Qazaqstannyń atom energetıkasy: Qazba ýrannan AES-ke deıingi tolyq sıkl

Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti 2014 jylǵy 11 qarashadaǵy «Nurly Jol – bolashaqqa bastar jol» atty Qazaqstan halqyna  Joldaýynda «Halyqaralyq valıýta qory men Dúnıejúzilik bank tarapynan 2014 jáne odan keıingi eki jylda álemdik ekonomıkanyń damýynda boljam tómendeý jaǵyna qaraı qaıta qaralǵany belgili. Sondyqtan keıbir pozısııalardy jedel túrde qaıta qarap, sondaı-aq, aldaǵy kezeńderdiń josparlaryna túzetýler engizý qajet» ekendigin atap ótken. Elbasynyń tapsyrmasy boıynsha Úkimet «Nurly Jol» Jańa Ekonomıka­lyq Saıasatyn – damýdyń aýqym­dy baǵdarlamasyn ázirlep, iske asyrýda. Bul ekonomıkalyq saıa­sat kontrsıkldyq sıpatqa ıe jáne otandyq ekonomıkadaǵy qurylymdyq reformalardy jalǵastyrýǵa baǵyttalady. Álemdik atom energetıkasy­nyń damýy óz bastaýyn KSRO-da 1954 jyly Obnınsk qalasynda ­qýa­ty nebári 5 MVt bolatyn álem­degi alǵashqy atom elektr stansasyn paıdalanýǵa qosýdan alady. HH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda Eýropa men Amerıkanyń damyǵan elderinde, sondaı-aq, Japonııada AES qurylysy qarqyndy damı bastady. Sońǵy eki ǵasyrdyń aralyǵynda álemdegi jumys istep turǵan atom bloktarynyń sany birneshe júzge jetti, bul rette keıbir elderde atom energııasynyń elektr energııasyn óndirýdiń jalpy teńgerimindegi úlesi edáýirge ósti, mysaly, Fransııada – 75%-ǵa jýyq. 2013 jyly álemniń bar­lyq AES-terinde 2359 teravatt-saǵat (TVt/saǵ) elektr energııasy óndirildi, bul álemdik elektrgenerasııa kóleminiń 11%-ǵa jýyǵyn quraıdy. Qazirgi ýaqytta álemde jıyn­tyq qýaty 378 GVt-qa (el.) jýyq 437 atom reaktory jumys isteıdi. Sonymen qatar, negizinen Azııa óńirinde – Qytaı, Úndistan, Oń­tús­tik Koreıa, Túrkııa, BAÁ jáne t.b. elderde 67 blok salynýda. Atom energııasy jónindegi halyq­aralyq agenttiktiń (MAGATE) boljamy boıynsha, bolashaqta 2030 jylǵa qaraı álemde atom qýatynyń kólemi 2 ese artpaq jáne 700 GVt-dan asyp túspek. Atom stansalaryn kezeń-kezeń­men jabýdy júzege asyryp, olar­­­dy almas­tyrýdy izdestirip jat­­qan el­der­diń ózinde ıadrolyq energetıka ulttyq energetıkalyq strategııanyń quramdas bóligi bolyp qala beredi. Atom energııa­sy kómirqyshqyl gazynyń shy­ǵa­ryndylaryn azaıtý jónin­degi iri aýqymdy sharalardy iske asy­rý boıynsha azdaǵan múmkin­dikterdiń birin beredi. Búgingi tańda Qazaqstandaǵy elektr energııasy óndirisiniń basym bóligi organıkalyq otyn jaǵatyn elektr stansalarynda shoǵyr­landyrylǵan, bul – belgilengen qýattyń 87%-ǵa jýy­ǵy. Bul rette Qazaqstanda elektr energetıkasynyń qazirgi negizin kómirmen jumys isteıtin JES quraıdy, olar 74 %-ǵa jýyq elektr energııasyn óndiredi. Sonymen birge, kómirmen ju­mys isteıtin JES-terde kúkirt­ti gaz, azot oksıdi, kómir­tegi, kómir­sýtegi jáne kúl toza­ńy­nan tura­tyn zııandy zat­tar­­dyń jyldyq jıyntyq shyǵa­ryndylary 1000 MVt bolyp bel­gilengen qýat­qa 165 myń tonnaǵa deıin quraı­tyndyǵyn aıta ketý