna aqsha jiberilmeı, jumys istemegen adam sııaqty bolady. Munyńyz – úlken kedergi. Osy turǵydan alǵanda máseleniń sheshimi – joǵaryda depýtat aıtqandaı, shart jasalǵan ýaqyttan bastap merzimdi, qarjyny esepteý emes, konkýrsty ýaqytynda jarııalaý, der kezinde laıyqtyny anyqtaý. Áıtpese jyl saıynǵy «jyr» jalǵasa beredi. Ýaqtyly konkýrsty jarııalamaý nege úrdis alyp ketken? Sebebi mınıstrliktiń, sonyń ishinde Ǵylym komıtetiniń konkýrsty kesh jarııalaǵanyna eshkim jaýap bermeıdi», deıdi professor B.Tórebek.
Onyń oıynsha, ǵylymı jobalardy resenzııalaý deńgeıi tym tómendedi. Budan resenzııanyń sapasy kúrt túsip ketken, bári birizdi, tanysqa tartý jaǵdaılary bar. Úsh jyl buryn resenzııa beretin adamdarǵa beriletin qarjynyń kólemin azaıtyp tastady, sodan bolýy múmkin, qazir kóbine sheteldikter emes, qazaqstandyqtar resenzııalaıdy. Ekinshiden, ǵylymı jetekshige qoıylatyn talap ta álsirep ketti, buǵan deıin bul joǵary bolatyn. Qazir ǵylymı dárejesi bar kez kelgen adam joba jetekshisi bola bere alady.
«Menińshe, granttyq qarjylandyrý merzimi 3 jylǵa jarııalanatyn bolǵandyqtan, osyndaı máseleler týyndap jatyr. Ǵylymnyń kóptegen salasynda zertteýdiń nátıjesin 3 jylda kórý múmkin emes. Onyń bir jyly joǵaryda aıtylǵandaı bıýrokratııaǵa ketse, ǵylym qaıda qalady? Mysaly, men 4 jyl Belgııada jumys istep keldim. Sonda baıqaǵanym, onda granttyq jobalar 7 jylǵa beriledi. 7 jyl merzim ótken soń tıisti komısııa jobany sátti oryndaldy dep eseptese, taǵy 7 jylǵa jańa konkýrssyz jalǵastyrýǵa usynys beredi. Álemdik tájirıbe degennen shyǵady, shetelderde de granttyq qarjylandyrý konkýrsynyń ótkizilý merzimi 7-8 aıǵa sozylady, muny tabıǵı qubylysqa balaýǵa bolady. Biraq eń mańyzdysy ári basty ereksheligi – onda konkýrs ýaqytynda bastalady. Ǵylymdaǵy qarjylandyrýdyń turaqsyzdyǵy saldarynan salaǵa jastardy tarta almaı jatyrmyz, qyzyqpaıdy, yntalanbaıdy, tabysy joǵary jaqqa ketedi», dedi ǵalym B.Tórebek.
Ýáj
Biz Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligine «Nege granttyq qarjylandyrý konkýrsy buıryqqa bekitilgendeı 15 sáýirge deıin emes, jyl saıyn kesh jarııalanady?» dep suraý saldyq. Mınıstrlik bizge bergen jaýabynda ǵylymı jobalar men baǵdarlamalardyń iske asyrylý merzimin kelisimshart jasalǵan kúnnen bastap esepteý jóninde usynys engizgenin, atalǵan usynys qazirgi ýaqytta Parlament Májilisinde qoldaý taýyp, tıisti zańnamalyq jáne uıymdastyrýshylyq sharalar qabyldanyp jatqanyn jazǵan.
«Granttyq jáne baǵdarlamalyq-nysanaly qarjylandyrý qarajatyn tikeleı Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi júzege asyrmaıtynyn atap ótemiz. Qarjylandyrý Qarjy mınıstrligi arqyly belgilengen tártippen bólinedi. Osy baǵyttaǵy jumys jalǵasyp, másele zańnamaǵa tıisti ózgerister engizý arqyly sheshiletin bolady», delingen mınıstrlik jaýabynda.
Jalpy, bıýdjetten qarjy alatyn jurttyń bárine belgili, qarajat 1 jyl buryn josparlanady, aldyn ala suraý salynady, Qarjy mınıstrligi qaraıdy, durys-burysyn tekseredi, smetasynda suraqtar bolsa, túzetýge qaıtarylady, aqsha suraǵan uıym ony durystap taǵy jibererýi kerek. Túptep kelgende qaǵaz jumystary ǵoı qol baılaıtyn.
Túıin: Sonda ǵylymı jumys óziniń jarq eter sátin kútip qos mınıstrliktiń ortasynda dopsha domalap júredi eken ǵoı. Ras, Úkimet otyrystarynda jıi aıtylatyndaı, ǵylymǵa beriletin qarjy burynǵydan birneshe ese ulǵaıdy. 2024-2026 jyldarǵa 703 mlrd teńge bólingen. Qysqasy, san bar, sapa qaıda? Bul ispen dáleldenetin, áıtpese sózben sıyrquıymshaqtana beretin másele bolyp-aq tur.