Kóshi-qon úderisine keshendi kózqaras kerek

Kásibı mıgrasııa degenimiz ne?

Ulan-ǵaıyr aýmaqty ıelengen eli­miz úshin kóshi-qon úderisin tıimdi retteıtin memlekettik saıasatty ustaný – ekonomıkalyq ári demografııalyq turaqtylyqty qamtamasyz etý ǵana emes, sondaı-aq ulttyq qaýipsizdik turǵysynan da asa mańyzdy mindet.

Ulttyq statıstıka bıýrosynyń keıingi (2025 jylǵy) jarııalaǵan mıgrasııalyq kórsetkishterine nazar aýdarsaq, kóshi-qon almasýynyń negizgi bóligin TMD elderi júzege asyrǵan. Barlyq kelýshilerdiń – 81,8, al ketkenderdiń 71,8 paıyzy osy elderge tıesili. Oǵan qosa Qazaqstanǵa Qytaı, Mońǵolııa jáne Germanııadan kelýshiler jıilese, elden kóshken azamattar kóbine Germanııa, Polsha jáne AQSh-ty tańdaǵan.

2024 jylmen salystyrǵanda, Qazaq­stannan shyǵýshylar sany 40,2 paıyz­ǵa azaıyp, al elge kelgender sany 18,9 ­pa­ıyzǵa tómendedi. Deı turǵanmen, ashyq derekkózderde shekara asyp, elden kóshkenderdiń arasynda joǵary jáne orta kásiptik bilimi bar otandastarymyz basym ekeni jazylǵan. Olardyń qatarynda tehnıkalyq, ekonomıkalyq, pedagogıkalyq baǵyttaǵy mamandar bar.

Ekonomıst Rahymbek Abdrahmanov Facebook áleýmettik jelisindegi paraq­sha­synda elden bilikti kadrlardyń ketýi jaı ǵana kóshi-qon úrdisi emes, bul eldiń zııatkerlik áleýetine, ekonomıkalyq damýy­na jáne bolashaq básekege qabilettiligine tikeleı áser etetin alańdatarlyq qubylys ekenin atap ótedi.

«Eger 90-jyldary halyqtyń kóshi-qony kóbine etnıkalyq sıpatta bolsa, ıaǵnı negizinen orystar, nemister jáne basqa da etnos ókilderi qonys aýdarsa, búginde bul ekonomıkalyq ári kásibı mıgrasııaǵa aınaldy. Elden endi etnos­tar emes, bilikti kadr men kapıtal ketip jatyr. Onyń ústine shyǵyn kólemi de aıtarlyqtaı: keıingi 20 jylda el 336 myń tehnıkalyq mamandy, 130 myńnan asa pedagogti, shamamen 70 myń medısına qyzmetkerin joǵaltty. Dál osy mamandar ekonomıka men áleýmettik júıeniń negizin quraıdy. Bul endi jaı ǵana halyqtyń kóshi-qony emes, bul – adam kapıtalynyń júıeli túrde ketýi. Azamattardyń Qazaqstannan kóshýge nıettenýiniń sebebi – ekonomıkalyq tetik. Iаǵnı joǵary jalaqy, mansaptyq ósý múmkindigi, sapaly medısına men bilimge qoljetimdilik, sybaılas jemqorlyq deńgeıiniń tómendigi», deıdi sarapshy.

Paradoks dúnıe bar. Májilis de­pýtattarynyń keıingi úsh jalpy otyry­syn­daǵy saýaldaryn zerdelep qarasaq, basym kópshiliginde kadr tapshylyǵy problemasy kóterilgen. Máselen, depýtat Temir Qyryqbaev aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy túıtkildi qaýzaı kele, agrosektorda malshy, saýynshy, mehanızator, veterınar, agronom, zootehnık sekildi mamandardyń jetispeýshiligi bar ekenin jetkizedi. Májilismen Ulasbek Sádibekov múgedektigi bar jandardy jan-jaqty qoldaý tetigin aıta kele, logoped, defektolog sekildi beıindi mamandar tapshylyǵyn alǵa tartady. Al Erlan Saıyrov depýtattyq saýalynda eldegi monoqalalarda dárigerler qajet ekenin kórsetedi. 