qajet. Mun­daı shyǵaryndylar AES-te múl­de joq. Budan bas­qa, kómirde ár­daıym tabıǵı radıo­­ak­tıvti zattar bolady jáne kó­mir janǵan kezde olar tutas­­taı syrtqy ortaǵa túse­di. Osy­laısha, qorshaǵan ortany lastaý deńgeıimen baılanys­ty JES-ten ke­letin naqty qa­ýip AES-ten keletin yqtımal qaýip­ten anaǵurlym joǵary, ıaǵnı qa­lyp­ty jumys istegen jaǵdaıda atom stan­sasy eń taza bazalyq ener­gııa kóz­deriniń biri bolyp tabylady. Damyǵan birqatar elderdiń energetıka salasyn damytý baǵ­darlamalaryna jasalǵan taldaý Qazaqstan Respýblıkasynyń ártúrli energııa kózderin úılesimdi paıdalanýǵa baǵyttalǵan, jalpy jáne ekologııalyq qaýipsizdikke kepildik beretin, ekonomıkalyq tıimdilik qaǵıdalaryn birik­ti­retin energetıka salasyn damytý strategııasyna túzetý engizýdiń mańyzdy ekenin kórsetedi. Búginde Qazaqstan ıadrolyq energetıka baǵdarlamasyn iske asyrý týraly sheshim qabyldaǵan jáne belsendi túrde qajetti ın­fra­qurylym quryp jatqan elder­diń sanatyna jatady. Atom elektr stansalaryn salý qajet­tigi jaıly Qazaqstan Respýb­lıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazar­baev óziniń sóılegen sózde­rinde birneshe ret atap kórsetti. Qazirgi ýaqytta Qazaqstan tabı­ǵı ýran óndirisi boıynsha álemde kósh bastap keledi. 2009 jyly elimiz ýran óndirisi bo­ıynsha álemde birinshi orynǵa shyǵyp, tabıǵı ýrannyń álemdik naryǵynda óziniń ozyq pozısııasyn saqtap tur. Qazaqstan álemdik ýrannyń 40%-ǵa jýy­- ǵyn shyǵarady. Barlanǵan ýran qorynyń kólemi boıynsha Qazaq­stan álemde 2-shi orynda: barlyq barlanǵan ýrannyń álemdik qorynyń 12%-y nemese shamamen 875 myń tonnasy Qazaqstannyń jer qoınaýynda shoǵyrlanǵan. Qorlardyń basym bóligi ýran mólsheri 0,1 %-dan az kemitilgen rýdalarǵa jatady. Degenmen, ken oryndaryn jerasty uńǵymalyq siltisizdendirý ádisimen óńdeýdiń biregeı tásili Qazaqstannyń ken oryndaryna óndirýdiń ózindik quny boıynsha ken oryndaryna baı Kanada jáne Avstralııamen básekeles bolýyna múmkindik beredi. Budan basqa, dástúrli taý ádisimen salystyrǵanda ken oryndaryn jerasty uńǵymalyq siltisizdendirý ádisimen óńdeý qorshaǵan ortaǵa keltiriletin zııandy aıtarlyqtaı azaıtady, qan­daı da bir shań bólý kózde­rin tolyǵymen boldyrmaıdy jáne radıo­aktıvti zattardyń atmos­feraǵa taralýyn ondaǵan ese azaı­tady. Qazaqstan Respýblıkasynda ýran óndirisin belsendi túrde arttyrý kezeńinen keıin atom salasyndaǵy basym baǵyt jeke resýrstyq bazany paıdala­natyn aıaqtalǵan ıadrolyq otyn sıklin qurý bolyp tabylady. Atom ónerkásibinde sıkldi tuıyqtaý men joǵary tehnologııalyq qaı­ta bólýdi iske asyrý úshin Qazaq­standa qazirdiń ózinde ma­ńyz­dy artyqshylyqtar – resýrs­tyq baza men tehnologııalar bar. Qazirgi kezde «Qazatom­óner­kásip» UAK» AQ tiginen ınte­grasııalanǵan ıadrolyq otyn sıkli keshenin qurý jumystaryn júrgizýde. Ýran óndirý jáne otyn tabletkalaryn shyǵarý sııaqty qolda bar sıkl býyndaryn paıdalana otyryp, qazirgi ýaqytta álemdik jetekshi kompanııalarmen seriktestikte