Qyrǵyz týǵannyń qurmeti

Bishkek qalasynda kórnekti qazaq jazýshysy Sábıt Dosanovtyń shyǵarmashylyq keshi yqylasty, ǵanıbet jaǵdaıda ótti

  Basyma kıdim aq qalpaq Oıýlap shetin syrǵyzǵan. Meniń de betim jap-jalpaq, Aıyrmam qaısy qyrǵyzdan. Abyz aqyn Ábdilda Tájibaevtyń eki halyqtyń arasyndaǵy jaıdarman týystyqty bildiretin osy bir shýaqty jyr joldary shyǵarmashylyq kesh áp dep bastalǵan bette-aq mereıtoı ıesiniń aýzynan sonshalyqty jarasymdy estildi. Sábıt aǵamyzdyń osylaı dep tolǵaıtyn jóni de bar eken. О́ıtkeni, 29 jasynda eń alǵashqy talantty shyǵarmasy «Aq arýana» hıkaıaty jaryqqa shyqqan kezde ony zamanymyzdyń zańǵar jazýshysy Shyńǵys Aıtmatov Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarmasynyń sol kezdegi birinshi hatshysy, úlken qalamger Ánýar Álimjanovtyń kabınetine ádeıilep shaqyryp alyp aq batasyn beripti. Shyqań keıinirek Sábıt inisine: «Sen qazaq ádebıetiniń damýy úshin kóp nárse tyndyrdyń, seniń shyǵarmalaryńdy oqıdy, jurt seni jaqsy kóredi... Bul jaıdyń úlken máni bar», degen jyly sózin aıtqan. Shyqań aıtsa aıtqandaı, Qyrǵyz elinde qazaq jazýshysy Sábıt Dosanovtyń shynaıy qurmetke ıe ekenin, onyń qyrǵyz oqyrmandarynyń qurmetine bólengendigin osy joly óz kózimizben kórip, kýá boldyq. Az-kem sheginis jasasaq, «Aq arýanany» jazǵannan keıin ózimizdiń Sábıt Muqanovtyń, odan qala berdi, joǵaryda aıtqandaı, Shyńǵys Aıtmatovtyń aq batasyn alǵan ekinshi Sábıt sodan bergi qyryq jyldyń kóleminde álemniń kóp elderine belgili jazýshylardyń qataryna qosylypty. «Taý joly», «Ekinshi ómir», «Kún men tún» romandary esimin ádebı qaýymǵa tanyta tústi. Al «Jıyrmasynshy ǵasyr» degen ortaq atpen biriktirilgen «Qylburaý», «Uıyq», «Tuıyq» jáne «Namys naızaǵaıy» atty tórt kitaptan turatyn roman-epopeıasy qazaq halqynyń bir ǵasyrlyq ómirin qamtyǵan shyn mánisindegi keń aýqymdy kórkem polotno retinde moıyndaldy. Osy rette Sábıt Aımuhanulyna elimizdiń eń mártebeli Memlekettik syılyǵynyń berilýin de jurtshylyq, ásirese, halyqaralyq ádebı qaýymdastyq rızashylyqpen qabyldaǵan bolatyn. Bir aıta keterlik jaı, halyqaralyq deńgeıde tanylǵan qazaq jazýshylarynyń ishinde keıingi jyldarda Sábıt Dosanov eshkimge des bermeı júrgenin aıtý da artyq emes. Ol – Reseıdiń M.Sholohov halyqaralyq syılyǵynyń laýreaty. Sábeńe Máskeý, Sankt-Peterbýrgtegi qalamdastary odan keıin V.Pıkýl atyndaǵy halyqaralyq syılyqty, Sergeı Esenın atyndaǵy «Altyn kúz» ádebı syılyǵyn, Vasılıı Shýkshınniń «Altyn medalin» tabys etip qana qoımaı, Reseı Ádebıet akademııasynyń akademıgi etti. Al, qyrǵyz aǵaıyndar «Altyn qalam» ulttyq ádebı syılyǵymen marapattady. Álemniń kóp elderinde Sábıt Dosanov qazaq ádebıeti men mádenıetiniń mereıin asyryp júrgeni sózsiz. Biraz jyldar buryn Parıjde fransýz tilinde shyqqan kitabynyń tusaýkeserine arnalǵan shyǵarmashylyq keshi ótip, jaqsy áser qaldyrdy. О́tken jyly Qyrǵyz eliniń teatry jazýshynyń «Januran» atty spektaklin qoıyp, qazaq halqynyń táýelsizdik jolyndaǵy kúresiniń bir kezeńin kórermenge sahna tilinde beınelep usyndy. Al jaqynda ǵana 75 jyldyǵyn Reseı Jazýshylar odaǵynyń shaqyrýymen Máskeý tórinde ótkizip úlken abyroıǵa bólenip qaıtqanyn barshamyz bilemiz. Álbette, bul Sábıt Dosanovtyń ǵana emes, barsha qazaq ádebıetiniń, ult rýhanııatynyń abyroıy ekendigin kóziqaraqty qaýym túsinip te, soǵan súıinshileı qýanyp ta jatyr. Osy turǵydan kelgende Qyrǵyz elinde Sábıt Dosanovtyń beınebir óz jazýshysyndaı, óz perzentindeı áspettelýi sonshalyqty ǵanıbet bolyp, jarasyp turdy. Qazaq jazýshysynyń shyǵarmashylyq keshine