Immıgrasııa – ekonomıkalyq qajettilik emes

Taǵy bir másele: Májilis depýtaty Amanjol Áltaı eńbek mıgrasııasyn áli de retteý kerek ekenin aıtady. Onyń málim­deýinshe, elimizdegi eń iri aýdandarda jumysshylardyń jetispeýshiligi seziledi.

«Ulytaý aýdany – aýmaqtyq kólemi boıynsha elimizdegi eń iri aýdandardyń biri. Soǵan qaramastan, aýdan halqy óte sırek ornalasqan, jalpy sany – shamamen 11 myń adam. Osyndaı keń aýmaqta aýyl sharýashylyǵy óndirisin júrgizý úshin eńbek resýrsynyń jetispeýshiligi negizgi máselelerdiń birine aınaldy. Sharýalar kórshiles memleketterden, atap aıtqanda, О́zbekstan men Qyr­ǵyz­­stannan eńbek mıgranttaryn tartý tá­jirıbesin qoldanyp otyr. Bul tájirı­be sharýashylyqtardyń óndiristik kóle­min saqtaýǵa jáne arttyrýǵa oń áserin tıgizgen. Alaıda qoldanystaǵy zańnamaǵa sáıkes, Qazaqstan Respýblıkasynyń azamaty óz atyna eń kóbi 5 shetel azamattaryn ǵana tirkeı alady jáne olar tirkelgen mekenjaıda ǵana jumys is­teý­ge quqyly. Mysaly, eńbek mıgranty aýyldaǵy turǵyn úı mekenjaıyna tirkelse, sharýashylyqtyń egistik alqap­tarynda nemese jaıylymdarynda jumys isteýi zańnamalyq turǵydan qıyndyq týǵyzady», deıdi májilismen.

Depýtat Aýyl sharýashylyǵy mı­nıs­tr­liginiń suranysy boıynsha maýsymdyq jumysshylarǵa arnap beril­gen 6 myń kvotanyń tek 3,5 myńy ıge­­rilýi­ne osyndaı jaǵdaılar sebep bolyp otyrǵanyn atap ótedi. Muny eskere kele, Amanjol Áltaı suranysqa negizdelgen ıkemdi kvota júıesin engizýdi usyndy.

Halyqaralyq tájirıbede, bul ońtaı­ly tetik sanalady. Esesine, saladaǵy naq­ty qajettilikter jabylady. Bizde de sheteldik jumys kúshiniń eldegi bos jumys oryndaryn tolyqtyrǵany eńbek naryǵy úderisiniń úzdiksiz ilgerileýine kómektesedi. Ekonomıkalyq ósimdi yntalandyrady. Desek te jergilikti halyqpen básekelestik kúsheıetinin, áleýmettik ınfraqurylymǵa júkteme artatynyn este ustaý kerek.

Sebebi ımmıgrasııa men emıgrasııa – tek ekonomıkalyq qajettilik emes, ol saıası jáne áleýmettik faktorlarmen, demografııamen tyǵyz baılanysty kúrdeli úderis. Sondyqtan bul másele memleketke naqty eki mindetti júkteıdi. Aldymen bilikti kadrlardy elde ustap qalý, ekinshisi – shetelden keletin eńbek mıgranttaryn tıimdi ıntegrasııalaý.

Kóleńkeli eńbek naryǵy rettelse ıgi...

Olaı deýimizge eńbek mıgrasııa­syn­daǵy zańbuzýshylyqtar sebep bolyp otyr. IIM Kóshi-qon komıtetiniń ókilderi bergen málimetke súıensek, syrtqy mıgrasııada kóshi-qon zańnamasyn buzý deregi jıi kezdesedi. Máselen, ótken jyly bul derek 91 myńnan assa, bıylǵy úsh aıda 15,5 myńǵa jetken.