ýrandy konversııa­laý jáne baıytý, jylý bólgish jınaqtardy shyǵarý salasyndaǵy birlesken jobalar boıynsha jos­parlar iske asyrylýda. Qazaqstanda Úlbi metallýrgııa zaýyty ornalasqan, onda atom energetıkasynyń, elektron­dy, aeroǵarysh, metallýrgııa óner­kásibiniń jáne basqa da qyz­met sala­larynyń qajetteri úshin jo­ǵary tehnologııalyq ýran, berıllıı, tantal ónimi shyǵarylady. Zaýyttyń AES-terge arnalǵan ıadrolyq otyn quraýyshtaryn jasap shyǵarý tehnologııalary boıynsha 50 jyldan astam tájirıbesi bar. Búginde zaýyt ýran dıoksıdi untaqtary men otyn tabletkalarynyń sertıfıkaty bar óndirýshisi bolyp tabylady jáne quramynda ýrany bar ónimdi AQSh, Eýropa, Qytaı jáne Japonııanyń álemge tanymal jetekshi kompanııalaryna jetkizedi. Bolashaqta zaýytta azııa­lyq aımaqtyń AES-teri úshin jetkiziletin ıadrolyq otyn shyǵaratyn óndiris qurý josparlanýda. Bul zaýytty qurý kezinde barynsha tehnıkalyq damyǵan elderdiń qataryna kiretin elderde ǵana bar qazirgi zamanǵy ıadrolyq tehnologııalar paıdalanylady. Atom salasynyń ǵylymı-teh­nıkalyq aıasy «Ulttyq ıadro­lyq or­talyq» RMK, «Iаdrolyq fı­zı­ka ıns­tıtýty» RMK, «Qaz­atom­ónerkásip» UAK» AQ (Joǵa­ry teh­nologııalar ınstıtýty), «Iаdrolyq tehnologııalardyń qaýip­sizdigi» ǵylymı-tehnıka­lyq or­talyǵy sııaqty maman­dan­dy­rylǵan ǵylymı jáne teh­nı­kalyq uıymdarda shoǵyr­lan­ǵan. Bul uıymdar energetıkada, óner­kásipte, medısınada, aýyl shar­ýa­shylyǵynda qazirgi zaman­ǵy ıadrolyq-fızıkalyq tehnologııalardy tıimdi damytý men engizýge negiz bolyp tabylady jáne atom energetıkasyn damytý men onyń qaýipsizdigi sala­syndaǵy zertteýlerdi qamtamasyz etedi. Sondaı-aq, Qazaqstannyń ıadro­­lyq-energetıkalyq qondyr­ǵylardy paıdalanýdaǵy táji­rı­besi mol ekenin aıta ketken jón. 1972-1999 jyldary Keńes Odaǵyndaǵy alǵashqy shapshań neıtrondardaǵy tájirıbelik-ónerkásiptik reaktor – BN-350 reaktory paıdalanyldy. Qazirgi ýaqytta ony paıdalanýdan shy­ǵarý júzege asyrylýda. Qazaqstanda atom salasyn bas­­qarýdyń damyǵan memle­ket­­tik qurylymy bar. Búginde jýyq­ta qurylǵan Energetıka mınıs­­trligi atynan Qazaqstan Respýb­­lıkasynyń Úkimeti atom ener­gııasyn paıdalaný sala­syn­daǵy memlekettik saıasat­ty iske asyrý úshin jaýap­ker­­shi­likti mindet atqarady. Qazir­gi ýaqytta qoldanystaǵy qury­lym­ǵa qosymsha atom elektr stan­­sa­syn salýǵa arnalǵan maman­dandyrylǵan basqarýshy kompanııa qurylýda. Qazaqstanda atom elektr stansasyn salý máselesi sońǵy 20 jyl ishinde qaralyp kele jatqanyn aıta ketken jón. 1997 jyly eldiń quzyrly organdary Balqash kóli janyndaǵy Úlken kentiniń aýdanynda qýaty 640 MVt bolatyn AES salý máselesin zerdelegen bolatyn. Tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdeme ázirlendi (VVER-640 reaktor qondyrǵysy negizinde), alaıda ony salý týraly sheshim qabyldanǵan joq. 2006 jyly Aqtaý qalasynda AES qurylysynyń jobasyn iske asyrý úshin «Atom stansalary» Qazaqstan-Reseı kompanııasy» AQ quryldy. Kásiporyn «Mańǵystaý oblysynda VBER-300 reaktor qondyrǵysy bar atom stansasyn salý» TEN-in ázirledi. TEN memlekettik ekologııalyq saraptamany qosa alǵanda, zańnamamen belgilengen kelisýler men qory­tyndylardan ótti. Keıinnen joba jó­nindegi jumystar Reseı Federasııasymen VBER-300 reaktor qondyrǵysyndaǵy AES-ti birlesip jobalaý jáne salý jóninde úkimetaralyq kelisim qabyldaý qajettigine baılanysty toqtatyldy. 2006 2009 j.j. Ulttyq ıadro­lyq ortalyq Qazaqstan Respýb­lıkasynda AES salýdy negizdeýde tehnıkalyq-ekonomıkalyq zert­teýler oryndady. Buǵan de­ıin oryndalǵan zertteýlerdiń nátı­je­leri Qazaqstandaǵy AES-tiń orna­la­satyn jeri men konfıgýra­sııasyn tańdaýǵa negiz boldy. On­yń ústine Qazaqstan energo­júıe­siniń konfıgýrasııa­sy men onyń damýyn, sonymen qatar, ıadrolyq reaktorlar jobalarynyń qazirgi zamanǵy damýyn nazarǵa ala oty­ryp, bolashaq AES-terdiń qura­mynda birlik qýaty 600 1000 MVt jeńilsýly reaktorlardy paıdalanýdyń maqsatqa laıyqtylyǵy anyqtaldy. 2013 jyly Prezıdenttiń tap­syrmasymen Úkimet komıs­sııasy men úkimetaralyq ju­mys tobynyń AES ornalasatyn jerdi tańdaý jónindegi jumy­sy uıymdastyryldy, jumys nátıjesi boıynsha stansanyń ornalasatyn aýdandary men reak­tor­dyń tıpi jóninde keńes­ter berildi. Jumys tobynyń negizgi sheshimi Balqash kóliniń jaǵalaýynyń ońtústik-baty­syn­daǵy Úlken kenti AES ornalastyrý úshin barynsha qolaıly oryn degen tujyrym jasady. Sol sııaqty, atom stansasyn salýǵa elimizdiń soltústik-shyǵysynda ornalasqan Kýrchatov qalasynyń da aýdany jaramdy bolyp tabylady. 2014 jyly mamyrda Qa­zaq­stan Respýblıkasynda atom elektr stansasyn salý boıynsha birinshi kezekti is-sharalar jospary bekitildi. Josparǵa sáıkes eki aýdan úshin (Kýrchatov q. men Úlken k.) AES salýdyń tehnıkalyq-ekonomıkalyq negiz­demeleri ázirlenedi, olardyń nátıjeleri boıynsha jergilikti bıliktiń ókiletti organdarynyń kózqarasyn eskere otyryp, Qazaq­stan Úkimetiniń AES salý týraly túpkilikti sheshimi qabyldanady. Atom energetıkasyn qurý kez kelgen memleket úshin aýqymdy, qymbat ári óte kúrdeli mindet ekendigi sózsiz. Bul rette, qazirgi zamanǵy AES tehnıkalyq deń­geıi, belgilengen qýatynyń paı­dalanylý koeffısıenti, qaýip­sizdik jáne basqarý júıesi ja­ǵy­nan óte qatań talaptar sheń­­­berinde jáne de bútindeı alǵan­da, MAGATE maquldaǵan eń jo­­ǵa­rǵy ha­lyq­aralyq ól­shem­der­diń deńgeıinde bola­tyn­dy­ǵyn atap aıtqan jón. Bú­gin­gi tań­da Qazaqstan ıadrolyq teh­nologııa­lardyń negizgi ázirleýshisi jáne jetkizý­shisi bolyp tabylatyn elder­men yntymaqtastyqty keńi­nen qalyptastyrýǵa múm­kindik beretin birqatar halyq­aralyq kelisimder bekitti. Sóz sońynda Qazaqstanda AES paıdalaný eldiń energetıkalyq qaýipsizdigin uzaq merzimdi pers­pektıvada qamtamasyz etýge, sonymen qatar, zııandy zattardyń qorshaǵan ortaǵa shyǵýyn azaı­týǵa, qoryta kelgende, Qazaq­stannyń álemniń básekege qabi­letti 30 eliniń qataryna kirýine yqpal etetinin atap ótken jón. Baqytjan JAQSALIEV, Energetıka vıse-mınıstri.