Jarqyraıdy Kýala-Lýmpýr ottary
Máńgi jasyl Malaızııadaǵy 10 kúndik saparymyzdyń sońǵy eki kúni el astanasy Kýala-Lýmpýr qalasynda ótti. Qazirgi tańdaǵy Azııadaǵy eń qarqyndy damyp kele jatqan iri megapolıstiń álemge áıgili Petronas egiz munarasyna baılanysty ótken maqalamyzda qysqasha aıtqan bolatynbyz. Kýala-Lýmpýrda budan basqa da kóz jaýyn alatyn kórikti jerler barshylyq-aq.
Búgingi álemge áıgili megapolıs 1857 jyly qalaıy óndirýshilerdiń shaǵyn eldi mekeni bolatyn. Osy rette aıta ketetin bir másele, Kýala-Lýmpýr qalasy tabıǵı qalaıy keni qyrtysynyń ústinde turǵan kórinedi. Sondyqtan, mamandardyń aıtýynsha, bul qalada jer silkinisiniń qaýpi joq. Alǵash qalaıy kenishin ashqan qytaı osy jerde úlken zaýyt salǵan. Bul zaýyt kúni búginge deıin jumys isteıdi. Qazir ol zaýytqa alǵash qalaıy kenin ashýshy qytaıdyń shóbere qyzy ıelik etedi. 1880 jyly Kýala-Lýmpýr eldi mekeni Selangor sultanatynyń astanasy bolyp jarııalandy. Al 1895 jyly aǵylshyn otarshyldary bul qalany Malaı shtattary federasııasynyń astanasy dep jarııalady. 1957 jyly Kýala-Lýmpýr aǵylshyn otarshyldarynan azattyq alǵan táýelsiz memleket – Malaı federasııasynyń astanasy bolyp jarııalansa, 1963 jyly Malaızııa astanasy atandy. Bul qalanyń aty Malaı tilinen aýdarǵanda «las ózek» degen uǵymdy bildiredi. Iаǵnı, Kelang jáne Gombak ózenderiniń toǵysqan laısań jerine ornalasqan.
Qazir Malaızııa astanasynda 2 mıllıonǵa tarta, al qala syrtyndaǵy eldi mekenderdi qosqanda 6 mıllıonnan astam halyq turady. El astanasynda Malaızııa halqynyń negizin quraıtyn 3 iri etnos erekshelikterin aıqyndaıtyn – malaı, qytaı jáne úndi halyqtary ókilderi kóp ornalasqan aýdandar bar. Kýala-Lýmpýr – tarıhı jáne búgingi zamannyń arhıtektýralyq úlgileri erekshe úılesim tapqan qalalardyń biri. Osy rette, Býkıt-nanas orman qoryǵynyń aýmaǵynda boı kótergen Kýala-Lýmpýr munarasyn erekshe atap aıtýǵa bolady. Zańǵar kókke tik shanshylǵan bul munaranyń ushar basyndaǵy aınalmaly meıramhanada otyryp búkil qala kórinisin kóz aldynan ótkizýge bolady. Bıiktigi 421 metrdi quraıtyn Kýala-Lýmpýr munarasy álemdegi bıiktigi jaǵynan 7-shi oryndaǵy televızııalyq munara bolyp sanalady.
Týrısterdi qyzyqtyratyn taǵy bir búgingi zaman ǵajaıyby – Pýtradjaı qalasy. Ol – Kýala-Lýmpýrdan 20 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan jańa ákimshilik ortalyq. Bul jańa ákimshilik ortalyqtyń irgetasy 1995 jyly qalanyp, 1999 jyly premer-mınıstrdiń rezıdensııasy jáne úkimettiń kóshýine baılanysty tyń qarqynmen damyǵan. Qalanyń ataýy Malaızııanyń birinshi premer-mınıstri shyǵý tegi hanzada bolyp tabylatyn Abdýl Rahmannyń qurmetine qoıylypty. Qazir bul jańa ákimshilik ortalyq 49 sharshy shaqyrymǵa sozylyp, ozyq arhıtektýra úlgilerimen salynǵan nysandarymen kóz tartady. Bul rette Pýtra meshiti men Pýtra kópirin erekshe atap ótýge bolady.
El astanasyna kelgen adam úndi mádenıetiniń ortalyǵy bolyp tabylatyn ataqty Batý úńgirine soqpaı ketpeıdi. Ol – qala ortalyǵynan 13 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan ǵajaıyp tabıǵı eskertkish. Batý úńgiri bıik taýdyń basynda Tabıǵat-ananyń ózi órnektegen atshaptyrym jabyq keńistik eken. Bul úńgir osydan 100 mıllıon jyl buryn qalyptasqan deıdi. Sońǵy birneshe ǵasyr boıy bul tabıǵat ǵajaıyby úndi halqynyń qasıetti dinı ortalyǵy bolyp sanalady.