– Qazaqstan eńbek mıgrantta­ryn qabyldaýda TMD elderi arasynda ekinshi orynda, al Dúnıejúzilik banktiń Doing Business reıtınginde 190 memlekettiń arasynan 25-orynǵa jaıǵasty. Álemdegi geosaıası jaǵdaıǵa baılanysty Qazaqstanǵa keletin shetel­dikter sany jyl saıyn artyp keledi. Izinshe eńbek mıgranttarynyń sany da ósip otyr. Kóshi-qon qyzmeti men eńbek ınspeksııasy olardyń zańdy jumys isteýin turaqty tekseredi. Jyl basynan beri elge 3 mln 184 myńnan asa sheteldik keldi. Onyń ishinde 124 myńnan astamy jumys isteý maqsatynda ýaqytsha turýǵa ruqsat nemese eńbek vızasy negizinde boldy. Olardy baqylaýda ustaý úshin «Mıgrant» jáne «Nelegal» jedel-aldyn alý is-sharalary turaqty ótkiziledi. Nátıjesinde, eńbek qyzmetin buzǵany úshin 2 772 sheteldik jaýapkershilikke tartyldy (2025 jyly – 16 651), – dedi Kóshi-qon qyzmeti komıteti Syrtqy kóshi-qon basqarmasynyń aǵa ınspektory Azarııa Shúkibaeva.

Mıgrasııalyq aǵyndaǵy máseleniń­ biri – kóleńkeli eńbek naryǵy. Keıbir ju­mys berýshiler sheteldik jumys­shy­lar­dy zańdy túrde rásimdemeıdi. Bul baqylaýdy qıyndatady. Jaqynda ǵana «Mıgrant» jedel-profılaktıkalyq is-sharasy barysynda 500-den asa kásip­ker sheteldik jumys kúshin zańsyz paıda­lanǵany úshin jazalandy. Jalpy aıyp­pul kólemi 200 mln teńgeden asty.

Reıdtiń kúshimen 1 500 shetel aza­matynyń elde bolý merzimi qysqar­tylyp, 1 200-ine elden shyǵarý týraly sot sheshimi qabyldandy. Olardyń 121-i májbúrli túrde deportasııalandy. Arasyndaǵy segizi radıkaldy aǵym ókilderi retinde tanyldy. Barlyǵyna 5 jylǵa Qazaqstanǵa kirýge tyıym salyndy. Qatty alańdatarlyǵy – izdeýde júrgen 22 shetel azamatynyń ustalǵany. Olar túrli qylmysqa qatysty  kórshi elderde izdeýde bolǵan.

– Qazaqstan zańsyz kóshi-qonǵa qarsy kúreste halyqaralyq yntymaqtastyqtyń mańyzyn túsinedi. Bul baǵyttaǵy tıimdilik halyqaralyq jáne ulttyq deńgeıdegi birlesken áreketterge baılanysty. Sonyń negizinde elimiz 22 memleketpen 20 readmıssııa (zańsyz kóshi-qonǵa qarsy kúrestegi tıimdi sharalardyń biri) kelisimine qol qoıǵan, al taǵy 28 joba – kelisý satysynda. Jalpy respýblıkamyzda eńbek mıgranttarynyń quqyqtary Konstıtýsııa, halyqaralyq kelisimder, «Halyqtyń kóshi-qony týraly» zańy jáne Eńbek kodeksi negizinde qorǵalady. Negizgi qaǵıdalar – teń eńbekaqy, qaýipsiz eńbek jaǵdaılary men áleýmettik saqtandyrý. Alaıda ótken jyly zańdy belshesinen basqan 18 830 sheteldik, jyl basynan beri 4,2 myńnan asa adam elden deportasııalandy, – dedi Azarııa Shúkibaeva.

Aldaǵy ýaqytta kóshi-qon úderisi odan ári kúsheıýi múmkin. Sebebi sıfr­lan­dyrý, qashyqtan jumys isteý joly azamattardyń geografııalyq táýeldili­gin azaıtyp otyr. Sondaı-aq aımaqtyń klı­mattyq ahýaly da jańa mıgrasııa­lyq tol­qynǵa qýat bolýy yqtımal. Demek emı­grasııa hám ımmıgrasııa másele­sin jan-jaqty zerttep, teńgerimdi saıasat qa­lyp­tastyrý – kezek kúttirmeıtin másele.