qatysqan qaýym bul sharany jaqsylyq nyshany, ıgilik belgisi dep baǵalady. Osy kesh aına-qatesiz qazaq-qyrǵyzdyń týystyǵyn, baýyrlastyǵyn, dostyǵyn pash etti. Qazaq qalamgeriniń bul jolǵy sapary eki eldiń burynnan kele jatqan mádenı-rýhanı baılanystarynyń sabaqtasqan dástúrli jalǵasy ekendigi atap kórsetildi. «Manas» jyryn alǵash Shoqannyń hatqa túsirip jarııa etkeni, Muhtar Áýezovtiń bul eposty qorǵaǵany, Muhańnyń jas Shyńǵysqa sát sapar tileýi, taǵy basqa da baýyrlastyq jaǵdaılar aıtylmaı qalǵan joq. Búgingi Sábıt Dosanov ta qyrǵyz jazýshylarynyń, qyrǵyz ádebıeti men mádenıetiniń úlken dosy sanalady. Áýeli, shyǵarmashylyq keshtiń tizginin ustaǵan belgili aqyn, jaqynda ǵana alpystyń asqaryna shyqqan Markabaı Aamatovqa qazaq tarabynan quttyqtaý haty tabys etilip, ıyǵyna shapan jabyldy. Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarmasynyń tóraǵasy, senator Nurlan Orazalınniń amanat tapsyrmasyn belgili jazýshy Berik Shahanov oryndady. Osydan keıin sózin sabaqtaǵan sheshen halyqtar arasyndaǵy baılanys birlikpen jalǵasyp jatqandyǵyna razylyq bildirdi. Al qalamdasy Sábıt Aımuhanulynyń qarapaıymdylyq, sabyrlylyq jáne meıirimdilik sııaqty biregeı úsh qasıetine toqtalyp, ony qurmettep jatqan qyrǵyz baýyrlarǵa alǵys arnady. Mereıtoı ıesine Qyrǵyz Respýb­lıkasy Jogorký Keńeshiniń quttyqtaý hatyn Apparat jetekshisiniń birinshi orynbasary Súıúnbek Kasmanbetov tapsyryp, shapan jaýyp, qazaq jazýshysynyń qyrǵyz jurtyna keń tanylǵan adam ekendigi jaıly iltıpatty syr shertti. Segiz qyrly, bir syrly Sábıt aǵasyna Qyrǵyzstan Ulttyq jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy, aqyn Akbar Ryskýlov aq peıilin aqtaryp saldy. Qyrǵyzstan Ǵylym akademııasynyń vıse-prezıdenti Adyljan Akmatalıev, Toqtaǵul atyndaǵy Memlekettik syılyqtyń laýreaty, kezinde Búkilodaqtyq Lenın komsomoly syılyǵyn bizdiń Oljekeńmen qatar alǵan ataqty shaıyr Maıramhan Abylkasymova, osy keshke Máskeýden arnaıy ushyp kelgen K.A.Tımırıazev atyndaǵy Aýyl sharýashylyǵy akademııasynyń professory Serik Toıǵanbaev, qyrǵyz halyq jazýshysy Asan Jaksylykov, qoǵam qaıratkeri, belgili qalamger Sultan Raev jáne basqalar Sábıt Dosanovtyń shyǵarmashylyq erekshelikterine, adamı izgilikti qasıetterine, úlken júrekti parasat ıesi ekendigine basa nazar aýdardy. Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarmasy tóraǵasynyń orynbasary, ózimizdiń aıtýly aqynymyz Maraltaı Raıymbekulynyń jyrdan shashý shashyp, Tólegen Aıbergenovtiń «Arýana baýyr dúnıesimen» S.Dosanovtyń «Aq arýana» hıkaıaty arasyna paralell tartyp astastyrǵany da kópshilikke oı salǵany anyq. Sábıt Dosanovqa qyrǵyz shapandary, jeńgemiz Quralaı Ahmetqyzyna týysqan halyqtyń kádeli oramaldary erekshe jarasqandaı. Qyrǵyz aqyndarynyń Sábeńe arnaǵan óleńderi qandaı keremet! Ádemi áserdi jazýshynyń «Januran» spektaklinen qoıylǵan kórinister odan ári ǵajaptandyrdy. Bishkektiń óner sheberleri ózderiniń tamasha shaǵyn konsertin Abaıdyń «Aıttym sálem, Qalamqasymen» túıindedi. «Nýrborbor» shyǵarmashylyq akademııasynyń músheleri Sábıt Dosanovtyń kóptegen lırıkalyq jyrlaryn oqyp, jazýshynyń aqyndyq qyryn órnektedi. Qazaq pen qyrǵyz baýyrlastyǵynyń gımni sııaqty qalyqtaǵan «Qomyz ben dombyra» áni janymyzdy terbedi. Qazaq jazýshysyna kórsetken qyrǵyz týǵandardyń qurmetine kóńilimiz órledi. Qaıtarda qaladaǵy Shyńǵys aǵa Aıtmatov eskertkishine baryp taǵzym etip, gúl shoqtaryn qoıǵan soń elge bet aldyq. Qorǵanbek AMANJOL, «Egemen Qazaqstan». Sýretti túsirgen Erkin Tájimuratov. Almaty – Bishkek – Almaty.