Búginde bul – úndi halqynyń qasıetti hramdarynyń kesheni. El aýzyndaǵy shejire boıynsha, Malaızııany otarlaý kezinde Ulybrıtanııanyń jaýlaýshylary Kýala-Lýmpýr eldi mekeniniń mańaıyndaǵy qalaıy óndirisine kóptegen úndilik quldardy ákelgen kórinedi. Osy eriksiz kelgen úndilerdiń qudaıǵa sıynatyn eshbir orny bolmapty. Sóıtip júrgende jaratqan ıeleri olarǵa osy Batý úńgirin syılapty. Qazir bul úńgir úndi haramdary keshenderinen turatyn úlken dinı ortalyqqa aınalǵan. Dinı ortalyqtyń tarıhy boıynsha úńgirge kóteriletin baspaldaq 1920 jyly alǵash ret aǵashtan salynǵan kórinedi. Búginde búkil álemge tanylǵan Mýrýga qudaıynyń uly Shıvanyń negizgi hramyna baratyn 272 baspaldaq betonnan turǵyzylǵan. Osy baspaldaqtar arqyly kóterilgen adam jerden júz mert bıiktiktegi úndi hramdarynyń keshenine kiredi. Batý keshenine kireberiste bıiktigi 43 metrdi quraıtyn altyndatylǵan Mýrýga qudaıynyń músini alystan kóz tartady. Bul ǵajap músin 2006 jyly turǵyzylǵan kórinedi. Ony turǵyzýǵa 1500 tekshe metr beton, 250 tonna temir armatýra, 300 lıtr altyndatylǵan boıaý jumsalypty. Búginde bul úndi qudaılarynyń álemdegi eń úlken músini bolyp tabylady. Jyl saıyn Batý úńgir kesheninde úndi halqynyń dinı Taıpýsam atty merekesi ótkizilip, úńgirge bir mıllıonǵa jýyq tabynýshylar keledi eken.
Kýala-Lýmpýr qalasyndaǵy taǵy bir tamasha tarıhı oryn Dataran Merdeka alańy bolyp tabylady. Dataran Merdeka malaı tilinen aýdarǵanda «Táýelsizdik alańy» degen uǵymdy bildiredi. Osy jerde alǵash ret Malaızııanyń azattyǵy jarııalanǵan eken. Dataran Merdeka alańynda sáýlet óneriniń qaıtalanbas úlgisi bolyp tabylatyn sultan Abdýl-Samadtyń saraıy ornalasqan. 1897 jyly salynǵan bul saraı uzaq ýaqyt Brıtan otarshyldarynyń ákimshilik ortalyǵy bolyp keldi. Búginde bul eldiń Táýelsizdik merekesin toılaıtyn kıeli oryndardyń birinen sanalady.
Malaızııa memleketiniń resmı dini súnnıt baǵytyndaǵy ıslam bolyp tabylady. Resmı derekter boıynsha, halyqtyń 60 paıyzdan astamy osy dindi ustanady. El astanasynda júrip, tipti Malaızııanyń qaı qalasyna barsańyz da munaralary kókke boı talastyrǵan meshitterden kóz súrinedi. Qalalardaǵy meshitterdiń barlyǵy derlik sáýlet óneriniń ozyq úlgisimen salynyp, musylmandyq rýhty pash etken asqaq dinı ǵımarattar keıpinde kóz tartady. Jalpy, musylman dinin taza da ádemi ustaıtyn el Malaızııa eli ekendigine kózimiz jetkendeı boldy.
Malaızııa memleketi ótken ǵasyrdyń 70-shi jyldary eldegi bilim salasyn damytýǵa mol qarjy quıǵan kórinedi. Búginde Malaızııadaǵy ulttyq bilim berý standarttary óte joǵary. 2020 jyly munda joǵary bilimdi adamdar sany 40 paıyzdan asady dep jobalanýda. Sońǵy jyldary memleket jınalǵan qorlardy azamattar tabysynyń kóbeıýine, áleýmettik kepildikterdiń artýyna, bilim berý salasynyń kúsheıýine jumsap keledi. Bilim salasyna jumsalǵan qarjy bolashaqqa salynǵan ınvestısııa dep esepteledi. Taǵy bir aıta ketetin erekshelik, Malaızııada ustazdar men oqytýshylar óte syıly da bedeldi mamandyq ıeleri bolyp tabylady.
Iá, Ońtústik-Shyǵys Azııadaǵy órkenıet bıigine batyl qadam basqan Malaızııa qazir áleýmettik jáne ekonomıkalyq gúldený kezeńinde. Malaızııa ekonomıkasynyń negizin ónerkásip óndirisi (IJО́-niń 46 paıyzy), qyzmet kórsetý salasy (41 paıyz) jáne aýyl sharýashylyǵy (IJО́-niń 13 paıyzy) quraıdy. Bul elde elektr jáne elektr tehnıkalyq ónerkásip qatty damyǵan. Malaızııa búginde elektrondy chıpter, turmystyq kondısıonerler, palma maıyn shyǵarýdan álemde birinshi oryn alady. Elde avtomobıl shyǵarý óndirisi de joǵary qarqynmen damýda. Ulttyq Proton jáne Perodua markaly avtomobılderi úlken suranysqa ıe. Búginde el astanasy Kýala-Lýmpýrdyń janynda álemdegi eń iri mýltımedııalyq dáliz – sılıkon aımaǵynyń qurylysy salynýda. Erteńine erkin baǵyt ustaǵan máńgi jasyl Malaızııa týrıster úshin de barynsha tartymdy elge aınalǵan.
Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan».